5. පඤ්චමවග්ගො

1. සිරිවඩ්ඪත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

විවරමනුපතන්ති විජ්ජුතාති ආයස්මතො සිරිවඩ්ඪත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං උපචිනන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො විපස්සිං භගවන්තං පස්සිත්වා කිඞ්කණිපුප්ඵෙහි පූජං කත්වා තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ විභවසම්පන්නස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති, සිරිවඩ්ඪොතිස්ස නාමං අහොසි. සො වයප්පත්තො බිම්බිසාරසමාගමෙ සත්ථරි සද්ධම්මෙ ච උප්පන්නප්පසාදො හෙතුසම්පන්නතාය පබ්බජි. පබ්බජිත්වා ච කතපුබ්බකිච්චො වෙභාරපණ්ඩවපබ්බතානං අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ පබ්බතගුහායං කම්මට්ඨානමනුයුත්තො විහරති. තස්මිඤ්ච සමයෙ මහා අකාලමෙඝො උට්ඨහි. විජ්ජුල්ලතා පබ්බතවිවරං පවිසන්තියො විය විචරන්ති. ථෙරස්ස ඝම්මපරිළාහාභිභූතස්ස සාරගබ්භෙහි මෙඝවාතෙහි ඝම්මපරිළාහො වූපසමි. උතුසප්පායලාභෙන චිත්තං එකග්ගං අහොසි. සමාහිතචිත්තො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.21.10-14) –

‘‘කඤ්චනග්ඝියසඞ්කාසො, සබ්බඤ්ඤූ ලොකනායකො;

ඔදකං දහමොග්ගය්හ, සිනායි අග්ගපුග්ගලො.

‘‘පග්ගය්හ කිඞ්කණිං පුප්ඵං, විපස්සිස්සාභිරොපයිං;

උදග්ගචිත්තො සුමනො, ද්විපදින්දස්ස තාදිනො.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං පුප්ඵමභිරොපයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘සත්තවීසතිකප්පම්හි, රාජා භීමරථො අහු;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තසන්නිස්සයං උදානං උදානෙන්තො ‘‘විවරමනුපතන්ති විජ්ජුතා’’ති ගාථං අභාසි.

41. තත්ථ විවරන්ති අන්තරා වෙමජ්ඣං. අනුපතන්තීති අනුලක්ඛණෙ පතන්ති පවත්තන්ති, විජ්ජොතන්තීති අත්ථො. විජ්ජොතනමෙව හි විජ්ජුල්ලතානං පවත්ති නාම. අනු-සද්දයොගෙන චෙත්ථ උපයොගවචනං, යථා ‘‘රුක්ඛමනුවිජ්ජොතන්තී’’ති. විජ්ජුතාති සතෙරතා. වෙභාරස්ස ච පණ්ඩවස්ස චාති වෙභාරපබ්බතස්ස ච පණ්ඩවපබ්බතස්ස ච විවරමනුපතන්තීති යොජනා. නගවිවරගතොති නගවිවරං පබ්බතගුහං උපගතො. ඣායතීති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ච ඣායති, සමථවිපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තො භාවෙති. පුත්තො අප්පටිමස්ස තාදිනොති සීලක්ඛන්ධාදිධම්මකායසම්පත්තියා රූපකායසම්පත්තියා ච අනුපමස්ස උපමාරහිතස්ස ඉට්ඨානිට්ඨාදීසු තාදිලක්ඛණසම්පත්තියා තාදිනො බුද්ධස්ස භගවතො ඔරසපුත්තො. පුත්තවචනෙනෙව චෙත්ථ ථෙරෙන සත්ථු අනුජාතභාවදීපනෙන අඤ්ඤා බ්‍යාකතාති වෙදිතබ්බං.

සිරිවඩ්ඪත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඛදිරවනියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

චාලෙ උපචාලෙති ආයස්මතො ඛදිරවනියරෙවතත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ තිත්ථනාවිකකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා මහාගඞ්ගාය පයාගතිත්ථෙ තිත්ථනාවාකම්මං කරොන්තො එකදිවසං සසාවකසඞ්ඝං භගවන්තං ගඞ්ගාතීරං උපගතං දිස්වා පසන්නමානසො නාවාසඞ්ඝාටං යොජෙත්වා මහන්තෙන පූජාසක්කාරෙන පරතීරං පාපෙත්වා අඤ්ඤතරං භික්ඛුං සත්ථාරා ආරඤ්ඤකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපියමානං දිස්වා තදත්ථං පත්ථනං පට්ඨපෙත්වා භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච මහාදානං පවත්තෙසි. භගවා ච තස්ස පත්ථනාය අවජ්ඣභාවං බ්‍යාකාසි. සො තතො පට්ඨාය තත්ථ තත්ථ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ නාලකගාමෙ රූපසාරියා බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති. තං වයප්පත්තං මාතාපිතරො ඝරබන්ධනෙන බන්ධිතුකාමා ජාතා. සො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පබ්බජිතභාවං සුත්වා ‘‘මය්හං ජෙට්ඨභාතා අය්‍යො උපතිස්සො ඉමං විභවං ඡඩ්ඩෙත්වා පබ්බජිතො, තෙන වන්තං ඛෙළපිණ්ඩං කථාහං පච්ඡා ගිලිස්සාමී’’ති ජාතසංවෙගො පාසං අනුපගච්ඡනකමිගො විය ඤාතකෙ වඤ්චෙත්වා හෙතුසම්පත්තියා චොදියමානො භික්ඛූනං සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මසෙනාපතිනො කනිට්ඨභාවං නිවෙදෙත්වා අත්තනො පබ්බජ්ජාය ඡන්දං ආරොචෙසි. භික්ඛූ තං පබ්බාජෙත්වා පරිපුණ්ණවීසතිවස්සං උපසම්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානෙ නියොජෙසුං. සො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ඛදිරවනං පවිසිත්වා, ‘‘අරහත්තං පත්වා භගවන්තං ධම්මසෙනාපතිඤ්ච පස්සිස්සාමී’’ති ඝටෙන්තො වායමන්තො ඤාණස්ස පරිපාකගතත්තා නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.1.628-643) –

‘‘ගඞ්ගා භාගීරථී නාම, හිමවන්තා පභාවිතා;

කුතිත්ථෙ නාවිකො ආසිං, ඔරිමෙ ච තරිං අහං.

‘‘පදුමුත්තරො නායකො, සම්බුද්ධො ද්විපදුත්තමො;

වසීසතසහස්සෙහි, ගඞ්ගාතීරමුපාගතො.

‘‘බහූ නාවා සමානෙත්වා, වඩ්ඪකීහි සුසඞ්ඛතං;

නාවාය ඡදනං කත්වා, පටිමානිං නරාසභං.

‘‘ආගන්ත්වාන ච සම්බුද්ධො, ආරූහි තඤ්ච නාවකං;

වාරිමජ්ඣෙ ඨිතො සත්ථා, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘යො සො තාරෙසි සම්බුද්ධං, සඞ්ඝඤ්චාපි අනාසවං;

තෙන චිත්තප්පසාදෙන, දෙවලොකෙ රමිස්සති.

‘‘නිබ්බත්තිස්සති තෙ බ්‍යම්හං, සුකතං නාවසණ්ඨිතං;

ආකාසෙ පුප්ඵඡදනං, ධාරයිස්සති සබ්බදා.

‘‘අට්ඨපඤ්ඤාසකප්පම්හි, තාරකො නාම ඛත්තියො;

චාතුරන්තො විජිතාවී, චක්කවත්තී භවිස්සති.

‘‘සත්තපඤ්ඤාසකප්පම්හි, චම්මකො නාම ඛත්තියො;

උග්ගච්ඡන්තොව සූරියො, ජොතිස්සති මහබ්බලො.

‘‘කප්පසතසහස්සම්හි, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘තිදසා සො චවිත්වාන, මනුස්සත්තං ගමිස්සති;

රෙවතො නාම නාමෙන, බ්‍රහ්මබන්ධු භවිස්සති.

‘‘අගාරා නික්ඛමිත්වාන, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

ගොතමස්ස භගවතො, සාසනෙ පබ්බජිස්සති.

‘‘සො පච්ඡා පබ්බජිත්වාන, යුත්තයොගො විපස්සකො;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, නිබ්බායිස්සතිනාසවො.

‘‘වීරියං මෙ ධුරධොරය්හං, යොගක්ඛෙමාධිවාහනං;

ධාරෙමි අන්තිමං දෙහං, සම්මාසම්බුද්ධසාසනෙ.

‘‘සතසහස්සෙ කතං කම්මං, ඵලං දස්සෙසි මෙ ඉධ;

සුමුත්තො සරවෙගොව, කිලෙසෙ ඣාපයී මම.

‘‘තතො මං වනනිරතං, දිස්වා ලොකන්තගූ මුනි;

වනවාසිභික්ඛූනග්ගං, පඤ්ඤපෙසි මහාමති.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා ථෙරො සත්ථාරං ධම්මසෙනාපතිඤ්ච වන්දිතුං සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනං පවිසිත්වා සත්ථාරං ධම්මසෙනාපතිඤ්ච වන්දිත්වා කතිපාහං ජෙතවනෙ විහාසි. අථ නං සත්ථා අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ආරඤ්ඤකානං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ආරඤ්ඤකානං යදිදං රෙවතො ඛදිරවනියො’’ති (අ. නි. 1.198, 203). සො අපරභාගෙ අත්තනො ජාතගාමං ගන්ත්වා ‘‘චාලා, උපචාලා, සීසූපචාලා’’ති තිස්සන්නං භගිනීනං පුත්තෙ ‘‘චාලා, උපචාලා, සීසූපචාලා’’ති තයො භාගිනෙය්‍යෙ ආනෙත්වා පබ්බාජෙත්වා කම්මට්ඨානෙ නියොජෙසි. තෙ කම්මට්ඨානං අනුයුත්තා විහරන්ති. තස්මිඤ්ච සමයෙ ථෙරස්ස කොචිදෙව ආබාධො උප්පන්නො. තං සුත්වා සාරිපුත්තත්ථෙරො රෙවතං ‘‘ගිලානපුච්ඡනං අධිගමපුච්ඡනඤ්ච කරිස්සාමී’’ති උපගච්ඡි. රෙවතත්ථෙරො ධම්මසෙනාපතිං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා තෙසං සාමණෙරානං සතුප්පාදනවසෙන ඔවදන්තො ‘‘චාලෙ උපචාලෙ’’ති ගාථං අභාසි.

42. තත්ථ චාලෙ උපචාලෙ සීසූපචාලෙති තෙසං ආලපනං. ‘‘චාලා, උපචාලා, සීසූපචාලා’’ති හි ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමා තෙ තයො දාරකා පබ්බජිතාපි තථා වොහරීයන්ති. ‘‘‘චාලී, උපචාලී, සීසූපචාලී’ති තෙසං නාම’’න්ති ච වදන්ති. යදත්ථං ‘‘චාලා’’තිආදිනා ආමන්තනං කතං, තං දස්සෙන්තො ‘‘පතිස්සතා නු ඛො විහරථා’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ආගතො වො වාලං විය වෙධී’’ති. පතිස්සතාති පතිස්සතිකා. ඛොති අවධාරණෙ. ආගතොති ආගච්ඡි. වොති තුම්හාකං. වාලං විය වෙධීති වාලවෙධී විය, අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – තික්ඛජවනනිබ්බෙධිකපඤ්ඤතාය වාලවෙධිරූපො සත්ථුකප්පො තුම්හාකං මාතුලත්ථෙරො ආගතො, තස්මා සමණසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වා සතිසම්පජඤ්ඤයුත්තා එව හුත්වා විහරථ, ‘‘යථාධිගතෙ විහාරෙ අප්පමත්තා භවථා’’ති.

තං සුත්වා තෙ සාමණෙරා ධම්මසෙනාපතිස්ස පච්චුග්ගමනාදිවත්තං කත්වා උභින්නං මාතුලත්ථෙරානං පටිසන්ථාරවෙලායං නාතිදූරෙ සමාධිං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදිංසු. ධම්මසෙනාපති රෙවතත්ථෙරෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා උට්ඨායාසනා තෙ සාමණෙරෙ උපසඞ්කමි, තෙ තථාකාලපරිච්ඡෙදස්ස කතත්තා ථෙරෙ උපසඞ්කමන්තෙ එව උට්ඨහිත්වා වන්දිත්වා අට්ඨංසු. ථෙරො ‘‘කතරකතරවිහාරෙන විහරථා’’ති පුච්ඡිත්වා තෙහි ‘‘ඉමාය ඉමායා’’ති වුත්තෙ ‘‘දාරකෙපි නාම එවං විනෙන්තො මය්හං භාතිකො පච්චපාදි වත ධම්මස්ස අනුධම්ම’’න්ති ථෙරං පසංසන්තො පක්කාමි.

ඛදිරවනියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සුමඞ්ගලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සුමුත්තිකොති ආයස්මතො සුමඞ්ගලත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො සිද්ධත්ථස්ස භගවතො කාලෙ රුක්ඛදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. සො එකදිවසං සත්ථාරං න්හායිත්වා එකචීවරං ඨිතං දිස්වා සොමනස්සප්පත්තො හුත්වා අප්ඵොටෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියා අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකෙ තාදිසෙන කම්මනිස්සන්දෙන දලිද්දකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස සුමඞ්ගලොති නාමං අහොසි. සො වයප්පත්තො ඛුජ්ජකාසිතනඞ්ගලකුද්දාලපරික්ඛාරො හුත්වා කසියා ජීවති. සො එකදිවසං රඤ්ඤා පසෙනදිකොසලෙන භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච මහාදානෙ පවත්තියමානෙ දානොපකරණානි ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තෙහි මනුස්සෙහි සද්ධිං දධිඝටං ගහෙත්වා ආගතො භික්ඛූනං සක්කාරසම්මානං දිස්වා ‘‘ඉමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා සුඛුමවත්ථසුනිවත්ථා සුභොජනානි භුඤ්ජිත්වා නිවාතෙසු සෙනාසනෙසු විහරන්ති, යංනූනාහම්පි පබ්බජෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා, අඤ්ඤතරං මහාථෙරං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො පබ්බජ්ජාධිප්පායං නිවෙදෙසි. සො තං කරුණායන්තො පබ්බාජෙත්වා කම්මට්ඨානං ආචික්ඛි. සො අරඤ්ඤෙ විහරන්තො එකවිහාරෙ නිබ්බින්නො උක්කණ්ඨිතො හුත්වා, විබ්භමිතුකාමො ඤාතිගාමං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ කච්ඡං බන්ධිත්වා ඛෙත්තං කසන්තෙ කිලිට්ඨවත්ථනිවත්ථෙ සමන්තතො රජොකිණ්ණසරීරෙ වාතාතපෙන ඵුස්සන්තෙ කස්සකෙ දිස්වා, ‘‘මහන්තං වතිමෙ සත්තා ජීවිකනිමිත්තං දුක්ඛං පච්චනුභොන්තී’’ති සංවෙගං පටිලභි. ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා යථාගහිතං කම්මට්ඨානං උපට්ඨාසි. සො අඤ්ඤතරං රුක්ඛමූලං උපගන්ත්වා විවෙකං ලභිත්වා යොනිසො මනසිකරොන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.12.11-19) –

‘‘අත්ථදස්සී ජිනවරො, ලොකජෙට්ඨො නරාසභො;

විහාරා අභිනික්ඛම්ම, තළාකං උපසඞ්කමි.

‘‘න්හාත්වා පිත්වා ච සම්බුද්ධො, උත්තරිත්වෙකචීවරො;

අට්ඨාසි භගවා තත්ථ, විලොකෙන්තො දිසොදිසං.

‘‘භවනෙ උපවිට්ඨොහං, අද්දසං ලොකනායකං;

හට්ඨො හට්ඨෙන චිත්තෙන, අප්ඵොටෙසිං අහං තදා.

‘‘සතරංසිංව ජොතන්තං, පභාසන්තංව කඤ්චනං;

නච්චගීතෙ පයුත්තොහං, පඤ්චඞ්ගතූරියම්හි ච.

‘‘යං යං යොනුපපජ්ජාමි, දෙවත්තං අථ මානුසං;

සබ්බෙ සත්තෙ අභිභොමි, විපුලො හොති මෙ යසො.

‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;

අත්තානං තොසයිත්වාන, පරෙ තොසෙසි ත්වං මුනි.

‘‘පරිග්ගහෙ නිසීදිත්වා, හාසං කත්වාන සුබ්බතෙ;

උපට්ඨහිත්වා සම්බුද්ධං, තුසිතං උපපජ්ජහං.

‘‘සොළසෙතො කප්පසතෙ, ද්විනවඑකචින්තිතා;

සත්තරතනසම්පන්නා, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සම්පත්තිං අත්තනො දුක්ඛවිමුත්තිඤ්ච කිත්තනවසෙන උදානං උදානෙන්තො ‘‘සුමුත්තිකො’’තිආදිමාහ.

43. තත්ථ සුමුත්තිකොති සුන්දරා අච්චන්තිකතාය අපුනබ්භවිකා මුත්ති එතස්සාති සුමුත්තිකො. තස්ස පන විමුත්තියා පාසංසියතාය අච්ඡරියතාය ච අප්ඵොටෙන්තො ආහ ‘‘සුමුත්තිකො’’ති. පුන තත්ථ විමුත්තියං අත්තනො පසාදස්ස දළ්හභාවං දස්සෙන්තො ‘‘සාහු සුමුත්තිකොම්හී’’ති ආහ. ‘‘සාධු සුට්ඨු මුත්තිකො වතම්හී’’ති අත්ථො. ‘‘කුතො පනායං සුමුත්තිකතා’’ති? කාමඤ්චායං ථෙරො සබ්බස්මාපි වට්ටදුක්ඛතො සුවිමුත්තො, අත්තනො පන තාව උපට්ඨිතං අතිවිය අනිට්ඨභූතං දුක්ඛං දස්සෙන්තො ‘‘තීහි ඛුජ්ජකෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛුජ්ජකෙහීති ඛුජ්ජසභාවෙහි, ඛුජ්ජාකාරෙහි වා. නිස්සක්කවචනඤ්චෙතං මුත්තසද්දාපෙක්ඛාය. කස්සකො හි අඛුජ්ජොපි සමානො තීසු ඨානෙසු අත්තානං ඛුජ්ජං කත්වා දස්සෙති ලායනෙ කසනෙ කුද්දාලකම්මෙ ච. යො හි පන කස්සකො ලායනාදීනි කරොති, තානිපි අසිතාදීනි කුටිලාකාරතො ඛුජ්ජකානීති වුත්තං ‘‘තීහි ඛුජ්ජකෙහී’’ති.

ඉදානි තානි සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘අසිතාසු මයා, නඞ්ගලාසු මයා, ඛුද්දකුද්දාලාසු මයා’’ති ආහ. තත්ථ අසිතාසු මයාති ලවිත්තෙහි මයා මුත්තන්ති අත්ථො. නිස්සක්කෙ චෙතං භුම්මවචනං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අපරෙ පන ‘‘අසිතාසු මයාති ලවිත්තෙහි කරණභූතෙහි මයා ඛුජ්ජිත’’න්ති වදන්ති. තෙසං මතෙන කරණත්ථෙ හෙතුම්හි වා භුම්මවචනං. ‘‘නඞ්ගලාසූ’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසං කත්වා වුත්තං, නඞ්ගලෙහි කසිරෙහීති අත්ථො. අත්තනා වළඤ්ජිතකුද්දාලස්ස සභාවතො වළඤ්ජනෙන වා අප්පකතාය වුත්තං ‘‘ඛුද්දකුද්දාලාසූ’’ති ‘‘කුණ්ඨකුද්දාලාසූ’’තිපි පාළි. වළඤ්ජනෙනෙව අතිඛිණඛණිත්තෙසූති අත්ථො. ඉධමෙවාති ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අථ වාපීති වා-සද්දො නිපාතමත්තං. ගාමකෙ ඨිතත්තා තානි අසිතාදීනි කිඤ්චාපි ඉධෙව මම සමීපෙයෙව, තථාපි අලමෙව හොතීති අත්ථො. තුරිතවසෙන චෙතං ආමෙඩිතවචනං. ඣායාති ඵලසමාපත්තිජ්ඣානවසෙන දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං දිබ්බවිහාරාදිවසෙන ච ඣාය. සුමඞ්ගලාති අත්තානං ආලපති. ඣානෙ පන ආදරදස්සනත්ථං ආමෙඩිතං කතං. අප්පමත්තො විහරාති සතිපඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා සබ්බත්ථකමෙව අප්පමත්තොසි ත්වං, තස්මා ඉදානි සුඛං විහර, සුමඞ්ගල. කෙචි පන ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා එව විපස්සනාය වීථිපටිපන්නාය සාසනෙ සඤ්ජාතාභිරතියා යථානුභූතං ඝරාවාසදුක්ඛං ජිගුච්ඡන්තො ථෙරො ඉමං ගාථං වත්වා පච්ඡා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණී’’ති වදන්ති. තෙසං මතෙන ‘‘ඣාය අප්පමත්තො විහරා’’ති පදානං අත්ථො විපස්සනාමග්ගවසෙනපි යුජ්ජති එව.

සුමඞ්ගලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. සානුත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

මතං වා අම්ම රොදන්තීති ආයස්මතො සානුත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො ඉතො චතුනවුතෙ කප්පෙ සිද්ධත්ථස්ස භගවතො හත්ථපාදධොවනමුඛවික්ඛාලනානං අත්ථාය උදකං උපනෙසි. සත්ථා හි භොජනකාලෙ හත්ථපාදෙ ධොවිතුකාමො අහොසි. සො සත්ථු ආකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා උදකං උපනෙසි. භගවා හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා භුඤ්ජිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙතුකාමො අහොසි. සො තම්පි ඤත්වා මුඛොදකං උපනෙසි. සත්ථා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා මුඛධොවනකිච්චං නිට්ඨාපෙසි. එවං භගවා අනුකම්පං උපාදාය තෙන කරීයමානං වෙය්‍යාවච්චං සාදියි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්ස උපාසකස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්මිං ගබ්භගතෙයෙව පිතා පවාසං ගතො, උපාසිකා දසමාසච්චයෙන පුත්තං විජායිත්වා සානූතිස්ස නාමං අකාසි. තස්මිං අනුක්කමෙන වඩ්ඪන්තෙ සත්තවස්සිකංයෙව නං භික්ඛූනං සන්තිකෙ පබ්බාජෙසි, ‘‘එවමයං අනන්තරායො වඩ්ඪිත්වා අච්චන්තසුඛභාගී භවිස්සතී’’ති. ‘‘සො සානුසාමණෙරො’’ති පඤ්ඤාතො පඤ්ඤවා වත්තසම්පන්නො බහුස්සුතො ධම්මකථිකො සත්තෙසු මෙත්තජ්ඣාසයො හුත්වා දෙවමනුස්සානං පියො අහොසි මනාපොති සබ්බං සානුසුත්තෙ ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං.

තස්ස අතීතජාතියං මාතා යක්ඛයොනියං නිබ්බත්ති. තං යක්ඛා ‘‘සානුත්ථෙරස්ස අයං මාතා’’ති ගරුචිත්තිකාරබහුලා හුත්වා මානෙන්ති. එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පුථුජ්ජනභාවස්ස ආදීනවං විභාවෙන්තං විය එකදිවසං සානුස්ස යොනිසො මනසිකාරාභාවා අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තස්ස විබ්භමිතුකාමතාචිත්තං උප්පජ්ජි. තං තස්ස යක්ඛිනිමාතා ඤත්වා මනුස්සමාතුයා ආරොචෙසි – ‘‘තව පුත්තො, සානු, ‘විබ්භමිස්සාමී’ති චිත්තං උප්පාදෙසි, තස්මා ත්වං –

‘‘සානුං පබුද්ධං වජ්ජාසි, යක්ඛානං වචනං ඉදං;

මාකාසි පාපකං කම්මං, ආවි වා යදි වා රහො.

‘‘සචෙ ත්වං පාපකං කම්මං, කරිස්සසි කරොසි වා;

න තෙ දුක්ඛා පමුත්‍යත්ථි, උප්පච්චාපි පලායතො’’ති. (සං. නි. 1.239; ධ. ප. අට්ඨ. 2.325 සානුසාමණෙරවත්ථු) –

එවං භණාහී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා යක්ඛිනිමාතා තත්ථෙවන්තරධායි. මනුස්සමාතා පන තං සුත්වා පරිදෙවසොකසමාපන්නා චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා අහොසි. අථ සානුසාමණෙරො පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය මාතු සන්තිකං උපගතො මාතරං රොදමානං දිස්වා ‘‘අම්ම, කිං නිස්සාය රොදසී’’ති වත්වා ‘‘තං නිස්සායා’’ති ච වුත්තො මාතු ‘‘මතං වා, අම්ම, රොදන්ති, යො වා ජීවං න දිස්සතී’’ති ගාථං අභාසි.

44. තස්සත්ථො – ‘‘අම්ම, රොදන්තා නාම ඤාතකා මිත්තා වා අත්තනො ඤාතකං මිත්තං වා මතං උද්දිස්ස රොදන්ති පරලොකං ගතත්තා, යො වා ඤාතකො මිත්තො වා ජීවං ජීවන්තො දෙසන්තරං පක්කන්තතාය ච න දිස්සති, තං වා උද්දිස්ස රොදන්ති, උභයම්පෙතං මයි න විජ්ජති, එවං සන්තෙ ජීවන්තං ධරමානං මං පුරතො ඨිතං පස්සන්තී; කස්මා, අම්ම, රොදසි?මං උද්දිස්ස තව රොදනස්ස කාරණමෙව නත්ථී’’ති.

තං සුත්වා තස්ස මාතා ‘‘මරණඤ්හෙතං, භික්ඛවෙ, යො සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තතී’’ති (ම. නි. 3.63) සුත්තපදානුසාරෙන උප්පබ්බජනං අරියස්ස විනයෙ මරණන්ති දස්සෙන්තී –

‘‘මතං වා පුත්ත රොදන්ති, යො වා ජීවං න දිස්සති;

යො ච කාමෙ චජිත්වාන, පුනරාගච්ඡතෙ ඉධ.

‘‘තං වාපි පුත්ත රොදන්ති, පුන ජීවං මතො හි සො;

කුක්කුළා උබ්භතො තාත, කුක්කුළං පතිතුමිච්ඡසී’’ති. (සං. නි. 1.239; ධ. ප. අට්ඨ. 2.සානුසාමණෙරවත්ථු) –

ගාථාද්වයං අභාසි.

තත්ථ කාමෙ චජිත්වානාති නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයෙන වත්ථුකාමෙ පහාය, තඤ්ච කිලෙසකාමස්ස තදඞ්ගප්පහානවසෙන වෙදිතබ්බං. පබ්බජ්ජා හෙත්ථ කාමපරිච්චාගො අධිප්පෙතො. පුනරාගච්ඡතෙ ඉධාති ඉධ ගෙහෙ පුනදෙව ආගච්ඡති, හීනායාවත්තනං සන්ධාය වදති. තං වාපීති යො පබ්බජිත්වා විබ්භමති, තං වාපි පුග්ගලං මතං වියමාදිසියො රොදන්ති. කස්මාති චෙ? පුන ජීවං මතො හි සොති විබ්භමනතො පච්ඡා යො ජීවන්තො, සො ගුණමරණෙන අත්ථතො මතොයෙව. ඉදානිස්ස සවිසෙසසංවෙගං ජනෙතුං ‘‘කුක්කුළා’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – ‘‘අහොරත්තං ආදිත්තං විය හුත්වා ඩහනට්ඨෙන කුක්කුළනිරයසදිසත්තා කුක්කුළා ගිහිභාවා අනුකම්පන්තියා මයා උබ්භතො උද්ධතො, තාත සානු, කුක්කුළං පතිතුං ඉච්ඡසි පතිතුකාමොසී’’ති.

තං සුත්වා සානුසාමණෙරො සංවෙගජාතො හුත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.21.25-29) –

‘‘භුඤ්ජන්තං සමණං දිස්වා, විප්පසන්නමනාවිලං;

ඝටෙනොදකමාදාය, සිද්ධත්ථස්ස අදාසහං.

‘‘නිම්මලො හොමහං අජ්ජ, විමලො ඛීණසංසයො;

භවෙ නිබ්බත්තමානස්ස, ඵලං නිබ්බත්තතෙ සුභං.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, උදකං යමදාසහං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, දකදානස්සිදං ඵලං.

‘‘එකසට්ඨිම්හිතො කප්පෙ, එකොව විමලො අහු;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා ථෙරො ඉමිස්සා ගාථාය වසෙන ‘‘මය්හං විපස්සනාරම්භො අරහත්තප්පත්ති ච ජාතා’’ති උදානවසෙන තමෙව ගාථං පච්චුදාහාසි.

සානුත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. රමණීයවිහාරිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යථාපි භද්දො ආජඤ්ඤොති ආයස්මතො රමණීයවිහාරිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ විපස්සිං භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා කොරණ්ඩපුප්ඵෙහි පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවෙසු නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ අඤ්ඤතරස්ස සෙට්ඨිස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තො යොබ්බනමදෙන කාමෙසු මුච්ඡං ආපන්නො විහරති. සො එකදිවසං අඤ්ඤතරං පාරදාරිකං රාජපුරිසෙහි විවිධා කම්මකාරණා කරීයමානං දිස්වා සංවෙගජාතො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පබ්බජි. පබ්බජිතො ච රාගචරිතතාය නිච්චකාලං සුසම්මට්ඨං පරිවෙණං සූපට්ඨිතං පානීයපරිභොජනීයං සුපඤ්ඤතං මඤ්චපීඨං කත්වා විහරති. තෙන සො රමණීයවිහාරීත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ.

සො රාගුස්සන්නතාය අයොනිසො මනසි කරිත්වා සඤ්චෙතනිකං සුක්කවිස්සට්ඨිආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා, ‘‘ධිරත්ථු, මං එවංභූතො සද්ධාදෙය්‍යං භුඤ්ජෙය්‍ය’’න්ති විප්පටිසාරී හුත්වා ‘‘විබ්භමිස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛමූලෙ නිසීදි, තෙන ච මග්ගෙන සකටෙසු ගච්ඡන්තෙසු එකො සකටයුත්තො ගොණො පරිස්සමන්තො විසමට්ඨානෙ ඛලිත්වා පති, තං සාකටිකා යුගතො මුඤ්චිත්වා තිණොදකං දත්වා පරිස්සමං විනොදෙත්වා පුනපි ධුරෙ යොජෙත්වා අගමංසු. ථෙරො තං දිස්වා – ‘‘යථායං ගොණො සකිං ඛලිත්වාපි උට්ඨාය සකිං ධුරං වහති, එවං මයාපි කිලෙසවසෙන සකිං ඛලිතෙනාපි වුට්ඨාය සමණධම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති යොනිසො උම්මුජ්ජන්තො නිවත්තිත්වා උපාලිත්ථෙරස්ස අත්තනො පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා තෙන වුත්තවිධිනා ආපත්තිතො වුට්ඨහිත්වා සීලං පාකතිකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.21.35-39) –

‘‘අක්කන්තඤ්ච පදං දිස්වා, චක්කාලඞ්කාරභූසිතං;

පදෙනානුපදං යන්තො, විපස්සිස්ස මහෙසිනො.

‘‘කොරණ්ඩං පුප්ඵිතං දිස්වා, සමූලං පූජිතං මයා;

හට්ඨො හට්ඨෙන චිත්තෙන, අවන්දිං පදමුත්තමං.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං පුප්ඵමභිපූජයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘සත්තපඤ්ඤාසකප්පම්හි, එකො වීතමලො අහුං;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා විමුත්තිසුඛං අනුභවන්තො අත්තනො පුබ්බභාගපටිපත්තියා සද්ධිං අරියධම්මාධිගමනදීපනිං ‘‘යථාපි භද්දො ආජඤ්ඤො, ඛලිත්වා පතිතිට්ඨතී’’ති ගාථං අභාසි.

45. තත්ථ ඛලිත්වාති පක්ඛලිත්වා. පතිතිට්ඨතීති පතිට්ඨහති, පුනදෙව යථාඨානෙ තිට්ඨති. එවන්ති යථා භද්දො උසභාජානීයො භාරං වහන්තො පරිස්සමප්පත්තො විසමට්ඨානං ආගම්ම එකවාරං පක්ඛලිත්වා පතිතො න තත්තකෙන ධුරං ඡඩ්ඩෙති, ථාමජවපරක්කමසම්පන්නතාය පන ඛලිත්වාපි පතිතිට්ඨති, අත්තනො සභාවෙනෙව ඨත්වා භාරං වහති, එවං කිලෙසපරිස්සමප්පත්තො කිරියාපරාධෙන ඛලිත්වා තං ඛලිතං ථාමවීරියසම්පත්තිතාය පටිපාකතිකං කත්වා මග්ගසම්මාදිට්ඨියා දස්සනසම්පන්නං, තතො එව සම්මාසම්බුද්ධස්ස සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතතාය සාවකං, තස්ස උරෙ වායාමජනිතාභිජාතිතාය ඔරසං පුත්තං භද්දාජානීයසදිසකිච්චතාය ආජානීයන්ති ච මං ධාරෙථ උපධාරෙථාති අත්ථො.

රමණීයවිහාරිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සමිද්ධිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සද්ධායාහං පබ්බජිතොති ආයස්මතො සමිද්ධිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කත්තාධිකාරො තත්ථ තත්ථ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො ඉතො චතුනවුතෙ කප්පෙ සිද්ධත්ථං භගවන්තං පස්සිත්වා පසන්නමානසො සවණ්ටානි පුප්ඵානි කණ්ණිකබද්ධානි ගහෙත්වා පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතීසුයෙව පරිවත්තෙන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති. තස්ස ජාතකාලතො පට්ඨාය තං කුලං ධනධඤ්ඤාදීහි වඩ්ඪි, අත්තභාවො චස්ස අභිරූපො දස්සනීයො ගුණවා ඉති විභවසමිද්ධියා ච ගුණසමිද්ධියා ච සමිද්ධීත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. සො බිම්බිසාරසමාගමෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා භාවනාය යුත්තප්පයුත්තො විහරන්තො භගවති තපොදාරාමෙ විහරන්තෙ එකදිවසං එවං චින්තෙසි – ‘‘ලාභා වත මෙ සත්ථා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, ස්වාක්ඛාතෙ චාහං ධම්මවිනයෙ පබ්බජිතො, සබ්‍රහ්මචාරී ච මෙ සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා’’ති. තස්සෙවං චින්තෙන්තස්ස උළාරං පීතිසොමනස්සං උදපාදි. තං අසහන්තො මාරො පාපිමා ථෙරස්ස අවිදූරෙ මහන්තං භෙරවසද්දමකාසි, පථවියා උන්ද්‍රියනකාලො විය අහොසි. ථෙරො භගවතො තමත්ථං ආරොචෙසි. භගවා ‘‘මාරො තුය්හං විචක්ඛුකම්මාය චෙතෙති, ගච්ඡ, භික්ඛු තත්ථ අචින්තෙත්වා විහරාහී’’ති ආහ. ථෙරො තත්ථ ගන්ත්වා විහරන්තො නචිරස්සෙව විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.21.30-34) –

‘‘කණිකාරංව ජොතන්තං, නිසින්නං පබ්බතන්තරෙ;

ඔභාසෙන්තං දිසා සබ්බා, සිද්ධත්ථං නරසාරථිං.

‘‘ධනුං අද්වෙජ්ඣං කත්වාන, උසුං සන්නය්හහං තදා;

පුප්ඵං සවණ්ටං ඡෙත්වාන, බුද්ධස්ස අභිරොපයිං.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, යං පුප්ඵමභිරොපයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘එකපඤ්ඤාසිතො කප්පෙ, එකො ආසිං ජුතින්ධරො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා තත්ථෙව විහරන්තස්ස ථෙරස්ස ඛීණාසවභාවං අජානන්තො පුරිමනයෙනෙව මාරො මහන්තං භෙරවසද්දං අකාසි. තං සුත්වා ථෙරො අභීතො අච්ඡම්භී ‘‘තාදිසානං මාරානං සතම්පි සහස්සම්පි මය්හං ලොමම්පි න කම්පෙතී’’ති අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො ‘‘සද්ධායාහං පබ්බජිතො’’ති ගාථං අභාසි.

46. තත්ථ සද්ධායාති ධම්මච්ඡන්දසමුට්ඨානාය කම්මඵලසද්ධාය චෙව රතනත්තයසද්ධාය ච. අහන්ති අත්තානං නිද්දිසති. පබ්බජිතොති උපගතො. අගාරස්මාති ගෙහතො ඝරාවාසතො වා. අනගාරියන්ති පබ්බජ්ජං, සා හි යංකිඤ්චි කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං ‘අගාරස්ස හිත’න්ති අගාරියං නාම, තදභාවතො ‘‘අනගාරියා’’ති වුච්චති. සති පඤ්ඤා ච මෙ වුඩ්ඪාති සරණලක්ඛණා සති, පජානනලක්ඛණා පඤ්ඤාති ඉමෙ ධම්මා විපස්සනාක්ඛණතො පට්ඨාය මග්ගපටිපාටියා යාව අරහත්තා මෙ වුඩ්ඪා වඩ්ඪිතා, න දානි වඩ්ඪෙතබ්බා අත්ථි සතිපඤ්ඤා වෙපුල්ලප්පත්තාති දස්සෙති. චිත්තඤ්ච සුසමාහිතන්ති අට්ඨසමාපත්තිවසෙන චෙව ලොකුත්තරසමාධිවසෙන ච චිත්තං මෙ සුට්ඨු සමාහිතං, න දානි තස්ස සමාධාතබ්බං අත්ථි, සමාධි වෙපුල්ලප්පත්තොති දස්සෙති. තස්මා කාමං කරස්සු රූපානීති පාපිම මං උද්දිස්ස යානි කානිචි විප්පකාරානි යථාරුචිං කරොහි, තෙහි පන නෙව මං බ්‍යාධයිස්සසි මම සරීරකම්පනමත්තම්පි කාතුං න සක්ඛිස්සසි, කුතො චිත්තඤ්ඤථත්තං? තස්මා තව කිරියා අප්පටිච්ඡිතපහෙනකං විය න කිඤ්චි අත්ථං සොධෙති, කෙවලං තව චිත්තවිඝාතමත්තඵලාති ථෙරො මාරං තජ්ජෙසි. තං සුත්වා මාරො ‘‘ජානාති මං සමණො’’ති තත්ථෙවන්තරධායි.

සමිද්ධිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. උජ්ජයත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථූති ආයස්මතො උජ්ජයත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි කරොන්තො ඉතො ද්වානවුතෙ කප්පෙ තිස්සං භගවන්තං පස්සිත්වා පසන්නමානසො කණිකාරපුප්ඵෙහි පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ අඤ්ඤතරස්ස සොත්තියබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, උජ්ජයොතිස්ස නාමං අහොසි. සො වයප්පත්තො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ හුත්වා තත්ථ සාරං අපස්සන්තො උපනිස්සයසම්පත්තියා චොදියමානො වෙළුවනං ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ විහරන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.21.1-4) –

‘‘කණිකාරං පුප්ඵිතං දිස්වා, ඔචිනිත්වානහං තදා;

තිස්සස්ස අභිරොපෙසිං, ඔඝතිණ්ණස්ස තාදිනො.

‘‘ද්වෙනවුතෙ ඉතො කප්පෙ, යං පුප්ඵමභිරොපයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘පඤ්චතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, අරුණපාණීති විස්සුතො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා භගවතො ථොමනාකාරෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො ‘‘නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථූ’’ති ගාථං අභාසි.

47. තත්ථ නමොති පණාමකිත්තනං. තෙති පණාමකිරියාය සම්පදානකිත්තනං, තුය්හන්ති අත්ථො. බුද්ධ වීරාති ච භගවතො ආලපනං. භගවා හි යථා අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදස්ස අත්ථස්ස අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙන සයම්භූඤාණෙන අනවසෙසතො බුද්ධත්තා ‘‘බුද්ධො’’ති වුච්චති. එවං පඤ්චන්නම්පි මාරානං අභිප්පමද්දනවසෙන පදහන්තෙන මහතා වීරියෙන සමන්නාගතත්තා ‘‘වීරො’’ති වුච්චති. අත්ථූති හොතු, තස්ස ‘‘නමො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. විප්පමුත්තොසි සබ්බධීති සබ්බෙහි කිලෙසෙහි සබ්බස්මිඤ්ච සඞ්ඛාරගතෙ විප්පමුත්තො විසංයුත්තො අසි භවසි, න තයා කිඤ්චි අවිප්පමුත්තං නාම අත්ථි, යතොහං තුය්හාපදානෙ විහරං, විහරාමි අනාසවොති තුය්හං තව අපදානෙ ඔවාදෙ ගතමග්ගෙ පටිපත්තිචරියාය විහරං යථාසත්ති යථාබලං පටිපජ්ජන්තො කාමාසවාදීනං චතුන්නම්පි ආසවානං සුප්පහීනත්තා අනාසවො විහරාමි, තාදිසස්ස නමො තෙ බුද්ධ-වීරත්ථූති.

උජ්ජයත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. සඤ්ජයත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යතො අහන්ති ආයස්මතො සඤ්ජයත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ මහති පූගෙ සංකිත්තිවසෙන වත්ථුං සඞ්ඝරිත්වා රතනත්තයං උද්දිස්ස පුඤ්ඤං කරොන්තො සයං දලිද්දො හුත්වා නෙසං ගණාදීනං පුඤ්ඤකිරියාය බ්‍යාවටො අහොසි. කාලෙන කාලං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා පසන්නමානසො භික්ඛූනඤ්ච තං තං වෙය්‍යාවච්චං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ විභවසම්පන්නස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති සඤ්ජයො නාම නාමෙන, සො වයප්පත්තො බ්‍රහ්මායුපොක්ඛරසාතිආදිකෙ අභිඤ්ඤාතෙ බ්‍රාහ්මණෙ සාසනෙ අභිප්පසන්නෙ දිස්වා සඤ්ජාතප්පසාදො සත්ථාරං උපසඞ්කමි. තස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. සො ධම්මං සුත්වා සොතාපන්නො අහොසි. අපරභාගෙ පබ්බජි. පබ්බජන්තො ච ඛුරග්ගෙයෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසී. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.10.51-55) –

‘‘විපස්සිස්ස භගවතො, මහාපූගගණො අහු;

වෙය්‍යාවච්චකරො ආසිං, සබ්බකිච්චෙසු වාවටො.

‘‘දෙය්‍යධම්මො ච මෙ නත්ථි, සුගතස්ස මහෙසිනො;

අවන්දිං සත්ථුනො පාදෙ, විප්පසන්නෙන චෙතසා.