5. මහානාමත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

එසාවහිය්‍යසෙ පබ්බතෙනාති ආයස්මතො මහානාමත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සුමෙධස්ස භගවතො කාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා බ්‍රාහ්මණවිජ්ජාසු නිප්ඵත්තිං ගතො ඝරාවාසං පහාය අඤ්ඤතරාය නදියා තීරෙ අස්සමං කාරෙත්වා සම්බහුලෙ බ්‍රාහ්මණෙ මන්තෙ වාචෙන්තො විහරති. අථෙකදිවසං භගවා තං අනුග්ගණ්හිතුං තස්ස අසමපදං උපගච්ඡි. සො භගවන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. නිසින්නෙ භගවති සුමධුරං මධුං උපනාමෙසි. තං භගවා පරිභුඤ්ජිත්වා හෙට්ඨා අධිමුත්තත්ථෙරවත්ථුම්හි වුත්තනයෙන අනාගතං බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං සුගතීසුයෙව පරිවත්තෙන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා මහානාමොති ලද්ධනාමො විඤ්ඤුතං පත්තො භගවතො සන්තිකං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා නෙසාදකෙ නාම පබ්බතෙ විහරන්තො කිලෙසපරියුට්ඨානං වික්ඛම්භෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘කිං මෙ ඉමිනා සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස ජීවිතෙනා’’ති අත්තභාවං නිබ්බින්දන්තො උච්චං පබ්බතසිඛරං අභිරුහිත්වා ‘‘ඉතො පාතෙත්වා තං මාරෙස්සාමී’’ති අත්තානං පරං විය නිද්දිසන්තො –

115. ‘‘එසාවහිය්‍යසෙ පබ්බතෙන, බහුකුටජසල්ලකිකෙන;

නෙසාදකෙන ගිරිනා, යසස්සිනා පරිච්ඡදෙනා’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ එසාවහිය්‍යසෙති එසො ත්වං මහානාම අවහිය්‍යසෙ පරිහායසි. පබ්බතෙනාති නිවාසට්ඨානභූතෙන ඉමිනා පබ්බතෙන. බහුකුටජසල්ලකිකෙනාති බහූහි කුටජෙහි ඉන්දසාලරුක්ඛෙහි සල්ලකීහි ඉන්දසාලරුක්ඛෙහි වා සමන්නාගතෙන. නෙසාදකෙනාති එවංනාමකෙන. ගිරිනාති සෙලෙන. සෙලො හි සන්ධිසඞ්ඛාතෙහි පබ්බෙහි ඨිතත්තා ‘‘පබ්බතො’’ති, පසවනාදිවසෙන ජලස්ස, සාරභූතානං භෙසජ්ජාදිවත්ථූනඤ්ච ගිරණතො ‘‘ගිරී’’ති වුච්චති. තදුභයත්ථසම්භවතො පනෙත්ථ ‘‘පබ්බතෙනා’’ති වත්වා ‘‘ගිරිනා’’ති ච වුත්තං. යසස්සිනාති සබ්බගුණෙහි විස්සුතෙන පකාසෙන. පරිච්ඡදෙනාති නානාවිධරුක්ඛගච්ඡලතාහි සමන්තතො ඡන්නෙන, වසනට්ඨානතාය වා තුය්හං පරිච්ඡදභූතෙන. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – මහානාම, යදි කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා විතක්කබහුලො හොසි, එවං ත්වං ඉමිනා ඡායූදකසම්පන්නෙන සප්පායෙන නිවාසනට්ඨානභූතෙන නෙසාදකගිරිනා පරිහායසි, ඉදානිහං තං ඉතො පාතෙත්වා මාරෙස්සාමි, තස්මා න ලබ්භා විතක්කවසිකෙන භවිතුන්ති. එවං ථෙරො අත්තානං සන්තජ්ජෙන්තොයෙව විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.40.333-352) –

‘‘සින්ධුයා නදියා තීරෙ, සුකතො අස්සමො මම;

තත්ථ වාචෙමහං සිස්සෙ, ඉතිහාසං සලක්ඛණං.

‘‘ධම්මකාමා විනීතා තෙ, සොතුකාමා සුසාසනං;

ඡළඞ්ගෙ පාරමිප්පත්තා, සින්ධුකූලෙ වසන්ති තෙ.

‘‘උප්පාතගමනෙ චෙව, ලක්ඛණෙසු ච කොවිදා;

උත්තමත්ථං ගවෙසන්තා, වසන්ති විපිනෙ තදා.

‘‘සුමෙධො නාම සම්බුද්ධො, ලොකෙ උප්පජ්ජි තාවදෙ;

අම්හාකං අනුකම්පන්තො, උපාගච්ඡි විනායකො.

‘‘උපාගතං මහාවීරං, සුමෙධං ලොකනායකං;

තිණසන්ථාරකං කත්වා, ලොකජෙට්ඨස්සදාසහං.

‘‘විපිනාතො මධුං ගය්හ, බුද්ධසෙට්ඨස්සදාසහං;

සම්බුද්ධො පරිභුඤ්ජිත්වා, ඉදං වචනමබ්‍රවි.

‘‘යො තං අදාසි මධුං මෙ, පසන්නො සෙහි පාණිභි;

තමහං කිත්තයිස්සාමි, සුණාථ මම භාසතො.

‘‘ඉමිනා මධුදානෙන, තිණසන්ථාරකෙන ච;

තිංස කප්පසහස්සානි, දෙවලොකෙ රමිස්සති.

‘‘තිංසකප්පසහස්සම්හි, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘තස්ස ධම්මෙසු දායාදො, ඔරසො ධම්මනිම්මිතො;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, නිබ්බායිස්සතිනාසවො.

‘‘දෙවලොකා ඉධාගන්ත්වා, මාතුකුච්ඡිං උපාගතෙ;

මධුවස්සං පවස්සිත්ථ, ඡාදයං මධුනා මහිං.

‘‘මයි නික්ඛන්තමත්තම්හි, කුච්ඡියා ච සුදුත්තරා;

තත්‍රාපි මධුවස්සං මෙ, වස්සතෙ නිච්චකාලිකං.

‘‘අගාරා අභිනික්ඛම්ම, පබ්බජිං අනගාරියං;

ලාභී අන්නස්ස පානස්ස, මධුදානස්සිදං ඵලං.

‘‘සබ්බකාමසමිද්ධොහං, භවිත්වා දෙවමානුසෙ;

තෙනෙව මධුදානෙන, පත්තොම්හි ආසවක්ඛයං.

‘‘වුට්ඨම්හි දෙවෙ චතුරඞ්ගුලෙ තිණෙ, සම්පුප්ඵිතෙ ධරණීරුහෙ සඤ්ඡන්නෙ;

සුඤ්ඤෙ ඝරෙ මණ්ඩපරුක්ඛමූලකෙ, වසාමි නිච්චං සුඛිතො අනාසවො.

‘‘මජ්ඣෙ මහන්තෙ හීනෙ ච, භවෙ සබ්බෙ අතික්කමිං;

අජ්ජ මෙ ආසවා ඛීණා, නත්ථි දානි පුනබ්භවො.

‘‘තිංසකප්පසහස්සම්හි, යං දානමදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, මධුදානස්සිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අයමෙව ච ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණගාථා අහොසීති.

මහානාමත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.