5. මාඝසුත්තවණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති මාඝසුත්තං. කා උප්පත්ති? අයමෙව යාස්ස නිදානෙ වුත්තා. අයඤ්හි මාඝො මාණවො දායකො අහොසි දානපති. තස්සෙතදහොසි – ‘‘සම්පත්තකපණද්ධිකාදීනං දානං දින්නං මහප්ඵලං හොති, උදාහු නොති සමණං ගොතමං එතමත්ථං පුච්ඡිස්සාමි, සමණො කිර ගොතමො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං ජානාතී’’ති. සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි. භගවා චස්ස පුච්ඡානුරූපං බ්‍යාකාසි. තයිදං සඞ්ගීතිකාරානං බ්‍රාහ්මණස්ස භගවතොති තිණ්ණම්පි වචනං සමොධානෙත්වා ‘‘මාඝසුත්ත’’න්ති වුච්චති.

තත්ථ රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. තඤ්හි මන්ධාතුමහාගොවින්දාදීහි පරිග්ගහිතත්තා ‘‘රාජගහ’’න්ති වුච්චති. අඤ්ඤෙපෙත්ථ පකාරෙ වණ්ණයන්ති. කිං තෙහි, නාමමෙතං තස්ස නගරස්ස? තං පනෙතං බුද්ධකාලෙ ච චක්කවත්තිකාලෙ ච නගරං හොති, සෙසකාලෙ සුඤ්ඤං හොති යක්ඛපරිග්ගහිතං, තෙසං වසන්තවනං හුත්වා තිට්ඨති. එවං ගොචරගාමං දස්සෙත්වා නිවාසට්ඨානමාහ – ‘‘ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ’’ති. සො ච ගිජ්ඣා තස්ස කූටෙසු වසිංසු, ගිජ්ඣසදිසානි වාස්ස කූටානි, තස්මා ‘‘ගිජ්ඣකූටො’’ති වුච්චතීති වෙදිතබ්බො.

අථ ඛො…පෙ… අවොචාති එත්ථ මාඝොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං. මාණවොති අන්තෙවාසිවාසං අනතීතභාවෙන වුච්චති, ජාතියා පන මහල්ලකො. ‘‘පුබ්බාචිණ්ණවසෙනා’’ති එකෙ පිඞ්ගියො මාණවො විය. සො හි වීසවස්සසතිකොපි පුබ්බාචිණ්ණවසෙන ‘‘පිඞ්ගියො මාණවො’’ ත්වෙව සඞ්ඛං අගමාසි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

අහඤ්හි, භො ගොතම…පෙ… පසවාමීති එත්ථ දායකො දානපතීති දායකො චෙව දානපති ච. යො හි අඤ්ඤස්ස සන්තකං තෙනාණත්තො දෙති, සොපි දායකො හොති, තස්මිං පන දානෙ ඉස්සරියාභාවතො න දානපති. අයං පන අත්තනො සන්තකංයෙව දෙති. තෙනාහ – ‘‘අහඤ්හි, භො ගොතම, දායකො දානපතී’’ති. අයමෙව හි එත්ථ අත්ථො, අඤ්ඤත්‍ර පන අන්තරන්තරා මච්ඡෙරෙන අභිභුය්‍යමානො දායකො අනභිභූතො දානපතීතිආදිනාපි නයෙන වත්තුං වට්ටති. වදඤ්ඤූති යාචකානං වචනං ජානාමි වුත්තමත්තෙයෙව ‘‘අයමිදමරහති අයමිද’’න්ති පුරිසවිසෙසාවධාරණෙන බහූපකාරභාවගහණෙන වා. යාචයොගොති යාචිතුං යුත්තො. යො හි යාචකෙ දිස්වාව භකුටිං කත්වා ඵරුසවචනාදීනි භණති, සො න යාචයොගො හොති. අහං පන න තාදිසොති දීපෙති. ධම්මෙනාති අදින්නාදානනිකතිවඤ්චනාදීනි වජ්ජෙත්වා භික්ඛාචරියාය, යාචනායාති අත්ථො. යාචනා හි බ්‍රාහ්මණානං භොගපරියෙසනෙ ධම්මො, යාචමානානඤ්ච නෙසං පරෙහි අනුග්ගහකාමෙහි දින්නා භොගා ධම්මලද්ධා නාම ධම්මාධිගතා ච හොන්ති, සො ච තථා පරියෙසිත්වා ලභි. තෙනාහ – ‘‘ධම්මෙන භොගෙ පරියෙසාමි…පෙ… ධම්මාධිගතෙහී’’ති. භිය්‍යොපි දදාමීති තතො උත්තරිපි දදාමි, පමාණං නත්ථි, එත්ථ ලද්ධභොගප්පමාණෙන දදාමීති දස්සෙති.

තග්ඝාති එකංසවචනෙ නිපාතො. එකංසෙනෙව හි සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි පසත්ථං දානං අන්තමසො තිරච්ඡානගතානම්පි දීයමානං. වුත්තඤ්චෙතං ‘‘සබ්බත්ථ වණ්ණිතං දානං, න දානං ගරහිතං ක්වචී’’ති. තස්මා භගවාපි එකංසෙනෙව තං පසංසන්තො ආහ – ‘‘තග්ඝ ත්වං මාණව…පෙ… පසවසී’’ති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. එවං භගවතා ‘‘බහුං සො පුඤ්ඤං පසවතී’’ති වුත්තෙපි දක්ඛිණෙය්‍යතො දක්ඛිණාවිසුද්ධිං සොතුකාමො බ්‍රාහ්මණො උත්තරි භගවන්තං පුච්ඡි. තෙනාහු සඞ්ගීතිකාරා – ‘‘අථ ඛො මාඝො මාණවො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසී’’ති. තං අත්ථතො වුත්තනයමෙව.

492. පුච්ඡාමහන්තිආදිගාථාසු පන වදඤ්ඤුන්ති වචනවිදුං, සබ්බාකාරෙන සත්තානං වුත්තවචනාධිප්පායඤ්ඤුන්ති වුත්තං හොති. සුජ්ඣෙති දක්ඛිණෙය්‍යවසෙන සුද්ධං මහප්ඵලං භවෙය්‍ය. යොජනා පනෙත්ථ – යො යාචයොගො දානපති ගහට්ඨො පුඤ්ඤත්ථිකො හුත්වා පරෙසං අන්නපානං දදං යජති, න අග්ගිම්හි ආහුතිමත්තං පක්ඛිපන්තො, තඤ්ච ඛො පුඤ්ඤපෙක්ඛොව න පච්චුපකාරකල්‍යාණකිත්තිසද්දාදිඅපෙක්ඛො, තස්ස එවරූපස්ස යජමානස්ස හුතං කථං සුජ්ඣෙය්‍යාති?

493. ආරාධයෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙභි තාදීති තාදිසො යාචයොගො දක්ඛිණෙය්‍යෙහි ආරාධයෙ සම්පාදයෙ සොධයෙ, මහප්ඵලං තං හුතං කරෙය්‍ය, න අඤ්ඤථාති අත්ථො. ඉමිනාස්ස ‘‘කථං හුතං යජමානස්ස සුජ්ඣෙ’’ ඉච්චෙතං බ්‍යාකතං හොති.

494. අක්ඛාහි මෙ භගවා දක්ඛිණෙය්‍යෙති එත්ථ යො යාචයොගො දදං පරෙසං යජති, තස්ස මෙ භගවා දක්ඛිණෙය්‍යෙ අක්ඛාහීති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා.

495. අථස්ස භගවා නානප්පකාරෙහි නයෙහි දක්ඛිණෙය්‍යෙ පකාසෙන්තො ‘‘යෙ වෙ අසත්තා’’තිආදිකා ගාථායො අභාසි. තත්ථ අසත්තාති රාගාදිසඞ්ගවසෙන අලග්ගා. කෙවලිනොති පරිනිට්ඨිතකිච්චා. යතත්තාති ගුත්තචිත්තා.

496-7. දන්තා අනුත්තරෙන දමථෙන, විමුත්තා පඤ්ඤාචෙතොවිමුත්තීහි, අනීඝා ආයතිං වට්ටදුක්ඛාභාවෙන, නිරාසා සම්පති කිලෙසාභාවෙන. ඉමිස්සා පන ගාථාය දුතියගාථා භාවනානුභාවප්පකාසනනයෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බා. ‘‘භාවනානුයොගමනුයුත්තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො විහරතො කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘අහො වත මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චෙය්‍යා’ති (අ. නි. 7.71), අථ ඛ්වාස්ස අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චතී’’ති ඉදං චෙත්ථ සුත්තං සාධකං.

498-502. රාගඤ්ච…පෙ… යෙසු න මායා…පෙ… න තණ්හාසු උපාතිපන්නාති කාමතණ්හාදීසු නාධිමුත්තා. විතරෙය්‍යාති විතරිත්වා. තණ්හාති රූපතණ්හාදිඡබ්බිධා. භවාභවායාති සස්සතාය වා උච්ඡෙදාය වා. අථ වා භවස්ස අභවාය භවාභවාය, පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියාති වුත්තං හොති. ඉධ වා හුරං වාති ඉදං පන ‘‘කුහිඤ්චි ලොකෙ’’ති ඉමස්ස විත්ථාරවචනං.

504. යෙ වීතරාගා…පෙ… සමිතාවිනොති සමිතවන්තො, කිලෙසවූපසමකාරිනොති අත්ථො. සමිතාවිතත්තා ච වීතරාගා අකොපා. ඉධ විප්පහායාති ඉධලොකෙ වත්තමානෙ ඛන්ධෙ විහාය, තතො පරං යෙසං ගමනං නත්ථීති වුත්තං හොති. ඉතො පරං ‘‘යෙ කාමෙ හිත්වා අගහා චරන්ති, සුසඤ්ඤතත්තා තසරංව උජ්ජු’’න්ති ඉමම්පි ගාථං කෙචි පඨන්ති.

506-8. ජහිත්වාති හිත්වා. ‘‘ජහිත්වානා’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. අත්තදීපාති අත්තනො ගුණෙ එව අත්තනො දීපං කත්වා විචරන්තා ඛීණාසවා වුච්චන්ති. යෙ හෙත්ථාති හකාරො නිපාතො පදපූරණමත්තෙ. අයං පනත්ථො – යෙ එත්ථ ඛන්ධායතනාදිසන්තානෙ යථා ඉදං ඛන්ධායතනාදි තථා ජානන්ති, යංසභාවං තංසභාවංයෙව සඤ්ජානන්ති අනිච්චාදිවසෙන ජානන්තා. අයමන්තිමා නත්ථි පුනබ්භවොති අයං නො අන්තිමා ජාති, ඉදානි නත්ථි පුනබ්භවොති එවඤ්ච යෙ ජානන්තීති.

509. යො වෙදගූති ඉදානි අත්තානං සන්ධාය භගවා ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ සතිමාති ඡසතතවිහාරසතියා සමන්නාගතො. සම්බොධිපත්තොති සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො. සරණං බහූනන්ති බහූනං දෙවමනුස්සානං භයවිහිංසනෙන සරණභූතො.

510. එවං දක්ඛිණෙය්‍යෙ සුත්වා අත්තමනො බ්‍රාහ්මණො ආහ – ‘‘අද්ධා අමොඝා’’ති. තත්ථ ත්වඤ්හෙත්ථ ජානාසි යථා තථා ඉදන්ති ත්වඤ්හි එත්ථ ලොකෙ ඉදං සබ්බම්පි ඤෙය්‍යං යථා තථා ජානාසි යාථාවතො ජානාසි, යාදිසං තං තාදිසමෙව ජානාසීති වුත්තං හොති. තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති තථා හි තෙ එසා ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා සුප්පටිවිද්ධතා යං යං ඉච්ඡසි, තං තං ජානාසීති අධිප්පායො.

511. එවං සො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං පසංසිත්වා දක්ඛිණෙය්‍යසම්පදාය යඤ්ඤසම්පදං ඤත්වා දායකසම්පදායපි තං ඡළඞ්ගපරිපූරං යඤ්ඤසම්පදං සොතුකාමො ‘‘යො යාචයොගො’’ති උත්තරිපඤ්හං පුච්ඡි. තත්‍රායං යොජනා – යො යාචයොගො දදං පරෙසං යජති, තස්ස අක්ඛාහි මෙ භගවා යඤ්ඤසම්පදන්ති.

512. අථස්ස භගවා ද්වීහි ගාථාහි අක්ඛාසි. තත්ථායං අත්ථයොජනා – යජස්සු මාඝ, යජමානො ච සබ්බත්ථ විප්පසාදෙහි චිත්තං, තීසුපි කාලෙසු චිත්තං පසාදෙහි. එවං තෙ යායං –

‘‘පුබ්බෙව දානා සුමනො, දදං චිත්තං පසාදයෙ;

දත්වා අත්තමනො හොති, එසා යඤ්ඤස්ස සම්පදා’’ති. (අ. නි. 6.37; පෙ. ව. 305) –

යඤ්ඤසම්පදා වුත්තා, තාය සම්පන්නො යඤ්ඤො භවිස්සති. තත්ථ සියා ‘‘කථං චිත්තං පසාදෙතබ්බ’’න්ති? දොසප්පහානෙන. කථං දොසප්පහානං හොති? යඤ්ඤාරම්මණතාය. අයඤ්හි ආරම්මණං යජමානස්ස යඤ්ඤො එත්ථ පතිට්ඨාය ජහාති දොසං, අයඤ්හි සත්තෙසු මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමෙන සම්මාදිට්ඨිපදීපවිහතමොහන්ධකාරෙන චිත්තෙන යජමානස්ස දෙය්‍යධම්මසඞ්ඛාතො යඤ්ඤො ආරම්මණං හොති, සො එත්ථ යඤ්ඤෙ ආරම්මණවසෙන පවත්තියා පතිට්ඨාය දෙය්‍යධම්මපච්චයං ලොභං, පටිග්ගාහකපච්චයං කොධං, තදුභයනිදානං මොහන්ති එවං තිවිධම්පි ජහාති දොසං. සො එවං භොගෙසු වීතරාගො, සත්තෙසු ච පවිනෙය්‍ය දොසං තප්පහානෙනෙව පහීනපඤ්චනීවරණො අනුක්කමෙන උපචාරප්පනාභෙදං අපරිමාණසත්තඵරණෙන එකසත්තෙ වා අනවසෙසඵරණෙන අප්පමාණං මෙත්තං චිත්තං භාවෙන්තො පුන භාවනාවෙපුල්ලත්ථං, රත්තින්දිවං සතතං සබ්බඉරියාපථෙසු අප්පමත්තො හුත්වා තමෙව මෙත්තජ්ඣානසඞ්ඛාතං සබ්බා දිසා ඵරතෙ අප්පමඤ්ඤන්ති.

514. අථ බ්‍රාහ්මණො තං මෙත්තං ‘‘බ්‍රහ්මලොකමග්ගො අය’’න්ති අජානන්තො කෙවලං අත්තනො විසයාතීතං මෙත්තාභාවනං සුත්වා සුට්ඨුතරං සඤ්ජාතසබ්බඤ්ඤුසම්භාවනො භගවති අත්තනා බ්‍රහ්මලොකාධිමුත්තත්තා බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිමෙව ච සුද්ධිං මුත්තිඤ්ච මඤ්ඤමානො බ්‍රහ්මලොකමග්ගං පුච්ඡන්තො ‘‘කො සුජ්ඣතී’’ති ගාථමාහ. තත්‍ර ච බ්‍රහ්මලොකගාමිං පුඤ්ඤං කරොන්තං සන්ධායාහ – ‘‘කො සුජ්ඣති මුච්චතී’’ති, අකරොන්තං සන්ධාය ‘‘බජ්ඣතී චා’’ති. කෙනත්තනාති කෙන කාරණෙන. සක්ඛි බ්‍රහ්මජ්ජදිට්ඨොති බ්‍රහ්මා අජ්ජ සක්ඛි දිට්ඨො. සච්චන්ති භගවතො බ්‍රහ්මසමත්තං ආරබ්භ අච්චාදරෙන සපථං කරොති. කථං උපපජ්ජතීති අච්චාදරෙනෙව පුනපි පුච්ඡති. ජුතිමාති භගවන්තං ආලපති.

තත්ථ යස්මා යො භික්ඛු මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානං උප්පාදෙත්වා තමෙව පාදකං කත්වා විපස්සන්තො අරහත්තං පාපුණාති, සො සුජ්ඣති මුච්චති ච, තථාරූපො ච බ්‍රහ්මලොකං න ගච්ඡති. යො පන මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානං උප්පාදෙත්වා ‘‘සන්තා එසා සමාපත්තී’’තිආදිනා නයෙන තං අස්සාදෙති, සො බජ්ඣති. අපරිහීනජ්ඣානො ච තෙනෙව ඣානෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡති, තස්මා භගවා යො සුජ්ඣති මුච්චති ච, තස්ස බ්‍රහ්මලොකගමනං අනනුජානන්තො අනාමසිත්වාව තං පුග්ගලං යො බජ්ඣති. තස්ස තෙන ඣානෙන බ්‍රහ්මලොකගමනං දස්සෙන්තො බ්‍රාහ්මණස්ස සප්පායෙන නයෙන ‘‘යො යජතී’’ති ඉමං ගාථමාහ.

515. තත්ථ තිවිධන්ති තිකාලප්පසාදං සන්ධායාහ. තෙන දායකතො අඞ්ගත්තයං දස්සෙති. ආරාධයෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙභි තාදීති තඤ්ච සො තාදිසො තිවිධසම්පත්තිසාධකො පුග්ගලො තිවිධං යඤ්ඤසම්පදං දක්ඛිණෙය්‍යෙහි ඛීණාසවෙහි සාධෙය්‍ය සම්පාදෙය්‍ය. ඉමිනා පටිග්ගාහකතො අඞ්ගත්තයං දස්සෙති. එවං යජිත්වා සම්මා යාචයොගොති එවං මෙත්තජ්ඣානපදට්ඨානභාවෙන ඡළඞ්ගසමන්නාගතං යඤ්ඤං සම්මා යජිත්වා සො යාචයොගො තෙන ඡළඞ්ගයඤ්ඤූපනිස්සයෙන මෙත්තජ්ඣානෙන උපපජ්ජති බ්‍රහ්මලොකන්ති බ්‍රූමීති බ්‍රාහ්මණං සමුස්සාහෙන්තො දෙසනං සමාපෙසි. සෙසං සබ්බගාථාසු උත්තානත්ථමෙව. ඉතො පරඤ්ච පුබ්බෙ වුත්තනයමෙවාති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය මාඝසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.