6. සභියසුත්තවණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති සභියසුත්තං. කා උප්පත්ති? අයමෙව යාස්ස නිදානෙ වුත්තා. අත්ථවණ්ණනාක්කමෙපි චස්ස පුබ්බසදිසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යං පන අපුබ්බං, තං උත්තානත්ථානි පදානි පරිහරන්තා වණ්ණයිස්සාම. වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙති වෙළුවනන්ති තස්ස උය්‍යානස්ස නාමං. තං කිර වෙළූහි ච පරික්ඛිත්තං අහොසි අට්ඨාරසහත්ථෙන ච පාකාරෙන, ගොපුරද්වාරට්ටාලකයුත්තං නීලොභාසං මනොරමං, තෙන ‘‘වෙළුවන’’න්ති වුච්චති. කලන්දකානඤ්චෙත්ථ නිවාපං අදංසු, තෙන ‘‘කලන්දකනිවාපො’’ති වුච්චති. කලන්දකා නාම කාළකා වුච්චන්ති. පුබ්බෙ කිර අඤ්ඤතරො රාජා තත්ථ උය්‍යානකීළනත්ථං ආගතො සුරාමදෙන මත්තො දිවාසෙය්‍යං සුපි. පරිජනොපිස්ස ‘‘සුත්තො රාජා’’ති පුප්ඵඵලාදීහි පලොභියමානො ඉතො චිතො ච පක්කාමි. අථ සුරාගන්ධෙන අඤ්ඤතරස්මා සුසිරරුක්ඛා කණ්හසප්පො නික්ඛමිත්වා රඤ්ඤො අභිමුඛො ආගච්ඡති. තං දිස්වා රුක්ඛදෙවතා ‘‘රඤ්ඤො ජීවිතං දස්සාමී’’ති කාළකවෙසෙන ආගන්ත්වා කණ්ණමූලෙ සද්දමකාසි. රාජා පටිබුජ්ඣි, කණ්හසප්පො නිවත්තො. සො තං දිස්වා ‘‘ඉමාය මම කාළකාය ජීවිතං දින්න’’න්ති කාළකානං තත්ථ නිවාපං පට්ඨපෙසි, අභයඝොසනඤ්ච ඝොසාපෙසි. තස්මා තං තතො පභුති ‘‘කලන්දකනිවාපො’’ති සඞ්ඛං ගතං.

සභියස්ස පරිබ්බාජකස්සාති සභියොති තස්ස නාමං, පරිබ්බාජකොති බාහිර පබ්බජ්ජං උපාදාය වුච්චති. පුරාණසාලොහිතාය දෙවතායාති න මාතා න පිතා, අපිච ඛො පනස්ස මාතා විය පිතා විය ච හිතජ්ඣාසයත්තා සො දෙවපුත්තො ‘‘පුරාණසාලොහිතා දෙවතා’’ති වුත්තො. පරිනිබ්බුතෙ කිර කස්සපෙ භගවති පතිට්ඨිතෙ සුවණ්ණචෙතියෙ තයො කුලපුත්තා සම්මුඛසාවකානං සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා චරියානුරූපානි කම්මට්ඨානානි ගහෙත්වා පච්චන්තජනපදං ගන්ත්වා අරඤ්ඤායතනෙ සමණධම්මං කරොන්ති, අන්තරන්තරා ච චෙතියවන්දනත්ථාය ධම්මස්සවනත්ථාය ච නගරං ගච්ඡන්ති. අපරෙන ච සමයෙන තාවතකම්පි අරඤ්ඤෙ විප්පවාසං අරොචයමානා තත්ථෙව අප්පමත්තා විහරිංසු, එවං විහරන්තාපි න ච කිඤ්චි විසෙසං අධිගමිංසු. තතො නෙසං අහොසි – ‘‘මයං පිණ්ඩාය ගච්ඡන්තා ජීවිතෙ සාපෙක්ඛා හොම, ජීවිතෙ සාපෙක්ඛෙන ච න සක්කා ලොකුත්තරධම්මො අධිගන්තුං, පුථුජ්ජනකාලකිරියාපි දුක්ඛා, හන්ද මයං නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා පබ්බතං අභිරුය්හ කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛා සමණධම්මං කරොමා’’ති. තෙ තථා අකංසු.

අථ නෙසං මහාථෙරො උපනිස්සයසම්පන්නත්තා තදහෙව ඡළභිඤ්ඤාපරිවාරං අරහත්තං සච්ඡාකාසි. සො ඉද්ධියා හිමවන්තං ගන්ත්වා අනොතත්තෙ මුඛං ධොවිත්වා උත්තරකුරූසු පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො පුන අඤ්ඤම්පි පදෙසං ගන්ත්වා පත්තං පූරෙත්වා අනොතත්තඋදකඤ්ච නාගලතාදන්තපොණඤ්ච ගහෙත්වා තෙසං සන්තිකං ආගන්ත්වා ආහ – ‘‘පස්සථාවුසො මමානුභාවං, අයං උත්තරකුරුතො පිණ්ඩපාතො, ඉදං හිමවන්තතො උදකදන්තපොණං ආභතං, ඉමං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොථ, එවාහං තුම්හෙ සදා උපට්ඨහිස්සාමී’’ති. තෙ තං සුත්වා ආහංසු – ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, කතකිච්චා, තුම්හෙහි සහ සල්ලාපමත්තම්පි අම්හාකං පපඤ්චො, මා දානි තුම්හෙ පුන අම්හාකං සන්තිකං ආගමිත්ථා’’ති. සො කෙනචි පරියායෙන තෙ සම්පටිච්ඡාපෙතුං අසක්කොන්තො පක්කාමි.

තතො තෙසං එකො ද්වීහතීහච්චයෙන පඤ්චාභිඤ්ඤො අනාගාමී අහොසි. සොපි තථෙව අකාසි, ඉතරෙන ච පටික්ඛිත්තො තථෙව අගමාසි. සො තං පටික්ඛිපිත්වා වායමන්තො පබ්බතං ආරුහනදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ කිඤ්චි විසෙසං අනධිගන්ත්වාව කාලකතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. ඛීණාසවත්ථෙරොපි තං දිවසමෙව පරිනිබ්බායි, අනාගාමී සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජි. දෙවපුත්තො ඡසු කාමාවචරදෙවලොකෙසු අනුලොමපටිලොමෙන දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ දෙවලොකා චවිත්වා අඤ්ඤතරිස්සා පරිබ්බාජිකාය කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. සා කිර අඤ්ඤතරස්ස ඛත්තියස්ස ධීතා, තං මාතාපිතරො ‘‘අම්හාකං ධීතා සමයන්තරං ජානාතූ’’ති එකස්ස පරිබ්බාජකස්ස නිය්‍යාතෙසුං. තස්සෙකො අන්තෙවාසිකො පරිබ්බාජකො තාය සද්ධිං විප්පටිපජ්ජි. සා තෙන ගබ්භං ගණ්හි. තං ගබ්භිනිං දිස්වා පරිබ්බාජිකා නික්කඩ්ඪිංසු. සා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ සභායං විජායි, තෙනස්ස ‘‘සභියො’’ත්වෙව නාමං අකාසි. සොපි සභියො වඩ්ඪිත්වා පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා නානාසත්ථානි උග්ගහෙත්වා මහාවාදී හුත්වා වාදක්ඛිත්තතාය සකලජම්බුදීපෙ විචරන්තො අත්තනො සදිසං වාදිං අදිස්වා නගරද්වාරෙ අස්සමං කාරාපෙත්වා ඛත්තියකුමාරාදයො සිප්පං සික්ඛාපෙන්තො තත්ථ වසති.

අථ භගවා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං ආගන්ත්වා වෙළුවනෙ විහරති කලන්දකනිවාපෙ. සභියො පන බුද්ධුප්පාදං න ජානාති. අථ සො සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘ඉමාහං විසෙසං කස්සානුභාවෙන පත්තො’’ති ආවජ්ජෙන්තො කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ සමණධම්මකිරියං තෙ ච සහායෙ අනුස්සරිත්වා ‘‘තෙසු එකො පරිනිබ්බුතො, එකො ඉදානි කත්ථා’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘දෙවලොකා චවිත්වා ජම්බුදීපෙ උප්පන්නො බුද්ධුප්පාදම්පි න ජානාතී’’ති ඤත්වා ‘‘හන්ද නං බුද්ධුපසෙවනාය නියොජෙමී’’ති වීසති පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරිත්වා රත්තිභාගෙ තස්ස අස්සමමාගම්ම ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘සභිය, සභියා’’ති පක්කොසි. සො නිද්දායමානො තික්ඛත්තුං තං සද්දං සුත්වා නික්ඛම්ම ඔභාසං දිස්වා පඤ්ජලිකො අට්ඨාසි. තතො තං බ්‍රහ්මා ආහ – ‘‘අහං සභිය තවත්ථාය වීසති පඤ්හෙ ආහරිං, තෙ ත්වං උග්ගණ්හ. යො ච තෙ සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමෙ පඤ්හෙ පුට්ඨො බ්‍යාකරොති, තස්ස සන්තිකෙ බ්‍රහ්මචරියං චරෙය්‍යාසී’’ති. ඉමං දෙවපුත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘පුරාණසාලොහිතාය දෙවතාය පඤ්හා උද්දිට්ඨා හොන්තී’’ති. උද්දිට්ඨාති උද්දෙසමත්තෙනෙව වුත්තා, න විභඞ්ගෙන.

එවං වුත්තෙ ච නෙ සභියො එකවචනෙනෙව පදපටිපාටියා උග්ගහෙසි. අථ සො බ්‍රහ්මා ජානන්තොපි තස්ස බුද්ධුප්පාදං නාචික්ඛි. ‘‘අත්ථං ගවෙසමානො පරිබ්බාජකො සයමෙව සත්ථාරං ඤස්සති. ඉතො බහිද්ධා ච සමණබ්‍රාහ්මණානං තුච්ඡභාව’’න්ති ඉමිනා පනාධිප්පායෙන එවමාහ – ‘‘යො තෙ සභිය…පෙ… චරෙය්‍යාසී’’ති. ථෙරගාථාසු පන චතුක්කනිපාතෙ සභියත්ථෙරාපදානං වණ්ණෙන්තා භණන්ති ‘‘සා චස්ස මාතා අත්තනො විප්පටිපත්තිං චින්තෙත්වා තං ජිගුච්ඡමානා ඣානං උප්පාදෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නා, තාය බ්‍රහ්මදෙවතාය තෙ පඤ්හා උද්දිට්ඨා’’ති.

යෙ තෙති ඉදානි වත්තබ්බානං උද්දෙසපච්චුද්දෙසො. සමණබ්‍රාහ්මණාති පබ්බජ්ජූපගමනෙන ලොකසම්මුතියා ච සමණා චෙව බ්‍රාහ්මණා ච. සඞ්ඝිනොති ගණවන්තො. ගණිනොති සත්ථාරො, ‘‘සබ්බඤ්ඤුනො මය’’න්ති එවං පටිඤ්ඤාතාරො. ගණාචරියාති උද්දෙසපරිපුච්ඡාදිවසෙන පබ්බජිතගහට්ඨගණස්ස ආචරියා. ඤාතාති අභිඤ්ඤාතා, විස්සුතා පාකටාති වුත්තං හොති. යසස්සිනොති ලාභපරිවාරසම්පන්නා. තිත්ථකරාති තෙසං දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තෙහි ඔතරිතබ්බානං ඔගාහිතබ්බානං දිට්ඨිතිත්ථානං කත්තාරො. සාධුසම්මතා බහුජනස්සාති ‘‘සාධවො එතෙ සන්තො සප්පුරිසා’’ති එවං බහුජනස්ස සම්මතා.

සෙය්‍යථිදන්ති කතමෙ තෙති චෙ-ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. පූරණොති නාමං, කස්සපොති ගොත්තං. සො කිර ජාතියා දාසො, දාසසතං පූරෙන්තො ජාතො. තෙනස්ස ‘‘පූරණො’’ති නාමමකංසු. පලායිත්වා පන නග්ගෙසු පබ්බජිත්වා ‘‘කස්සපො අහ’’න්ති ගොත්තං උද්දිසි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ච පච්චඤ්ඤාසි. මක්ඛලීති නාමං, ගොසාලාය ජාතත්තා ගොසාලොතිපි වුච්චති. සොපි කිර ජාතියා දාසො එව, පලායිත්වා පබ්බජි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ච පච්චඤ්ඤාසි. අජිතොති නාමං, අප්පිච්ඡතාය කෙසකම්බලං ධාරෙති, තෙන කෙසකම්බලොතිපි වුච්චති, සොපි සබ්බඤ්ඤුතං පච්චඤ්ඤාසි. පකුධොති නාමං, කච්චායනොති ගොත්තං. අප්පිච්ඡවසෙන උදකෙ ජීවසඤ්ඤාය ච න්හානමුඛධොවනාදි පටික්ඛිත්තො, සොපි සබ්බඤ්ඤුතං පච්චඤ්ඤාසි. සඤ්චයොති නාමං, බෙලට්ඨො පනස්ස පිතා, තස්මා බෙලට්ඨපුත්තොති වුච්චති, සොපි සබ්බඤ්ඤුතං පච්චඤ්ඤාසි. නිගණ්ඨොති පබ්බජ්ජානාමෙන, නාටපුත්තොති පිතුනාමෙන වුච්චති. නාටොති කිර නාමස්ස පිතා, තස්ස පුත්තොති නාටපුත්තො, සොපි සබ්බඤ්ඤුතං පච්චඤ්ඤාසි. සබ්බෙපි පඤ්චසතපඤ්චසතසිස්සපරිවාරා අහෙසුං. තෙති තෙ ඡ සත්ථාරො. තෙ පඤ්හෙති තෙ වීසති පඤ්හෙ. තෙති තෙ ඡ සත්ථාරො. න සම්පායන්තීති න සම්පාදෙන්ති. කොපන්ති චිත්තචෙතසිකානං ආවිලභාවං. දොසන්ති පදුට්ඨචිත්තතං, තදුභයම්පෙතං මන්දතික්ඛභෙදස්ස කොධස්සෙවාධිවචනං. අප්පච්චයන්ති අප්පතීතතා, දොමනස්සන්ති වුත්තං හොති. පාතුකරොන්තීති කායවචීවිකාරෙන පකාසෙන්ති, පාකටං කරොන්ති.

හීනායාති ගහට්ඨභාවාය. ගහට්ඨභාවො හි පබ්බජ්ජං උපනිධාය සීලාදිගුණහීනතො හීනකාමසුඛපටිසෙවනතො වා ‘‘හීනො’’ති වුච්චති. උච්චා පබ්බජ්ජා. ආවත්තිත්වාති ඔසක්කිත්වා. කාමෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍යන්ති කාමෙ පටිසෙවෙය්‍යං. ඉති කිරස්ස සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤානම්පි පබ්බජිතානං තුච්ඡකත්තං දිස්වා අහොසි. උප්පන්නපරිවිතක්කවසෙනෙව ච ආගන්ත්වා පුනප්පුනං වීමංසමානස්ස අථ ඛො සභියස්ස පරිබ්බාජකස්ස එතදහොසි – ‘‘අයම්පි ඛො සමණො’’ති ච ‘‘යෙපි ඛො තෙ භොන්තො’’ති ච ‘‘සමණො ඛො දහරොති න උඤ්ඤාතබ්බො’’ති චාති එවමාදි. තත්ථ ජිණ්ණාතිආදීනි පදානි වුත්තනයානෙව. ථෙරාති අත්තනො සමණධම්මෙ ථිරභාවප්පත්තා. රත්තඤ්ඤූති රතනඤ්ඤූ, ‘‘නිබ්බානරතනං ජානාම මය’’න්ති එවං සකාය පටිඤ්ඤාය ලොකෙනාපි සම්මතා, බහුරත්තිවිදූ වා. චිරං පබ්බජිතානං එතෙසන්ති චිරපබ්බජිතා. න උඤ්ඤාතබ්බොති න අවජානිතබ්බො, න නීචං කත්වා ජානිතබ්බොති වුත්තං හොති. න පරිභොතබ්බොති න පරිභවිතබ්බො, ‘‘කිමෙස ඤස්සතී’’ති එවං න ගහෙතබ්බොති වුත්තං හොති.

516. කඞ්ඛී වෙචිකිච්ඡීති සභියො භගවතා සද්ධිං සම්මොදමානො එවං භගවතො රූපසම්පත්තිදමූපසමසූචිතං සබ්බඤ්ඤුතං සම්භාවයමානො විගතුද්ධච්චො හුත්වා ආහ – ‘‘කඞ්ඛී වෙචිකිච්ඡී’’ති. තත්ථ ‘‘ලභෙය්‍යං නු ඛො ඉමෙසං බ්‍යාකරණ’’න්ති එවං පඤ්හානං බ්‍යාකරණකඞ්ඛාය කඞ්ඛී. ‘‘කො නු ඛො ඉමස්සිමස්ස ච පඤ්හස්ස අත්ථො’’ති එවං විචිකිච්ඡාය වෙචිකිච්ඡී. දුබ්බලවිචිකිච්ඡාය වා තෙසං පඤ්හානං අත්ථෙ කඞ්ඛනතො කඞ්ඛී, බලවතියා විචිනන්තො කිච්ඡතියෙව, න සක්කොති සන්නිට්ඨාතුන්ති වෙචිකිච්ඡී. අභිකඞ්ඛමානොති අතිවිය පත්ථයමානො. තෙසන්තකරොති තෙසං පඤ්හානං අන්තකරො. භවන්තොව එවං භවාහීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්හෙ මෙ පුට්ඨො…පෙ… බ්‍යාකරොහි මෙ’’ති. තත්ථ පඤ්හෙ මෙති පඤ්හෙ මයා. පුට්ඨොති පුච්ඡිතො. අනුපුබ්බන්ති පඤ්හපටිපාටියා අනුධම්මන්ති අත්ථානුරූපං පාළිං ආරොපෙන්තො. බ්‍යාකරොහි මෙති මය්හං බ්‍යාකරොහි.

517. දූරතොති සො කිර ඉතො චිතො චාහිණ්ඩන්තො සත්තයොජනසතමග්ගතො ආගතො. තෙනාහ – භගවා ‘‘දූරතො ආගතොසී’’ති, කස්සපස්ස භගවතො වා සාසනතො ආගතත්තා ‘‘දූරතො ආගතොසී’’ති නං ආහ.

518. පුච්ඡ මන්ති ඉමාය පනස්ස ගාථාය සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙති. තත්ථ මනසිච්ඡසීති මනසා ඉච්ඡසි.

යං වතාහන්ති යං වත අහං. අත්තමනොති පීතිපාමොජ්ජසොමනස්සෙහි ඵුටචිත්තො. උදග්ගොති කායෙන චිත්තෙන ච අබ්භුන්නතො. ඉදං පන පදං න සබ්බපාඨෙසු අත්ථි. ඉදානි යෙහි ධම්මෙහි අත්තමනො, තෙ දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො’’ති.

519. කිං පත්තිනන්ති කිං පත්තං කිමධිගතං. සොරතන්ති සුවූපසන්තං. ‘‘සුරත’’න්තිපි පාඨො, සුට්ඨු උපරතන්ති අත්ථො. දන්තන්ති දමිතං. බුද්ධොති විබුද්ධො, බුද්ධබොද්ධබ්බො වා. එවං සභියො එකෙකාය ගාථාය චත්තාරො චත්තාරො කත්වා පඤ්චහි ගාථාහි වීසති පඤ්හෙ පුච්ඡි. භගවා පනස්ස එකමෙකං පඤ්හං එකමෙකාය ගාථාය කත්වා අරහත්තනිකූටෙනෙව වීසතියා ගාථාහි බ්‍යාකාසි.

520. තත්ථ යස්මා භින්නකිලෙසො පරමත්ථභික්ඛු, සො ච නිබ්බානප්පත්තො හොති, තස්මා අස්ස ‘‘කිං පත්තිනමාහු භික්ඛුන’’න්ති ඉමං පඤ්හං බ්‍යාකරොන්තො ‘‘පජ්ජෙනා’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යො අත්තනා භාවිතෙන මග්ගෙන පරිනිබ්බානගතො කිලෙසපරිනිබ්බානං පත්තො, පරිනිබ්බානගතත්තා එව ච විතිණ්ණකඞ්ඛො විපත්තිසම්පත්තිහානිබුද්ධිඋච්ඡෙදසස්සතඅපුඤ්ඤපුඤ්ඤභෙදං විභවඤ්ච භවඤ්ච විප්පහාය, මග්ගවාසං වුසිතවා ඛීණපුනබ්භවොති ච එතෙසං ථුතිවචනානං අරහො, සො භික්ඛූති.

521. යස්මා පන විප්පටිපත්තිතො සුට්ඨු උපරතභාවෙන නානප්පකාරකිලෙසවූපසමෙන ච සොරතො හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බත්ථ උපෙක්ඛකො’’තිආදිනා නයෙන දුතියපඤ්හබ්‍යාකරණමාහ. තස්සත්ථො – යො සබ්බත්ථ රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති, න දුම්මනො’’ති එවං පවත්තාය ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකො, වෙපුල්ලප්පත්තාය සතියා සතිමා, න සො හිංසති නෙව හිංසති කඤ්චි තසථාවරාදිභෙදං සත්තං සබ්බලොකෙ සබ්බස්මිම්පි ලොකෙ, තිණ්ණොඝත්තා තිණ්ණො, සමිතපාපත්තා සමණො, ආවිලසඞ්කප්පප්පහානා අනාවිලො. යස්ස චිමෙ රාගදොසමොහමානදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතසඞ්ඛාතා සත්තුස්සදා කෙචි ඔළාරිකා වා සුඛුමා වා න සන්ති, සො ඉමාය උපෙක්ඛාවිහාරිතාය සතිවෙපුල්ලතාය අහිංසකතාය ච විප්පටිපත්තිතො සුට්ඨු උපරතභාවෙන ඉමිනා ඔඝාදිනානප්පකාරකිලෙසවූපසමෙන ච සොරතොති.

522. යස්මා ච භාවිතින්ද්‍රියො නිබ්භයො නිබ්බිකාරො දන්තො හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යස්සින්ද්‍රියානී’’ති ගාථාය තතියපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තස්සත්ථො – යස්ස චක්ඛාදීනි ඡළින්ද්‍රියානි ගොචරභාවනාය අනිච්චාදිතිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා වාසනාභාවනාය සතිසම්පජඤ්ඤගන්ධං ගාහාපෙත්වා ච භාවිතානි, තානි ච ඛො යථා අජ්ඣත්තං ගොචරභාවනාය, එවං පන බහිද්ධා ච සබ්බලොකෙති යත්ථ යත්ථ ඉන්ද්‍රියානං වෙකල්ලතා වෙකල්ලතාය වා සම්භවො, තත්ථ තත්ථ නාභිජ්ඣාදිවසෙන භාවිතානීති එවං නිබ්බිජ්ඣ ඤත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා ඉමං පරඤ්ච ලොකං සකසන්තතික්ඛන්ධලොකං පරසන්තතික්ඛන්ධලොකඤ්ච අදන්ධමරණං මරිතුකාමො කාලං කඞ්ඛති, ජීවිතක්ඛයකාලං ආගමෙති පතිමානෙති, න භායති මරණස්ස. යථාහ ථෙරො –

‘‘මරණෙ මෙ භයං නත්ථි, නිකන්ති නත්ථි ජීවිතෙ’’; (ථෙරගා. 20);

‘‘නාභිකඞ්ඛාමි මරණං, නාභිකඞ්ඛාමි ජීවිතං;

කාලඤ්ච පටිකඞ්ඛාමි, නිබ්බිසං භතකො යථා’’ති. (ථෙරගා. 606);

භාවිතො ස දන්තොති එවං භාවිතින්ද්‍රියො සො දන්තොති.

523. යස්මා පන බුද්ධො නාම බුද්ධිසම්පන්නො කිලෙසනිද්දා විබුද්ධො ච, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කප්පානී’’ති ගාථාය චතුත්ථපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තත්ථ කප්පානීති තණ්හාදිට්ඨියො. තා හි තථා තථා විකප්පනතො ‘‘කප්පානී’’ති වුච්චන්ති. විචෙය්‍යාති අනිච්චාදිභාවෙන සම්මසිත්වා. කෙවලානීති සකලානි. සංසාරන්ති යො චායං –

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති. –

එවං ඛන්ධාදිපටිපාටිසඞ්ඛාතො සංසාරො, තං සංසාරඤ්ච කෙවලං විචෙය්‍ය. එත්තාවතා ඛන්ධානං මූලභූතෙසු කම්මකිලෙසෙසු ඛන්ධෙසු චාති එවං තීසුපි වට්ටෙසු විපස්සනං ආහ. දුභයං චුතූපපාතන්ති සත්තානං චුතිං උපපාතන්ති ඉමඤ්ච උභයං විචෙය්‍ය ඤත්වාති අත්ථො. එතෙන චුතූපපාතඤාණං ආහ. විගතරජමනඞ්ගණං විසුද්ධන්ති රාගාදිරජානං විගමා අඞ්ගණානං අභාවා මලානඤ්ච විගමා විගතරජමනඞ්ගණං විසුද්ධං. පත්තං ජාතිඛයන්ති නිබ්බානං පත්තං. තමාහු බුද්ධන්ති තං ඉමාය ලොකුත්තරවිපස්සනාය චුතූපපාතඤාණභෙදාය බුද්ධියා සම්පන්නත්තා ඉමාය ච විගතරජාදිතාය කිලෙසනිද්දා විබුද්ධත්තා තාය පටිපදාය ජාතික්ඛයං පත්තං බුද්ධමාහු.

අථ වා කප්පානි විචෙය්‍ය කෙවලානීති ‘‘අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ අමුත්‍රාසි’’න්තිආදිනා (ඉතිවු. 99; පාරා. 12) නයෙන විචිනිත්වාති අත්ථො. එතෙන පඨමවිජ්ජමාහ. සංසාරං දුභයං චුතූපපාතන්ති සත්තානං චුතිං උපපාතන්ති ඉමඤ්ච උභයං සංසාරං ‘‘ඉමෙ වත භොන්තො සත්තා’’තිආදිනා නයෙන විචිනිත්වාති අත්ථො. එතෙන දුතියවිජ්ජමාහ. අවසෙසෙන තතියවිජ්ජමාහ. ආසවක්ඛයඤාණෙන හි විගතරජාදිතා ච නිබ්බානප්පත්ති ච හොතීති. තමාහු බුද්ධන්ති එවං විජ්ජත්තයභෙදබුද්ධිසම්පන්නං තං බුද්ධමාහූති.

525. එවං පඨමගාථාය වුත්තපඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා දුතියගාථාය වුත්තපඤ්හෙසුපි යස්මා බ්‍රහ්මභාවං සෙට්ඨභාවං පත්තො පරමත්ථබ්‍රාහ්මණො බාහිතසබ්බපාපො හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘බාහිත්වා’’ති ගාථාය පඨමං පඤ්හං බ්‍යාකාසි. තස්සත්ථො – යො චතුත්ථමග්ගෙන බාහිත්වා සබ්බපාපකානි ඨිතත්තො, ඨිතො ඉච්චෙව වුත්තං හොති. බාහිතපාපත්තා එව ච විමලො, විමලභාවං බ්‍රහ්මභාවං සෙට්ඨභාවං පත්තො, පටිප්පස්සද්ධසමාධිවික්ඛෙපකරකිලෙසමලෙන අග්ගඵලසමාධිනා සාධුසමාහිතො, සංසාරහෙතුසමතික්කමෙන සංසාරමතිච්ච පරිනිට්ඨිතකිච්චතාය කෙවලී, සො තණ්හාදිට්ඨීහි අනිස්සිතත්තා අසිතො, ලොකධම්මෙහි නිබ්බිකාරත්තා ‘‘තාදී’’ති ච පවුච්චති. එවං ථුතිරහො ස බ්‍රහ්මා සො බ්‍රාහ්මණොති.

526. යස්මා පන සමිතපාපතාය සමණො, න්හාතපාපතාය න්හාතකො, ආගූනං අකරණෙන ච නාගොති පවුච්චති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො තතො අපරාහි තීහි ගාථාහි තයො පඤ්හෙ බ්‍යාකාසි. තත්ථ සමිතාවීති අරියමග්ගෙන කිලෙසෙ සමෙත්වා ඨිතො. සමණො පවුච්චතෙ තථත්තාති තථාරූපො සමණො පවුච්චතීති. එත්තාවතා පඤ්හො බ්‍යාකතො හොති, සෙසං තස්මිං සමණෙ සභියස්ස බහුමානජනනත්ථං ථුතිවචනං. යො හි සමිතාවී, සො පුඤ්ඤපාපානං අපටිසන්ධිකරණෙන පහාය පුඤ්ඤපාපං රජානං විගමෙන විරජො, අනිච්චාදිවසෙන ඤත්වා ඉමං පරඤ්ච ලොකං ජාතිමරණං උපාතිවත්තො තාදි ච හොති.

527. නින්හාය…පෙ… න්හාතකොති එත්ථ පන යො අජ්ඣත්තබහිද්ධාසඞ්ඛාතෙ සබ්බස්මිම්පි ආයතනලොකෙ අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණවසෙන උප්පත්තිරහානි සබ්බපාපකානි මග්ගඤාණෙන නින්හාය ධොවිත්වා තාය නින්හාතපාපකතාය තණ්හාදිට්ඨිකප්පෙහි කප්පියෙසු දෙවමනුස්සෙසු කප්පං න එති, තං න්හාතකමාහූති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

528. චතුත්ථගාථායපි ආගුං න කරොති කිඤ්චි ලොකෙති යො ලොකෙ අප්පමත්තකම්පි පාපසඞ්ඛාතං ආගුං න කරොති, නාගො පවුච්චතෙ තථත්තාති. එත්තාවතා පඤ්හො බ්‍යාකතො හොති, සෙසං පුබ්බනයෙනෙව ථුතිවචනං. යො හි මග්ගෙන පහීනආගුත්තා ආගුං න කරොති, සො කාමයොගාදිකෙ සබ්බයොගෙ දසසඤ්ඤොජනභෙදානි ච සබ්බබන්ධනානි විසජ්ජ ජහිත්වා සබ්බත්ථ ඛන්ධාදීසු කෙනචි සඞ්ගෙන න සජ්ජති, ද්වීහි ච විමුත්තීහි විමුත්තො, තාදි ච හොතීති.

530. එවං දුතියගාථාය වුත්තපඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා තතියගාථාය වුත්තපඤ්හෙසුපි යස්මා ‘‘ඛෙත්තානී’’ති ආයතනානි වුච්චන්ති. යථාහ – ‘‘චක්ඛුපෙතං චක්ඛායතනංපෙතං…පෙ… ඛෙත්තම්පෙතං වත්ථුපෙත’’න්ති (ධ. ස. 596-598). තානි විජෙය්‍ය විජෙත්වා අභිභවිත්වා, විචෙය්‍ය වා අනිච්චාදිභාවෙන විචිනිත්වා උපපරික්ඛිත්වා කෙවලානි අනවසෙසානි, විසෙසතො පන සඞ්ගහෙතුභූතං දිබ්බං මානුසකඤ්ච බ්‍රහ්මඛෙත්තං, යං දිබ්බං ද්වාදසායතනභෙදං තථා මානුසකඤ්ච, යඤ්ච බ්‍රහ්මඛෙත්තං ඡළායතනෙ චක්ඛායතනාදිද්වාදසායතනභෙදං, තං සබ්බම්පි විජෙය්‍ය විචෙය්‍ය වා. යතො යදෙතං සබ්බෙසං ඛෙත්තානං මූලබන්ධනං අවිජ්ජාභවතණ්හාදි, තස්මා සබ්බඛෙත්තමූලබන්ධනා පමුත්තො. එවමෙතෙසං ඛෙත්තානං විජිතත්තා විචිනිතත්තා වා ඛෙත්තජිනො නාම හොති, තස්මා ‘‘ඛෙත්තානී’’ති ඉමාය ගාථාය පඨමපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තත්ථ කෙචි ‘‘කම්මං ඛෙත්තං, විඤ්ඤාණං බීජං, තණ්හා ස්නෙහො’’ති (අ. නි. 3.77) වචනතො කම්මානි ඛෙත්තානීති වදන්ති. දිබ්බං මානුසකඤ්ච බ්‍රහ්මඛෙත්තන්ති එත්ථ ච දෙවූපගං කම්මං දිබ්බං, මනුස්සූපගං කම්මං මානුසකං, බ්‍රහ්මූපගං කම්මං බ්‍රහ්මඛෙත්තන්ති වණ්ණයන්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

531. යස්මා පන සකට්ඨෙන කොසසදිසත්තා ‘‘කොසානී’’ති කම්මානි වුච්චන්ති, තෙසඤ්ච ලුනනා සමුච්ඡෙදනා කුසලො හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කොසානී’’ති ගාථාය දුතියපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තස්සත්ථො – ලොකියලොකුත්තරවිපස්සනාය විසයතො කිච්චතො ච අනිච්චාදිභාවෙන කුසලාකුසලකම්මසඞ්ඛාතානි කොසානි විචෙය්‍ය කෙවලානි, විසෙසතො පන සඞ්ගහෙතුභූතං අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනාභෙදං දිබ්බං මානුසකඤ්ච නවමහග්ගතකුසලචෙතනාභෙදඤ්ච බ්‍රහ්මකොසං විචෙය්‍ය. තතො ඉමාය මග්ගභාවනාය අවිජ්ජාභවතණ්හාදිභෙදා සබ්බකොසානං මූලබන්ධනා පමුත්තො, එවමෙතෙසං කොසානං ලුනනා ‘‘කුසලො’’ති පවුච්චති, තථත්තා තාදී ච හොතීති. අථ වා සත්තානං ධම්මානඤ්ච නිවාසට්ඨෙන අසිකොසසදිසත්තා ‘‘කොසානී’’ති තයො භවා ද්වාදසායතනානි ච වෙදිතබ්බානි. එවමෙත්ථ යොජනා කාතබ්බා.

532. යස්මා ච න කෙවලං පණ්ඩතීති ඉමිනාව ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුච්චති, අපිච ඛො පන පණ්ඩරානි ඉතො උපගතො පවිචයපඤ්ඤාය අල්ලීනොතිපි ‘‘පණ්ඩිතො’’ති වුච්චති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘දුභයානී’’ති ගාථාය තතියපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තස්සත්ථො – අජ්ඣත්තං බහිද්ධා චාති එවං උභයානි අනිච්චාදිභාවෙන විචෙය්‍ය. පණ්ඩරානීති ආයතනානි. තානි හි පකතිපරිසුද්ධත්තා රුළ්හියා ච එවං වුච්චන්ති, තානි විචෙය්‍ය ඉමාය පටිපත්තියා නිද්ධන්තමලත්තා සුද්ධිපඤ්ඤො පණ්ඩිතොති පවුච්චති තථත්තා, යස්මා තානි පණ්ඩරානි පඤ්ඤාය ඉතො හොති, සෙසමස්ස ථුතිවචනං. සො හි පාපපුඤ්ඤසඞ්ඛාතං කණ්හසුක්කං උපාතිවත්තො තාදී ච හොති, තස්මා එවං ථුතො.

533. යස්මා පන ‘‘මොනං වුච්චති ඤාණං, යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි, තෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො මුනී’’ති වුත්තං, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අසතඤ්චා’’ති ගාථාය චතුත්ථපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තස්සත්ථො – ය්වායං අකුසලකුසලප්පභෙදො අසතඤ්ච සතඤ්ච ධම්මො, තං අජ්ඣත්තං බහිද්ධාති ඉමස්මිං සබ්බලොකෙ පවිචයඤාණෙන අසතඤ්ච සතඤ්ච ඤත්වා ධම්මං තස්ස ඤාතත්තා එව රාගාදිභෙදතො සත්තවිධං සඞ්ගං තණ්හාදිට්ඨිභෙදතො දුවිධං ජාලඤ්ච අතිච්ච අතික්කමිත්වා ඨිතො. සො තෙන මොනසඞ්ඛාතෙන පවිචයඤාණෙන සමන්නාගතත්තා මුනි. දෙවමනුස්සෙහි පූජනීයොති ඉදං පනස්ස ථුතිවචනං. සො හි ඛීණාසවමුනිත්තා දෙවමනුස්සානං පූජාරහො හොති, තස්මා එවං ථුතො.

535. එවං තතියගාථාය වුත්තපඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා චතුත්ථගාථාය වුත්තපඤ්හෙසුපි යස්මා යො චතූහි මග්ගඤාණවෙදෙහි කිලෙසක්ඛයං කරොන්තො ගතො, සො පරමත්ථතො වෙදගූ නාම හොති. යො ච සබ්බසමණබ්‍රාහ්මණානං සත්ථසඤ්ඤිතානි වෙදානි, තායෙව මග්ගභාවනාය කිච්චතො අනිච්චාදිවසෙන විචෙය්‍ය. තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන තමෙව සබ්බං වෙදමතිච්ච යා වෙදපච්චයා වා අඤ්ඤථා වා උප්පජ්ජන්ති වෙදනා, තාසු සබ්බවෙදනාසු වීතරාගො හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං පත්තින’’න්ති අවත්වා ‘‘වෙදානී’’ති ගාථාය පඨමපඤ්හං බ්‍යාකාසි. යස්මා වා යො පවිචයපඤ්ඤාය වෙදානි විචෙය්‍ය, තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන සබ්බං වෙදමතිච්ච වත්තති, සො සත්ථසඤ්ඤිතානි වෙදානි ගතො ඤාතො අතික්කන්තො ච හොති. යො වෙදනාසු වීතරාගො, සොපි වෙදනාසඤ්ඤිතානි වෙදානි ගතො අතික්කන්තො ච හොති. වෙදානි ගතොතිපි වෙදගූ, තස්මා තම්පි අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං පත්තින’’න්ති අවත්වා ඉමාය ගාථාය පඨමපඤ්හං බ්‍යාකාසි.

536. යස්මා පන දුතියපඤ්හෙ ‘‘අනුවිදිතො’’ති අනුබුද්ධො වුච්චති, සො ච අනුවිච්ච පපඤ්චනාමරූපං අජ්ඣත්තං අත්තනො සන්තානෙ තණ්හාමානදිට්ඨිභෙදං පපඤ්චං තප්පච්චයා නාමරූපඤ්ච අනිච්චානුපස්සනාදීහි අනුවිච්ච අනුවිදිත්වා, න කෙවලඤ්ච අජ්ඣත්තං, බහිද්ධා ච රොගමූලං, පරසන්තානෙ ච ඉමස්ස නාමරූපරොගස්ස මූලං අවිජ්ජාභවතණ්හාදිං, තමෙව වා පපඤ්චං අනුවිච්ච තාය භාවනාය සබ්බෙසං රොගානං මූලබන්ධනා, සබ්බස්මා වා රොගානං මූලබන්ධනා, අවිජ්ජාභවතණ්හාදිභෙදා, තස්මා එව වා පපඤ්චා පමුත්තො හොති, තස්මා තං දස්සෙන්තො ‘‘අනුවිච්චා’’ති ගාථාය දුතියපඤ්හං බ්‍යාකාසි.

537. ‘‘කථඤ්ච වීරියවා’’ති එත්ථ පන යස්මා යො අරියමග්ගෙන සබ්බපාපකෙහි විරතො, තථා විරතත්තා ච ආයතිං අපටිසන්ධිතාය නිරයදුක්ඛං අතිච්ච ඨිතො වීරියවාසො වීරියනිකෙතො, සො ඛීණාසවො ‘‘වීරියවා’’ති වත්තබ්බතං අරහති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘විරතො’’ති ගාථාය තතියපඤ්හං බ්‍යාකාසි. පධානවා ධීරො තාදීති ඉමානි පනස්ස ථුතිවචනානි. සො හි පධානවා මග්ගඣානපධානෙන, ධීරො කිලෙසාරිවිද්ධංසනසමත්ථතාය, තාදී නිබ්බිකාරතාය, තස්මා එවං ථුතො. සෙසං යොජෙත්වා වත්තබ්බං.

538. ‘‘ආජානියො කින්ති නාම හොතී’’ති එත්ථ පන යස්මා පහීනසබ්බවඞ්කදොසො කාරණාකාරණඤ්ඤූ අස්සො වා හත්ථී වා ‘‘ආජානියො හොතී’’ති ලොකෙ වුච්චති, න ච තස්ස සබ්බසො තෙ දොසා පහීනා එව, ඛීණාසවස්ස පන තෙ පහීනා, තස්මා සො ‘‘ආජානියො’’ති පරමත්ථතො වත්තබ්බතං අරහතීති දස්සෙන්තො ‘‘යස්සා’’ති ගාථාය චතුත්ථපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තස්සත්ථො – අජ්ඣත්තං බහිද්ධා චාති එවං අජ්ඣත්තබහිද්ධාසඤ්ඤොජනසඞ්ඛාතානි යස්ස අස්සු ලුනානි බන්ධනානි පඤ්ඤාසත්ථෙන ඡින්නානි පදාලිතානි. සඞ්ගමූලන්ති යානි තෙසු තෙසු වත්ථූසු සඞ්ගස්ස සජ්ජනාය අනතික්කමනාය මූලං හොන්ති, අථ වා යස්ස අස්සු ලුනානි රාගාදීනි බන්ධනානි යානි අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච සඞ්ගමූලානි හොන්ති, සො සබ්බස්මා සඞ්ගානං මූලභූතා සබ්බසඞ්ගානං වා මූලභූතා බන්ධනා පමුත්තො ‘‘ආජානියො’’ති වුච්චති, තථත්තා තාදි ච හොතීති.

540. එවං චතුත්ථගාථාය වුත්තපඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා පඤ්චමගාථාය වුත්තපඤ්හෙසුපි යස්මා යං ඡන්දජ්ඣෙනමත්තෙන අක්ඛරචින්තකා සොත්තියං වණ්ණයන්ති, වොහාරමත්තසොත්තියො සො. අරියො පන බාහුසච්චෙන නිස්සුතපාපතාය ච පරමත්ථසොත්තියො හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං පත්තින’’න්ති අවත්වා ‘‘සුත්වා’’ති ගාථාය පඨමපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තස්සත්ථො – යො ඉමස්මිං ලොකෙ සුතමයපඤ්ඤාකිච්චවසෙන සුත්වා කාතබ්බකිච්චවසෙන වා සුත්වා විපස්සනූපගං සබ්බධම්මං අනිච්චාදිවසෙන අභිඤ්ඤාය සාවජ්ජානවජ්ජං යදත්ථි කිඤ්චි, ඉමාය පටිපදාය කිලෙසෙ කිලෙසට්ඨානියෙ ච ධම්මෙ අභිභවිත්වා අභිභූති සඞ්ඛං ගතො, තං සුත්වා සබ්බධම්මං අභිඤ්ඤාය ලොකෙ සාවජ්ජානවජ්ජං යදත්ථි කිඤ්චි, අභිභුං සුතවත්තා සොත්තියොති ආහු. යස්මා ච යො අකථංකථී කිලෙසබන්ධනෙහි විමුත්තො, රාගාදීහි ඊඝෙහි අනීඝො ච හොති සබ්බධි සබ්බෙසු ධම්මෙසු ඛන්ධායතනාදීසු, තස්මා තං අකථංකථිං විමුත්තං අනීඝං සබ්බධි නිස්සුතපාපකත්තාපි ‘‘සොත්තියො’’ති ආහූති.

541. යස්මා පන හිතකාමෙන ජනෙන අරණීයතො අරියො හොති, අභිගමනීයතොති අත්ථො. තස්මා යෙහි ගුණෙහි සො අරණීයො හොති, තෙ දස්සෙන්තා ‘‘ඡෙත්වා’’ති ගාථාය දුතියපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තස්සත්ථො – චත්තාරි ආසවානි ද්වෙ ච ආලයානි පඤ්ඤාසත්ථෙන ඡෙත්වා විද්වා විඤ්ඤූ විභාවී චතුමග්ගඤාණී සො පුනබ්භවවසෙන න උපෙති ගබ්භසෙය්‍යං, කඤ්චි යොනිං න උපගච්ඡති, කාමාදිභෙදඤ්ච සඤ්ඤං තිවිධං. කාමගුණසඞ්ඛාතඤ්ච පඞ්කං පනුජ්ජ පනුදිත්වා තණ්හාදිට්ඨිකප්පානං අඤ්ඤතරම්පි කප්පං න එති, එවං ආසවච්ඡෙදාදිගුණසමන්නාගතං තමාහු අරියොති. යස්මා වා පාපකෙහි ආරකත්තා අරියො හොති අනයෙ ච අනිරීයනා, තස්මා තම්පි අත්ථං දස්සෙන්තො ඉමාය ගාථාය දුතියපඤ්හං බ්‍යාකාසි. ආසවාදයො හි පාපකා ධම්මා අනයසම්මතා, තෙ චානෙන ඡින්නා පනුන්නා, න ච තෙහි කම්පති, ඉච්චස්ස තෙ ආරකා හොන්ති, න ච තෙසු ඉරීයති තස්මා ආරකාස්ස හොන්ති පාපකා ධම්මාති ඉමිනාපත්ථෙන. අනයෙ න ඉරීයතීති ඉමිනාපත්ථෙන තමාහු අරියොති ච එවම්පෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. ‘‘විද්වා සො න උපෙති ගබ්භසෙය්‍ය’’න්ති ඉදං පන ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ ථුතිවචනමෙව හොති.

542. ‘‘කථං චරණවා’’ති එත්ථ පන යස්මා චරණෙහි පත්තබ්බං පත්තො ‘‘චරණවා’’ති වත්තබ්බතං අරහති, තස්මා තං දස්සෙන්තො ‘‘යො ඉධා’’ති ගාථාය තතියපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තත්ථ යො ඉධාති යො ඉමස්මිං සාසනෙ. චරණෙසූති සීලාදීසු හෙමවතසුත්තෙ (සු. නි. 153 ආදයො) වුත්තපන්නරසධම්මෙසු. නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං. පත්තිපත්තොති පත්තබ්බං පත්තො. යො චරණනිමිත්තං චරණහෙතු චරණපච්චයා පත්තබ්බං අරහත්තං පත්තොති වුත්තං හොති. චරණවා සොති සො ඉමාය චරණෙහි පත්තබ්බපත්තියා චරණවා හොතීති. එත්තාවතා පඤ්හො බ්‍යාකතො හොති, සෙසමස්ස ථුතිවචනං. යො හි චරණෙහි පත්තිපත්තො, සො කුසලො ච හොති ඡෙකො, සබ්බදා ච ආජානාති නිබ්බානධම්මං, නිච්චං නිබ්බානනින්නචිත්තතාය සබ්බත්ථ ච ඛන්ධාදීසු න සජ්ජති. ද්වීහි ච විමුත්තීහි විමුත්තචිත්තො හොති, පටිඝා යස්ස න සන්තීති.

543. යස්මා පන කම්මාදීනං පරිබ්බාජනෙන පරිබ්බාජකො නාම හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘දුක්ඛවෙපක්ක’’න්ති ගාථාය චතුත්ථපඤ්හං බ්‍යාකාසි. තත්ථ විපාකො එව වෙපක්කං, දුක්ඛං වෙපක්කමස්සාති දුක්ඛවෙපක්කං. පවත්තිදුක්ඛජනනතො සබ්බම්පි තෙධාතුකකම්මං වුච්චති. උද්ධන්ති අතීතං. අධොති අනාගතං. තිරියං වාපි මජ්ඣෙති පච්චුප්පන්නං. තඤ්හි න උද්ධං න අධො, තිරියං උභින්නඤ්ච අන්තරා, තෙන ‘‘මජ්ඣෙ’’ති වුත්තං. පරිබ්බාජයිත්වාති නික්ඛාමෙත්වා නිද්ධමෙත්වා. පරිඤ්ඤචාරීති පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දිත්වා චරන්තො. අයං තාව අපුබ්බපදවණ්ණනා. අයං පන අධිප්පායයොජනා – යො තියද්ධපරියාපන්නම්පි දුක්ඛජනකං යදත්ථි කිඤ්චි කම්මං, තං සබ්බම්පි අරියමග්ගෙන තණ්හාවිජ්ජාසිනෙහෙ සොසෙන්තො අපටිසන්ධිජනකභාවකරණෙන පරිබ්බාජයිත්වා තථා පරිබ්බාජිතත්තා එව ච තං කම්මං පරිඤ්ඤාය චරණතො පරිඤ්ඤචාරී. න කෙවලඤ්ච කම්මමෙව, මායං මානමථොපි ලොභකොධං ඉමෙපි ධම්මෙ පහානපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤචාරී, පරියන්තමකාසි නාමරූපං, නාමරූපස්ස ච පරියන්තමකාසි පරිබ්බාජෙසි ඉච්චෙවත්ථො. ඉමෙසං කම්මාදීනං පරිබ්බාජනෙන තං පරිබ්බාජකමාහු. පත්තිපත්තන්ති ඉදං පනස්ස ථුතිවචනං.

544. එවං පඤ්හබ්‍යාකරණෙන තුට්ඨස්ස පන සභියස්ස ‘‘යානි ච තීණී’’තිආදීසු අභිත්ථවනගාථාසු ඔසරණානීති ඔගහණානි තිත්ථානි, දිට්ඨියොති අත්ථො. තානි යස්මා සක්කායදිට්ඨියා සහ බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි ගහෙත්වා තෙසට්ඨි හොන්ති, යස්මා ච තානි අඤ්ඤතිත්ථියසමණානං පවාදභූතානි සත්ථානි සිතානි උපදිසිතබ්බවසෙන, න උප්පත්තිවසෙන. උප්පත්තිවසෙන පන යදෙතං ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති සඤ්ඤක්ඛරං වොහාරනාමං, යා චායං මිච්ඡාපරිවිතක්කානුස්සවාදිවසෙන ‘‘එවරූපෙන අත්තනා භවිතබ්බ’’න්ති බාලානං විපරීතසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තදුභයනිස්සිතානි තෙසං වසෙන උප්පජ්ජන්ති, න අත්තපච්චක්ඛානි. තානි ච භගවා විනෙය්‍ය විනයිත්වා ඔඝතමගා ඔඝතමං ඔඝන්ධකාරං අගා අතික්කන්තො. ‘‘ඔඝන්තමගා’’තිපි පාඨො, ඔඝානං අන්තං අගා, තස්මා ආහ ‘‘යානි ච තීණි…පෙ… තමගා’’ති.

545. තතො පරං වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං පාරඤ්ච නිබ්බානං තප්පත්තියා දුක්ඛාභාවතො තප්පටිපක්ඛතො ච තං සන්ධායාහ, ‘‘අන්තගූසි පාරගූ දුක්ඛස්සා’’ති. අථ වා පාරගූ භගවා නිබ්බානං ගතත්තා, තං ආලපන්තො ආහ, ‘‘පාරගූ අන්තගූසි දුක්ඛස්සා’’ති අයමෙත්ථ සම්බන්ධො. සම්මා ච බුද්ධො සාමඤ්ච බුද්ධොති සම්මාසම්බුද්ධො. තං මඤ්ඤෙති තමෙව මඤ්ඤාමි, න අඤ්ඤන්ති අච්චාදරෙන භණති. ජුතිමාති පරෙසම්පි අන්ධකාරවිධමනෙන ජුතිසම්පන්නො. මුතිමාති අපරප්පච්චයඤෙය්‍යඤාණසමත්ථාය මුතියා පඤ්ඤාය සම්පන්නො. පහූතපඤ්ඤොති අනන්තපඤ්ඤො. ඉධ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමධිප්පෙතං. දුක්ඛස්සන්තකරාති ආමන්තෙන්තො ආහ. අතාරෙසි මන්ති කඞ්ඛාතො මං තාරෙසි.

546-9. යං මෙතිආදිගාථාය නමක්කාරකරණං භණති. තත්ථ කඞ්ඛිත්තන්ති වීසතිපඤ්හනිස්සිතං අත්ථං සන්ධායාහ. සො හි තෙන කඞ්ඛිතො අහොසි. මොනපථෙසූති ඤාණපථෙසු. විනළීකතාති විගතනළා කතා, උච්ඡින්නාති වුත්තං හොති. නාග නාගස්සාති එකං ආමන්තනවචනං, එකස්ස ‘‘භාසතො අනුමොදන්තී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ‘‘ධම්මදෙසන’’න්ති පාඨසෙසො. සබ්බෙ දෙවාති ආකාසට්ඨා ච භූමට්ඨා ච. නාරදපබ්බතාති තෙපි කිර ද්වෙ දෙවගණා පඤ්ඤවන්තො, තෙපි අනුමොදන්තීති සබ්බං පසාදෙන ච නමක්කාරකරණං භණති.

550-53. අනුමොදනාරහං බ්‍යාකරණසම්පදං සුත්වා ‘‘නමො තෙ’’ති අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ආහ. පුරිසාජඤ්ඤාති පුරිසෙසු ජාතිසම්පන්නං. පටිපුග්ගලොති පටිභාගො පුග්ගලො තුවං බුද්ධො චතුසච්චපටිවෙධෙන, සත්ථා අනුසාසනියා සත්ථවාහතාය ච, මාරාභිභූ චතුමාරාභිභවෙන, මුනි බුද්ධමුනි. උපධීති ඛන්ධකිලෙසකාමගුණාභිසඞ්ඛාරභෙදා චත්තාරො. වග්ගූති අභිරූපං. පුඤ්ඤෙ චාති ලොකියෙ න ලිම්පසි තෙසං අකරණෙන, පුබ්බෙ කතානම්පි වා ආයතිං ඵලූපභොගාභාවෙන. තංනිමිත්තෙන වා තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙන. වන්දති සත්ථුනොති එවං භණන්තො ගොප්ඵකෙසු පරිග්ගහෙත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතං වන්දි.

අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බොති අඤ්ඤතිත්ථියො එව. ආකඞ්ඛතීති ඉච්ඡති. ආරද්ධචිත්තාති අභිරාධිතචිත්තා. අපිච මෙත්ථ පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතාති අපිච මයා එත්ථ අඤ්ඤතිත්ථියානං පරිවාසෙ පුග්ගලනානත්තං විදිතං, න සබ්බෙනෙව පරිවසිතබ්බන්ති. කෙන පන න පරිවසිතබ්බං? අග්ගියෙහි ජටිලෙහි, සාකියෙන ජාතියා, ලිඞ්ගං විජහිත්වා ආගතෙන. අවිජහිත්වා ආගතොපි ච යො මග්ගඵලපටිලාභාය හෙතුසම්පන්නො හොති, තාදිසොව සභියො පරිබ්බාජකො. තස්මා භගවා ‘‘තව පන, සභිය, තිත්ථියවත්තපූරණත්ථාය පරිවාසකාරණං නත්ථි, අත්ථත්ථිකො ත්වං ‘මග්ගඵලපටිලාභාය හෙතුසම්පන්නො’ති විදිතමෙතං මයා’’ති තස්ස පබ්බජ්ජං අනුජානන්තො ආහ – ‘‘අපිච මෙත්ථ පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතා’’ති. සභියො පන අත්තනො ආදරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ භන්තෙ’’ති. තං සබ්බං අඤ්ඤඤ්ච තථාරූපං උත්තානත්ථත්තා පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා ච ඉධ න වණ්ණිතං, යතො පුබ්බෙ වණ්ණිතානුසාරෙන වෙදිතබ්බන්ති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය සභියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.