3. මහාවග්ගො

1. පබ්බජ්ජාසුත්තවණ්ණනා

408. පබ්බජ්ජං කිත්තයිස්සාමීති පබ්බජ්ජාසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවති කිර සාවත්ථියං විහරන්තෙ ආයස්මතො ආනන්දස්ස පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘සාරිපුත්තාදීනං මහාසාවකානං පබ්බජ්ජා කිත්තිතා, තං භික්ඛූ ච උපාසකා ච ජානන්ති. භගවතො පන අකිත්තිතා, යංනූනාහං කිත්තෙය්‍ය’’න්ති. සො ජෙතවනවිහාරෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා චිත්තබීජනිං ගහෙත්වා භික්ඛූනං භගවතො පබ්බජ්ජං කිත්තෙන්තො ඉමං සුත්තමභාසි.

තත්ථ යස්මා පබ්බජ්ජං කිත්තෙන්තෙන යථා පබ්බජි, තං කිත්තෙතබ්බං. යථා ච පබ්බජි, තං කිත්තෙන්තෙන යථා වීමංසමානො පබ්බජ්ජං රොචෙසි, තං කිත්තෙතබ්බං. තස්මා ‘‘පබ්බජ්ජං කිත්තයිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘යථා පබ්බජී’’තිආදිමාහ. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා චක්ඛුසම්පන්නොති අත්ථො. සෙසමාදිගාථාය උත්තානමෙව.

409. ඉදානි ‘‘යථා වීමංසමානො’’ති තමත්ථං පකාසෙන්තො ආහ ‘‘සම්බාධොය’’න්ති. තත්ථ සම්බාධොති පුත්තදාරාදිසම්පීළනෙන කිලෙසසම්පීළනෙන ච කුසලකිරියාය ඔකාසරහිතො. රජස්සායතනන්ති කම්බොජාදයො විය අස්සාදීනං, රාගාදිරජස්ස උප්පත්තිදෙසො. අබ්භොකාසොති වුත්තසම්බාධපටිපක්ඛභාවෙන ආකාසො විය විවටා. ඉති දිස්වාන පබ්බජීති ඉති ඝරාවාසපබ්බජ්ජාසු බ්‍යාධිජරාමරණෙහි සුට්ඨුතරං චොදියමානහදයො ආදීනවමානිසංසඤ්ච වීමංසිත්වා, මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා, අනොමානදීතීරෙ ඛග්ගෙන කෙසෙ ඡින්දිත්වා, තාවදෙව ච ද්වඞ්ගුලමත්තසණ්ඨිතසමණසාරුප්පකෙසමස්සු හුත්වා ඝටිකාරෙන බ්‍රහ්මුනා උපනීතෙ අට්ඨ පරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා ‘‘එවං නිවාසෙතබ්බං පාරුපිතබ්බ’’න්ති කෙනචි අනනුසිට්ඨො අනෙකජාතිසහස්සපවත්තිතෙන අත්තනො පබ්බජ්ජාචිණ්ණෙනෙව සික්ඛාපියමානො පබ්බජි. එකං කාසාවං නිවාසෙත්වා එකං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා එකං චීවරං ඛන්ධෙ කරිත්වා මත්තිකාපත්තං අංසෙ ආලග්ගෙත්වා පබ්බජිතවෙසං අධිට්ඨාසීති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

410. එවං භගවතො පබ්බජ්ජං කිත්තෙත්වා තතො පරං පබ්බජිතපටිපත්තිං අනොමානදීතීරං හිත්වා පධානාය ගමනඤ්ච පකාසෙතුං ‘‘පබ්බජිත්වාන කායෙනා’’තිආදිං සබ්බමභාසි. තත්ථ කායෙන පාපකම්මං විවජ්ජයීති තිවිධං කායදුච්චරිතං වජ්ජෙසි. වචීදුච්චරිතන්ති චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං. ආජීවං පරිසොධයීති මිච්ඡාජීවං හිත්වා සම්මාජීවමෙව පවත්තයි.

411. එවං ආජීවට්ඨමකසීලං සොධෙත්වා අනොමානදීතීරතො තිංසයොජනප්පමාණං සත්තාහෙන අගමා රාජගහං බුද්ධො. තත්ථ කිඤ්චාපි යදා රාජගහං අගමාසි, තදා බුද්ධො න හොති, තථාපි බුද්ධස්ස පුබ්බචරියාති කත්වා එවං වත්තුං ලබ්භති – ‘‘ඉධ රාජා ජාතො, ඉධ රජ්ජං අග්ගහෙසී’’තිආදි ලොකියවොහාරවචනං විය. මගධානන්ති මගධානං ජනපදස්ස නගරන්ති වුත්තං හොති. ගිරිබ්බජන්ති ඉදම්පි තස්ස නාමං. තඤ්හි පණ්ඩවගිජ්ඣකූටවෙභාරඉසිගිලිවෙපුල්ලනාමකානං පඤ්චන්නං ගිරීනං මජ්ඣෙ වජො විය ඨිතං, තස්මා ‘‘ගිරිබ්බජ’’න්ති වුච්චති. පිණ්ඩාය අභිහාරෙසීති භික්ඛත්ථාය තස්මිං නගරෙ චරි. සො කිර නගරද්වාරෙ ඨත්වා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං රඤ්ඤො බිම්බිසාරස්ස අත්තනො ආගමනං නිවෙදෙය්‍යං, ‘සුද්ධොදනස්ස පුත්තො සිද්ධත්ථො නාම කුමාරො ආගතො’ති බහුම්පි මෙ පච්චයං අභිහරෙය්‍ය. න ඛො පන මෙ තං පතිරූපං පබ්බජිතස්ස ආරොචෙත්වා පච්චයගහණං, හන්දාහං පිණ්ඩාය චරාමී’’ති දෙවදත්තියං පංසුකූලචීවරං පාරුපිත්වා මත්තිකාපත්තං ගහෙත්වා පාචීනද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා අනුඝරං පිණ්ඩාය අචරි. තෙනාහ ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘පිණ්ඩාය අභිහාරෙසී’’ති. ආකිණ්ණවරලක්ඛණොති සරීරෙ ආකිරිත්වා විය ඨපිතවරලක්ඛණො විපුලවරලක්ඛණො වා. විපුලම්පි හි ‘‘ආකිණ්ණ’’න්ති වුච්චති. යථාහ – ‘‘ආකිණ්ණලුද්දො පුරිසො, ධාතිචෙලංව මක්ඛිතො’’ති (ජා. 1.6.118; 1.9.106). විපුලලුද්දොති අත්ථො.

412. තමද්දසාති තතො කිර පුරිමානි සත්ත දිවසානි නගරෙ නක්ඛත්තං ඝොසිතං අහොසි. තං දිවසං පන ‘‘නක්ඛත්තං වීතිවත්තං, කම්මන්තා පයොජෙතබ්බා’’ති භෙරි චරි. අථ මහාජනො රාජඞ්ගණෙ සන්නිපති. රාජාපි ‘‘කම්මන්තං සංවිදහිස්සාමී’’ති සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා බලකායං පස්සන්තො තං පිණ්ඩාය අභිහාරෙන්තං මහාසත්තං අද්දස. තෙනාහ ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘තමද්දසා බිම්බිසාරො, පාසාදස්මිං පතිට්ඨිතො’’ති. ඉමමත්ථං අභාසථාති ඉමං අත්ථං අමච්චානං අභාසි.

413. ඉදානි තං තෙසං අමච්චානං භාසිතමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ඉමං භොන්තො’’ති. තත්ථ ඉමන්ති සො රාජා බොධිසත්තං දස්සෙති, භොන්තොති අමච්චෙ ආලපති. නිසාමෙථාති පස්සථ. අභිරූපොති දස්සනීයඞ්ගපච්චඞ්ගො. බ්‍රහ්මාති ආරොහපරිණාහසම්පන්නො. සුචීති පරිසුද්ධඡවිවණ්ණො. චරණෙනාති ගමනෙන.

414-5. නීචකුලාමිවාති නීචකුලා ඉව පබ්බජිතො න හොතීති අත්ථො. මකාරො පදසන්ධිකරො. කුහිං භික්ඛු ගමිස්සතීති අයං භික්ඛු කුහිං ගමිස්සති, අජ්ජ කත්ථ වසිස්සතීති ජානිතුං රාජදූතා සීඝං ගච්ඡන්තු. දස්සනකාමා හි මයං අස්සාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ආහ. ගුත්තද්වාරො ඔක්ඛිත්තචක්ඛුතාය, සුසංවුතො සතියා. ගුත්තද්වාරො වා සතියා, සුසංවුතො පාසාදිකෙන සඞ්ඝාටිචීවරධාරණෙන.

416. ඛිප්පං පත්තං අපූරෙසීති සම්පජානත්තා පතිස්සතත්තා ච අධිකං අගණ්හන්තො ‘‘අලං එත්තාවතා’’ති අජ්ඣාසයපූරණෙන ඛිප්පං පත්තං අපූරෙසි. මුනීති මොනත්ථාය පටිපන්නත්තා අප්පත්තමුනිභාවොපි මුනිඉච්චෙව වුත්තො, ලොකවොහාරෙන වා. ලොකියා හි අමොනසම්පත්තම්පි පබ්බජිතං ‘‘මුනී’’ති භණන්ති. පණ්ඩවං අභිහාරෙසීති තං පබ්බතං අභිරුහි. සො කිර මනුස්සෙ පුච්ඡි ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ පබ්බජිතා කත්ථ වසන්තී’’ති. අථස්ස තෙ ‘‘පණ්ඩවස්ස උපරි පුරත්ථාභිමුඛපබ්භාරෙ’’ති ආරොචෙසුං. තස්මා තමෙව පණ්ඩවං අභිහාරෙසි ‘‘එත්ථ වාසො භවිස්සතී’’ති එවං චින්තෙත්වා.

419-23. බ්‍යග්ඝුසභොව සීහොව ගිරිගබ්භරෙති ගිරිගුහායං බ්‍යග්ඝො විය උසභො විය සීහො විය ච නිසින්නොති අත්ථො. එතෙ හි තයො සෙට්ඨා විගතභයභෙරවා ගිරිගබ්භරෙ නිසීදන්ති, තස්මා එවං උපමං අකාසි. භද්දයානෙනාති හත්ථිඅස්සරථසිවිකාදිනා උත්තමයානෙන. සයානභූමිං යායිත්වාති යාවතිකා භූමි හත්ථිඅස්සාදිනා යානෙන සක්කා ගන්තුං, තං ගන්ත්වා. ආසජ්ජාති පත්වා, සමීපමස්ස ගන්ත්වාති අත්ථො. උපාවිසීති නිසීදි. යුවාති යොබ්බනසම්පන්නො. දහරොති ජාතියා තරුණො. පඨමුප්පත්තිකො සුසූති තදුභයවිසෙසනමෙව. යුවා සුසූති අතියොබ්බනො. පඨමුප්පත්තිකොති පඨමෙනෙව යොබ්බනවෙසෙන උට්ඨිතො. දහරො චාසීති සති ච දහරත්තෙ සුසු බාලකො විය ඛායසීති.

424-5. අනීකග්ගන්ති බලකායං සෙනාමුඛං. දදාමි භොගෙ භුඤ්ජස්සූති එත්ථ ‘‘අහං තෙ අඞ්ගමගධෙසු යාවිච්ඡසි, තාව දදාමි භොගෙ. තං ත්වං සොභයන්තො අනීකග්ගං නාගසඞ්ඝපුරක්ඛතො භුඤ්ජස්සූ’’ති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. උජුං ජනපදො රාජාති ‘‘දදාමි භොගෙ භුඤ්ජස්සු, ජාතිං අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති එවං කිර වුත්තො මහාපුරිසො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ අහං රජ්ජෙන අත්ථිකො අස්සං, චාතුමහාරාජිකාදයොපි මං අත්තනො අත්තනො රජ්ජෙන නිමන්තෙය්‍යුං, ගෙහෙ ඨිතො එව වා චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙය්‍යං. අයං පන රාජා අජානන්තො එවමාහ – ‘හන්දාහං, තං ජානාපෙමී’’’ති බාහං උච්චාරෙත්වා අත්තනො ආගතදිසාභාගං නිද්දිසන්තො ‘‘උජුං ජනපදො රාජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ හිමවන්තස්ස පස්සතොති භණන්තො සස්සසම්පත්තිවෙකල්ලාභාවං දස්සෙති. හිමවන්තඤ්හි නිස්සාය පාසාණවිවරසම්භවා මහාසාලාපි පඤ්චහි වුද්ධීහි වඩ්ඪන්ති, කිමඞ්ගං පන ඛෙත්තෙ වුත්තානි සස්සානි. ධනවීරියෙන සම්පන්නොති භණන්තො සත්තහි රතනෙහි අවෙකල්ලත්තං, පරරාජූහි අතක්කනීයං වීරපුරිසාධිට්ඨිතභාවඤ්චස්ස දස්සෙති. කොසලෙසු නිකෙතිනොති භණන්තො නවකරාජභාවං පටික්ඛිපති. නවකරාජා හි නිකෙතීති න වුච්චති. යස්ස පන ආදිකාලතො පභුති අන්වයවසෙන සො එව ජනපදො නිවාසො, සො නිකෙතීති වුච්චති. තථාරූපො ච රාජා සුද්ධොදනො, යං සන්ධායාහ ‘‘කොසලෙසු නිකෙතිනො’’ති. තෙන අන්වයාගතම්පි භොගසම්පත්තිං දීපෙති.

426. එත්තාවතා අත්තනො භොගසම්පත්තිං දීපෙත්වා ‘‘ආදිච්චා නාම ගොත්තෙන, සාකියා නාම ජාතියා’’ති ඉමිනා ජාතිසම්පත්තිඤ්ච ආචික්ඛිත්වා යං වුත්තං රඤ්ඤා ‘‘දදාමි භොගෙ භුඤ්ජස්සූ’’ති, තං පටික්ඛිපන්තො ආහ – ‘‘තම්හා කුලා පබ්බජිතොම්හි, න කාමෙ අභිපත්ථය’’න්ති. යදි හි අහං කාමෙ අභිපත්ථයෙය්‍යං, න ඊදිසං ධනවීරියසම්පන්නං ද්වාසීතිසහස්සවීරපුරිසසමාකුලං කුලං ඡඩ්ඩෙත්වා පබ්බජෙය්‍යන්ති අයං කිරෙත්ථ අධිප්පායො.

427. එවං රඤ්ඤො වචනං පටික්ඛිපිත්වා තතො පරං අත්තනො පබ්බජ්ජාහෙතුං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘කාමෙස්වාදීනවං දිස්වා, නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතො’’ති. එතං ‘‘පබ්බජිතොම්හී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථ දට්ඨූති දිස්වා. සෙසමෙත්ථ ඉතො පුරිමගාථාසු ච යං යං න විචාරිතං, තං තං සබ්බං උත්තානත්ථත්තා එව න විචාරිතන්ති වෙදිතබ්බං. එවං අත්තනො පබ්බජ්ජාහෙතුං වත්වා පධානත්ථාය ගන්තුකාමො රාජානං ආමන්තෙන්තො ආහ – ‘‘පධානාය ගමිස්සාමි, එත්ථ මෙ රඤ්ජතී මනො’’ති. තස්සත්ථො – යස්මාහං, මහාරාජ, නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතො පබ්බජිතො, තස්මා තං පරමත්ථනෙක්ඛම්මං නිබ්බානාමතං සබ්බධම්මානං අග්ගට්ඨෙන පධානං පත්ථෙන්තො පධානත්ථාය ගමිස්සාමි, එත්ථ මෙ පධානෙ රඤ්ජති මනො, න කාමෙසූති. එවං වුත්තෙ කිර රාජා බොධිසත්තං ආහ – ‘‘පුබ්බෙව මෙතං, භන්තෙ, සුතං ‘සුද්ධොදනරඤ්ඤො කිර පුත්තො සිද්ධත්ථකුමාරො චත්තාරි පුබ්බනිමිත්තානි දිස්වා පබ්බජිත්වා බුද්ධො භවිස්සතී’ති, සොහං, භන්තෙ, තුම්හාකං අධිමුත්තිං දිස්වා එවංපසන්නො ‘අද්ධා බුද්ධත්තං පාපුණිස්සථා’ති. සාධු, භන්තෙ, බුද්ධත්තං පත්වා පඨමං මම විජිතං ඔක්කමෙය්‍යාථා’’ති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය පබ්බජ්ජාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පධානසුත්තවණ්ණනා

428. තං මං පධානපහිතත්තන්ති පධානසුත්තං. කා උප්පත්ති? ‘‘පධානාය ගමිස්සාමි, එත්ථ මෙ රඤ්ජතී මනො’’ති ආයස්මා ආනන්දො පබ්බජ්ජාසුත්තං නිට්ඨාපෙසි. භගවා ගන්ධකුටියං නිසින්නො චින්තෙසි – ‘‘මයා ඡබ්බස්සානි පධානං පත්ථයමානෙන දුක්කරකාරිකා කතා, තං අජ්ජ භික්ඛූනං කථෙස්සාමී’’ති. අථ ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා බුද්ධාසනෙ නිසින්නො ‘‘තං මං පධානපහිතත්ත’’න්ති ආරභිත්වා ඉමං සුත්තමභාසි.

තත්ථ තං මන්ති ද්වීහිපි වචනෙහි අත්තානමෙව නිද්දිසති. පධානපහිතත්තන්ති නිබ්බානත්ථාය පෙසිතචිත්තං පරිච්චත්තඅත්තභාවං වා. නදිං නෙරඤ්ජරං පතීති ලක්ඛණං නිද්දිසති. ලක්ඛණඤ්හි පධානපහිතත්තාය නෙරඤ්ජරා නදී. තෙනෙව චෙත්ථ උපයොගවචනං. අයං පනත්ථො ‘‘නදියා නෙරඤ්ජරායා’’ති, නෙරඤ්ජරාය තීරෙති වුත්තං හොති. විපරක්කම්මාති අතීව පරක්කමිත්වා. ඣායන්තන්ති අප්පාණකජ්ඣානමනුයුඤ්ජන්තං. යොගක්ඛෙමස්ස පත්තියාති චතූහි යොගෙහි ඛෙමස්ස නිබ්බානස්ස අධිගමත්ථං.

429. නමුචීති මාරො. සො හි අත්තනො විසයා නික්ඛමිතුකාමෙ දෙවමනුස්සෙ න මුඤ්චති, අන්තරායං නෙසං කරොති, තස්මා ‘‘නමුචී’’ති වුච්චති. කරුණං වාචන්ති අනුද්දයායුත්තං වාචං. භාසමානො උපාගමීති ඉදං උත්තානමෙව. කස්මා පන උපාගතො? මහාපුරිසො කිර එකදිවසං චින්තෙසි – ‘‘සබ්බදා ආහාරං පරියෙසමානො ජීවිතෙ සාපෙක්ඛො හොති, න ච සක්කා ජීවිතෙ සාපෙක්ඛෙන අමතං අධිගන්තු’’න්ති. තතො ආහාරුපච්ඡෙදාය පටිපජ්ජි, තෙන කිසො දුබ්බණ්ණො ච අහොසි. අථ මාරො ‘‘අයං සම්බොධාය මග්ගො හොති, න හොතීති අජානන්තො අතිඝොරං තපං කරොති, කදාචි මම විසයං අතික්කමෙය්‍යා’’ති භීතො ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච වත්වා වාරෙස්සාමී’’ති ආගතො. තෙනෙවාහ – ‘‘කිසො ත්වමසි දුබ්බණ්ණො, සන්තිකෙ මරණං තවා’’ති.

430. එවඤ්ච පන වත්වා අථස්ස මරණසන්තිකභාවං සාවෙන්තො ආහ – ‘‘සහස්සභාගො මරණස්ස, එකංසො තව ජීවිත’’න්ති. තස්සත්ථො – සහස්සං භාගානං අස්සාති සහස්සභාගො. කො සො? මරණස්ස පච්චයොති පාඨසෙසො. එකො අංසොති එකංසො. ඉදං වුත්තං හොති – අයං අප්පාණකජ්ඣානාදිසහස්සභාගො තව මරණස්ස පච්චයො, තතො පන තෙ එකො එව භාගො ජීවිතං, එවං සන්තිකෙ මරණං තවාති. එවං මරණස්ස සන්තිකභාවං සාවෙත්වා අථ නං ජීවිතෙ සමුස්සාහෙන්තො ආහ ‘‘ජීව භො ජීවිතං සෙය්‍යො’’ති. කථං සෙය්‍යොති චෙ. ජීවං පුඤ්ඤානි කාහසීති.

431. අථ අත්තනා සම්මතානි පුඤ්ඤානි දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘චරතො ච තෙ බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති. තත්ථ බ්‍රහ්මචරියන්ති කාලෙන කාලං මෙථුනවිරතිං සන්ධායාහ, යං තාපසා කරොන්ති. ජූහතොති ජුහන්තස්ස. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.

432. දුග්ගො මග්ගොති ඉමං පන අඩ්ඪගාථං පධානවිච්ඡන්දං ජනෙන්තො ආහ. තත්ථ අප්පාණකජ්ඣානාදිගහනත්තා දුක්ඛෙන ගන්තබ්බොති දුග්ගො, දුක්ඛිතකායචිත්තෙන කත්තබ්බත්තා දුක්කරො, සන්තිකමරණෙන තාදිසෙනාපි පාපුණිතුං අසක්කුණෙය්‍යතො දුරභිසම්භවොති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉතො පරං ඉමා ගාථා භණං මාරො, අට්ඨා බුද්ධස්ස සන්තිකෙති අයමුපඩ්ඪගාථා සඞ්ගීතිකාරෙහි වුත්තා. සකලගාථාපීති එකෙ. භගවතා එව පන පරං විය අත්තානං නිද්දිසන්තෙන සබ්බමෙත්ථ එවංජාතිකං වුත්තන්ති අයමම්හාකං ඛන්ති. තත්ථ අට්ඨාති අට්ඨාසි. සෙසං උත්තානමෙව.

433. ඡට්ඨගාථාය යෙනත්ථෙනාති එත්ථ පරෙසං අන්තරායකරණෙන අත්තනො අත්ථෙන ත්වං, පාපිම, ආගතොසීති අයමධිප්පායො. සෙසං උත්තානමෙව.

434. ‘‘ජීවං පුඤ්ඤානි කාහසී’’ති ඉදං පන වචනං පටික්ඛිපන්තො ‘‘අණුමත්තොපී’’ති ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ පුඤ්ඤෙනාති වට්ටගාමිං මාරෙන වුත්තං පුඤ්ඤං සන්ධාය භණති. සෙසං උත්තානමෙව.

435. ඉදානි ‘‘එකංසො තව ජීවිත’’න්ති ඉදං වචනං ආරබ්භ මාරං සන්තජ්ජෙන්තො ‘‘අත්ථි සද්ධා’’ති ඉමං ගාථමාහ. තත්‍රායමධිප්පායො – අරෙ, මාර, යො අනුත්තරෙ සන්තිවරපදෙ අස්සද්ධො භවෙය්‍ය, සද්ධොපි වා කුසීතො, සද්ධො ආරද්ධවීරියො සමානොපි වා දුප්පඤ්ඤො, තං ත්වං ජීවිතමනුපුච්ඡමානො සොභෙය්‍යාසි, මය්හං පන අනුත්තරෙ සන්තිවරපදෙ ඔකප්පනසද්ධා අත්ථි, තථා කායිකචෙතසිකමසිථිලපරක්කමතාසඞ්ඛාතං වීරියං, වජිරූපමා පඤ්ඤා ච මම විජ්ජති, සො ත්වං එවං මං පහිතත්තං උත්තමජ්ඣාසයං කිං ජීවමනුපුච්ඡසි, කස්මා ජීවිතං පුච්ඡසි. පඤ්ඤා ච මමාති එත්ථ ච සද්දෙන සති සමාධි ච. එවං සන්තෙ යෙහි පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතා නිබ්බානං පාපුණන්ති, තෙසු එකෙනාපි අවිරහිතං එවං මං පහිතත්තං කිං ජීවමනුපුච්ඡසි? නනු – එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, වීරියමාරභතො දළ්හං (ධ. ප. 112). පඤ්ඤවන්තස්ස ඣායිනො, පස්සතො උදයබ්බයන්ති (ධ. ප. 111, 113).

436-8. එවං මාරං සන්තජ්ජෙත්වා අත්තනො දෙහචිත්තප්පවත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘නදීනමපී’’පි ගාථාත්තයමාහ. තමත්ථතො පාකටමෙව. අයං පන අධිප්පායවණ්ණනා – ය්වායං මම සරීරෙ අප්පාණකජ්ඣානවීරියවෙගසමුට්ඨිතො වාතො වත්තති, ලොකෙ ගඞ්ගායමුනාදීනං නදීනම්පි සොතානි අයං විසොසයෙ, කිඤ්ච මෙ එවං පහිතත්තස්ස චතුනාළිමත්තං ලොහිතං න උපසොසෙය්‍ය. න කෙවලඤ්ච මෙ ලොහිතමෙව සුස්සති, අපිච ඛො පන තම්හි ලොහිතෙ සුස්සමානම්හි බද්ධාබද්ධභෙදං සරීරානුගතං පිත්තං, අසිතපීතාදිපටිච්ඡාදකං චතුනාළිමත්තමෙව සෙම්හඤ්ච, කිඤ්චාපරං තත්තකමෙව මුත්තඤ්ච ඔජඤ්ච සුස්සති, තෙසු ච සුස්සමානෙසු මංසානිපි ඛීයන්ති, තස්ස මෙ එවං අනුපුබ්බෙන මංසෙසු ඛීයමානෙසු භිය්‍යො චිත්තං පසීදති, න ත්වෙව තප්පච්චයා සංසීදති. සො ත්වං ඊදිසං චිත්තමජානන්තො සරීරමත්තමෙව දිස්වා භණසි ‘‘කිසො ත්වමසි දුබ්බණ්ණො, සන්තිකෙ මරණං තවා’’ති. න කෙවලඤ්ච මෙ චිත්තමෙව පසීදති, අපිච ඛො පන භිය්‍යො සති ච පඤ්ඤා ච සමාධි මම තිට්ඨති, අණුමත්තොපි පමාදො වා සම්මොහො වා චිත්තවික්ඛෙපො වා නත්ථි, තස්ස මය්හං එවං විහරතො යෙ කෙචි සමණබ්‍රාහ්මණා අතීතං වා අද්ධානං අනාගතං වා එතරහි වා ඔපක්කමිකා වෙදනා වෙදයන්ති, තාසං නිදස්සනභූතං පත්තස්ස උත්තමවෙදනං. යථා අඤ්ඤෙසං දුක්ඛෙන ඵුට්ඨානං සුඛං, සීතෙන උණ්හං, උණ්හෙන සීතං, ඛුදාය භොජනං, පිපාසාය ඵුට්ඨානං උදකං අපෙක්ඛතෙ චිත්තං, එවං පඤ්චසු කාමගුණෙසු එකකාමම්පි නාපෙක්ඛකෙ චිත්තං. ‘‘අහො වතාහං සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා සුඛසෙය්‍යං සයෙය්‍ය’’න්ති ඊදිසෙනාකාරෙන මම චිත්තං න උප්පන්නං, පස්ස, ත්වං මාර, සත්තස්ස සුද්ධතන්ති.

439-41. එවං අත්තනො සුද්ධතං දස්සෙත්වා ‘‘නිවාරෙස්සාමි ත’’න්ති ආගතස්ස මාරස්ස මනොරථභඤ්ජනත්ථං මාරසෙනං කිත්තෙත්වා තාය අපරාජිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’තිආදිකා ඡ ගාථායො ආහ.

තත්ථ යස්මා ආදිතොව අගාරියභූතෙ සත්තෙ වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමා මොහයන්ති, තෙ අභිභුය්‍ය අනගාරියභාවං උපගතානං පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු වා අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අරති උප්පජ්ජති. වුත්තඤ්චෙතං ‘‘පබ්බජිතෙන ඛො, ආවුසො, අභිරති දුක්කරා’’ති (සං. නි. 4.331). තතො තෙ පරපටිබද්ධජීවිකත්තා ඛුප්පිපාසා බාධෙති, තාය බාධිතානං පරියෙසනතණ්හා චිත්තං කිලමයති, අථ නෙසං කිලන්තචිත්තානං ථිනමිද්ධං ඔක්කමති. තතො විසෙසමනධිගච්ඡන්තානං දුරභිසම්භවෙසු අරඤ්ඤවනපත්ථෙසු සෙනාසනෙසු විහරතං උත්‍රාසසඤ්ඤිතා භීරු ජායති, තෙසං උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතානං දීඝරත්තං විවෙකරසමනස්සාදයමානානං විහරතං ‘‘න සියා නු ඛො එස මග්ගො’’ති පටිපත්තියං විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, තං විනොදෙත්වා විහරතං අප්පමත්තකෙන විසෙසාධිගමෙන මානමක්ඛථම්භා ජායන්ති, තෙපි විනොදෙත්වා විහරතං තතො අධිකතරං විසෙසාධිගමං නිස්සාය ලාභසක්කාරසිලොකා උප්පජ්ජන්ති, ලාභාදිමුච්ඡිතා ධම්මපතිරූපකානි පකාසෙන්තා මිච්ඡායසං අධිගන්ත්වා තත්ථ ඨිතා ජාතිආදීහි අත්තානං උක්කංසෙන්ති, පරං වම්භෙන්ති, තස්මා කාමාදීනං පඨමසෙනාදිභාවො වෙදිතබ්බො.

442-3. එවමෙතං දසවිධං සෙනං උද්දිසිත්වා යස්මා සා කණ්හධම්මසමන්නාගතත්තා කණ්හස්ස නමුචිනො උපකාරාය සංවත්තති, තස්මා නං තව සෙනාති නිද්දිසන්තො ආහ – ‘‘එසා නමුචි තෙ සෙනා, කණ්හස්සාභිප්පහාරිනී’’ති. තත්ථ අභිප්පහාරිනීති සමණබ්‍රාහ්මණානං ඝාතනී නිප්පොථනී, අන්තරායකරීති අත්ථො. න නං අසූරො ජිනාති, ජෙත්වා ච ලභතෙ සුඛන්ති එවං තව සෙනං අසූරො කායෙ ච ජීවිතෙ ච සාපෙක්ඛො පුරිසො න ජිනාති, සූරො පන ජිනාති, ජෙත්වා ච මග්ගසුඛං ඵලසුඛඤ්ච අධිගච්ඡති. යස්මා ච ලභතෙ සුඛං, තස්මා සුඛං පත්ථයමානො අහම්පි එස මුඤ්ජං පරිහරෙති. සඞ්ගාමාවචරා අනිවත්තිනො පුරිසා අත්තනො අනිවත්තනකභාවවිඤ්ඤාපනත්ථං සීසෙ වා ධජෙ වා ආවුධෙ වා මුඤ්ජතිණං බන්ධන්ති, තං අයම්පි පරිහරතිච්චෙව මං ධාරෙහි. තව සෙනාය පරාජිතස්ස ධිරත්ථු මම ජීවිතං, තස්මා එවං ධාරෙහි – සඞ්ගාමෙ මෙ මතං සෙය්‍යො, යඤ්චෙ ජීවෙ පරාජිතො, යෙන ජීවිතෙන පරාජිතො ජීවෙ, තස්මා ජීවිතා තයා සම්මාපටිපන්නානං අන්තරායකරෙන සද්ධිං සඞ්ගාමෙ මතං මම සෙය්‍යොති අත්ථො.

444. කස්මා මතං සෙය්‍යොති චෙ? යස්මා පගාළ්හෙත්ථ…පෙ… සුබ්බතා, එත්ථ කාමාදිකාය අත්තුක්කංසනපරවම්භනපරියොසානාය තව සෙනාය පගාළ්හා නිමුග්ගා අනුපවිට්ඨා එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා න දිස්සන්ති, සීලාදීහි ගුණෙහි නප්පකාසන්ති, අන්ධකාරං පවිට්ඨා විය හොන්ති. එතෙ එවං පගාළ්හා සමානා සචෙපි කදාචි උම්මුජ්ජිත්වා නිමුජ්ජනපුරිසො විය ‘‘සාහු සද්ධා’’තිආදිනා නයෙන උම්මුජ්ජන්ති, තථාපි තාය සෙනාය අජ්ඣොත්ථටත්තා තඤ්ච මග්ගං න ජානන්ති ඛෙමං නිබ්බානගාමීනං, සබ්බෙපි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධාදයො යෙන ගච්ඡන්ති සුබ්බතාති. ඉමං පන ගාථං සුත්වා මාරො පුන කිඤ්චි අවත්වා එව පක්කාමි.

445-6. පක්කන්තෙ පන තස්මිං මහාසත්තො තාය දුක්කරකාරිකාය කිඤ්චිපි විසෙසං අනධිගච්ඡන්තො අනුක්කමෙන ‘‘සියා නු ඛො අඤ්ඤො මග්ගො බොධායා’’තිආදීනි චින්තෙත්වා ඔළාරිකාහාරං ආහාරෙත්වා, බලං ගහෙත්වා, විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ පගෙව සුජාතාය පායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා, භද්‍රවනසණ්ඩෙ දිවාවිහාරං නිසීදිත්වා, තත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙන්තො දිවසං වීතිනාමෙත්වා සායන්හසමයෙ මහාබොධිමණ්ඩාභිමුඛො ගන්ත්වා සොත්ථියෙන දින්නා අට්ඨ තිණමුට්ඨියො බොධිමූලෙ විකිරිත්වා දසසහස්සලොකධාතුදෙවතාහි කතසක්කාරබහුමානො –

‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච, අට්ඨි ච අවසිස්සතු;

උපසුස්සතු නිස්සෙසං, සරීරෙ මංසලොහිත’’න්ති. –

චතුරඞ්ගවීරියං අධිට්ඨහිත්වා ‘‘න දානි බුද්ධත්තං අපාපුණිත්වා පල්ලඞ්කං භින්දිස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤං කත්වා අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසීදි. තං ඤත්වා මාරො පාපිමා ‘‘අජ්ජ සිද්ධත්ථො පටිඤ්ඤං කත්වා නිසින්නො, අජ්ජෙව දානිස්ස සා පටිඤ්ඤා පටිබාහිතබ්බා’’ති බොධිමණ්ඩතො යාව චක්කවාළමායතං ද්වාදසයොජනවිත්ථාරං උද්ධං නවයොජනමුග්ගතං මාරසෙනං සමුට්ඨාපෙත්වා දියඩ්ඪයොජනසතප්පමාණං ගිරිමෙඛලං හත්ථිරාජානං ආරුය්හ බාහුසහස්සං මාපෙත්වා නානාවුධානි ගහෙත්වා ‘‘ගණ්හථ, හනථ, පහරථා’’ති භණන්තො ආළවකසුත්තෙ වුත්තප්පකාරා වුට්ඨියො මාපෙසි, තා මහාපුරිසං පත්වා තත්ථ වුත්තප්පකාරා එව සම්පජ්ජිංසු. තතො වජිරඞ්කුසෙන හත්ථිං කුම්භෙ පහරිත්වා මහාපුරිසස්ස සමීපං නෙත්වා ‘‘උට්ඨෙහි, භො සිද්ධත්ථ, පල්ලඞ්කා’’ති ආහ. මහාපුරිසො ‘‘න උට්ඨහාමි මාරා’’ති වත්වා තං ධජිනිං සමන්තා විලොකෙන්තො ඉමා ගාථායො අභාසි ‘‘සමන්තා ධජිනි’’න්ති.

තත්ථ ධජිනින්ති සෙනං. යුත්තන්ති උය්‍යුත්තං. සවාහනන්ති ගිරිමෙඛලනාගරාජසහිතං. පච්චුග්ගච්ඡාමීති අභිමුඛො උපරි ගමිස්සාමි, සො ච ඛො තෙජෙනෙව, න කායෙන. කස්මා? මා මං ඨානා අචාවයි, මං එතස්මා ඨානා අපරාජිතපල්ලඞ්කා මාරො මා චාලෙසීති වුත්තං හොති. නප්පසහතීති සහිතුං න සක්කොති, නාභිභවති වා. ආමං පත්තන්ති කාචජාතං මත්තිකාභාජනං. අස්මනාති පාසාණෙන. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.

447-8. ඉදානි ‘‘එතං තෙ මාරසෙනං භින්දිත්වා තතො පරං විජිතසඞ්ගාමො සම්පත්තධම්මරාජාභිසෙකො ඉදං කරිස්සාමී’’ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වසීකරිත්වා’’ති. තත්ථ වසීකරිත්වා සඞ්කප්පන්ති මග්ගභාවනාය සබ්බං මිච්ඡාසඞ්කප්පං පහාය සම්මාසඞ්කප්පස්සෙව පවත්තනෙන වසීකරිත්වා සඞ්කප්පං. සතිඤ්ච සූපතිට්ඨිතන්ති කායාදීසු චතූසු ඨානෙසු අත්තනො සතිඤ්ච සුට්ඨු උපට්ඨිතං කරිත්වා එවං වසීකතසඞ්කප්පො සුප්පතිට්ඨිතස්සති රට්ඨා රට්ඨං විචරිස්සාමි දෙවමනුස්සභෙදෙ පුථූ සාවකෙ විනයන්තො. අථ මයා විනීයමානා තෙ අප්පමත්තා…පෙ… න සොචරෙ, තං නිබ්බානාමතමෙවාති අධිප්පායො.

449-51. අථ මාරො ඉමා ගාථායො සුත්වා ආහ – ‘‘එවරූපං පක්ඛං දිස්වා න භායසි භික්ඛූ’’ති? ‘‘ආම, මාර, න භායාමී’’ති. ‘‘කස්මා න භායසී’’ති? ‘‘දානාදීනං පාරමිපුඤ්ඤානං කතත්තා’’ති. ‘‘කො එතං ජානාති දානාදීනි ත්වමකාසී’’ති? ‘‘කිං එත්ථ පාපිම සක්ඛිකිච්චෙන, අපිච එකස්මිංයෙව භවෙ වෙස්සන්තරො හුත්වා යං දානමදාසිං, තස්සානුභාවෙන සත්තක්ඛත්තුං ඡහි පකාරෙහි සඤ්ජාතකම්පා අයං මහාපථවීයෙව සක්ඛී’’ති. එවං වුත්තෙ උදකපරියන්තං කත්වා මහාපථවී කම්පි භෙරවසද්දං මුඤ්චමානා, යං සුත්වා මාරො අසනිහතො විය භීතො ධජං පණාමෙත්වා පලායි සද්ධිං පරිසාය. අථ මහාපුරිසො තීහි යාමෙහි තිස්සො විජ්ජා සච්ඡිකත්වා අරුණුග්ගමනෙ ‘‘අනෙකජාතිසංසාරං…පෙ… තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා’’ති ඉමං උදානං උදානෙසි. මාරො උදානසද්දෙන ආගන්ත්වා ‘‘අයං‘බුද්ධො අහ’න්ති පටිජානාති, හන්ද නං අනුබන්ධාමි ආභිසමාචාරිකං පස්සිතුං. සචස්ස කිඤ්චි කායෙන වා වාචාය වා ඛලිතං භවිස්සති, විහෙඨෙස්සාමි න’’න්ති පුබ්බෙ බොධිසත්තභූමියං ඡබ්බස්සානි අනුබන්ධිත්වා බුද්ධත්තං පත්තං එකං වස්සං අනුබන්ධි. තතො භගවතො කිඤ්චි ඛලිතං අපස්සන්තො ‘‘සත්ත වස්සානී’’ති ඉමා නිබ්බෙජනීයගාථායො අභාසි.

තත්ථ ඔතාරන්ති රන්ධං විවරං. නාධිගච්ඡිස්සන්ති නාධිගමිං. මෙදවණ්ණන්ති මෙදපිණ්ඩසදිසං. අනුපරියගාති පරිතො පරිතො අගමාසි. මුදුන්ති මුදුකං. වින්දෙමාති අධිගච්ඡෙය්‍යාම. අස්සාදනාති සාදුභාවො. වායසෙත්තොති වායසො එත්තො. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.

අයං පන යොජනා – සත්ත වස්සානි භගවන්තං ඔතාරාපෙක්ඛො අනුබන්ධිං කත්ථචි අවිජහන්තො පදාපදං, එවං අනුබන්ධිත්වාපි ච ඔතාරං නාධිගමිං. සොහං යථා නාම මෙදවණ්ණං පාසාණං මෙදසඤ්ඤී වායසො එකස්මිං පස්සෙ මුඛතුණ්ඩකෙන විජ්ඣිත්වා අස්සාදං අවින්දමානො ‘‘අප්පෙව නාම එත්ථ මුදු වින්දෙම, අපි ඉතො අස්සාදනා සියා’’ති සමන්තා තථෙව විජ්ඣන්තො අනුපරියායිත්වා කත්ථචි අස්සාදං අලද්ධා ‘‘පාසාණොවාය’’න්ති නිබ්බිජ්ජ පක්කමෙය්‍ය, එවමෙවාහං භගවන්තං කායකම්මාදීසු අත්තනො පරිත්තපඤ්ඤාමුඛතුණ්ඩකෙන විජ්ඣන්තො සමන්තා අනුපරියගා ‘‘අප්පෙව නාම කත්ථචි අපරිසුද්ධකායසමාචාරාදිමුදුභාවං වින්දෙම, කුතොචි අස්සාදනා සියා’’ති, තෙ දානි මයං අස්සාදං අලභමානා කාකොව සෙලමාසජ්ජ නිබ්බිජ්ජාපෙම ගොතමං ආසජ්ජ තතො ගොතමා නිබ්බිජ්ජ අපෙමාති. එවං වදතො කිර මාරස්ස සත්ත වස්සානි නිප්ඵලපරිස්සමං නිස්සාය බලවසොකො උදපාදි. තෙනස්ස විසීදමානඞ්ගපච්චඞ්ගස්ස බෙලුවපණ්ඩු නාම වීණා කච්ඡතො පතිතා. යා සකිං කුසලෙහි වාදිතා චත්තාරො මාසෙ මධුරස්සරං මුඤ්චති, යං ගහෙත්වා සක්කො පඤ්චසිඛස්ස අදාසි. තං සො පතමානම්පි න බුජ්ඣි. තෙනාහ භගවා –

452. ‘‘තස්ස සොකපරෙතස්ස, වීණා කච්ඡා අභස්සථ;

තතො සො දුම්මනො යක්ඛො, තත්ථෙවන්තරධායථා’’ති.

සඞ්ගීතිකාරකා ආහංසූති එකෙ, අම්හාකං පනෙතං නක්ඛමතීති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය පධානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති සුභාසිතසුත්තං. අත්තජ්ඣාසයතො චස්ස උප්පත්ති. භගවා හි සුභාසිතප්පියො, සො අත්තනො සුභාසිතසමුදාචාරප්පකාසනෙන සත්තානං දුබ්භාසිතසමුදාචාරං පටිසෙධෙන්තො ඉමං සුත්තමභාසි. තත්ථ එවං මෙ සුතන්තිආදි සඞ්ගීතිකාරවචනං. තත්ථ තත්‍ර ඛො භගවා…පෙ… භදන්තෙති තෙ භික්ඛූති එතං අපුබ්බං, සෙසං වුත්තනයමෙව. තස්මා අපුබ්බපදවණ්ණනත්ථමිදං වුච්චති – තත්‍රාති දෙසකාලපරිදීපනං. තඤ්හි යං සමයං විහරති, තත්‍ර සමයෙ, යස්මිඤ්ච ආරාමෙ විහරති, තත්‍ර ආරාමෙති දීපෙති. භාසිතබ්බයුත්තෙ වා දෙසකාලෙ දීපෙති. න හි භගවා අයුත්තෙ දෙසෙ කාලෙ වා ධම්මං භාසති. ‘‘අකාලො ඛො, තාව, බාහියා’’තිආදි (උදා. 10) චෙත්ථ සාධකං. ඛොති පදපූරණමත්තෙ අවධාරණාදිකාලත්ථෙ වා නිපාතො. භගවාති ලොකගරුපරිදීපනං. භික්ඛූති කථාසවනයුත්තපුග්ගලපරිදීපනං. ආමන්තෙසීති ආලපි අභාසි සම්බොධෙසි.

භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරපරිදීපනං. තඤ්ච භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධත්තා වුත්තං. තෙන නෙසං හීනාධිකජනසෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතදීනභාවනිග්ගහං කරොති. ‘‘භික්ඛවො’’ති ඉමිනා ච කරුණාවිප්ඵාරසොම්මහදයනයනනිපාතපුබ්බඞ්ගමෙන වචනෙන තෙ අත්තනො මුඛාභිමුඛෙ කරිත්වා තෙනෙව කථෙතුකම්‍යතාදීපකෙන වචනෙන තෙසං සොතුකම්‍යතං ජනෙති, තෙනෙව ච සම්බොධනත්ථෙන වචනෙන සාධුකසවනමනසිකාරෙපි තෙ නියොජෙති. සාධුකසවනමනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්ති. අපරෙසුපි දෙවමනුස්සෙසු විජ්ජමානෙසු කස්මා භික්ඛූ එව ආමන්තෙසීති චෙ? ජෙට්ඨසෙට්ඨාසන්නසදාසන්නිහිතභාවතො. සබ්බපරිසසාධාරණා හි අයං ධම්මදෙසනා, න පාටිපුග්ගලිකා. පරිසාය ච ජෙට්ඨා භික්ඛූ පඨමුප්පන්නත්තා, සෙට්ඨා අනගාරියභාවං ආදිං කත්වා සත්ථු චරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා ච. ආසන්නා තත්ථ නිසින්නෙසු සත්ථු සන්තිකත්තා, සදා සන්නිහිතා සත්ථු සන්තිකාවචරත්තා. තෙන භගවා සබ්බපරිසසාධාරණං ධම්මං දෙසෙන්තො භික්ඛූ එව ආමන්තෙසි. අපිච භාජනං තෙ ඉමාය කථාය යථානුසිට්ඨං පටිපත්තිසබ්භාවතොතිපි තෙ එව ආමන්තෙසි. භදන්තෙති ගාරවාධිවචනමෙතං. තෙ භික්ඛූති යෙ භගවා ආමන්තෙසි, තෙ එවං භගවන්තං ආලපන්තා භගවතො පච්චස්සොසුන්ති.

චතූහි අඞ්ගෙහීති චතූහි කාරණෙහි අවයවෙහි වා. මුසාවාදාවෙරමණිආදීනි හි චත්තාරි සුභාසිතවාචාය කාරණානි. සච්චවචනාදයො චත්තාරො අවයවා, කාරණත්ථෙ ච අඞ්ගසද්දො. චතූහීති නිස්සක්කවචනං හොති, අවයවත්ථෙ කරණවචනං. සමන්නාගතාති සමනුආගතා පවත්තා යුත්තා ච. වාචාති සමුල්ලපනවාචා. යා සා ‘‘වාචා ගිරා බ්‍යප්පථො’’ති (ධ. ස. 636) ච, ‘‘නෙලා කණ්ණසුඛා’’ති (දී. නි. 1.9; ම. නි. 3.14) ච එවමාදීසු ආගච්ඡති. යා පන ‘‘වාචාය චෙ කතං කම්ම’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 කායකම්මද්වාර) එවං විඤ්ඤත්ති ච, ‘‘යා චතූහි වචීදුච්චරිතෙහි ආරති විරති…පෙ… අයං වුච්චති සම්මාවාචා’’ති (ධ. ස. 299; විභ. 206) එවං විරති ච, ‘‘ඵරුසවාචා, භික්ඛවෙ, ආසෙවිතා භාවිතා බහුලීකතා නිරයසංවත්තනිකා හොතී’’ති (අ. නි. 8.40) එවං චෙතනා ච වාචාති ආගච්ඡති, සා ඉධ න අධිප්පෙතා. කස්මා? අභාසිතබ්බතො. සුභාසිතා හොතීති සුට්ඨු භාසිතා හොති. තෙනස්සා අත්ථාවහනතං දීපෙති. න දුබ්භාසිතාති න දුට්ඨු භාසිතා. තෙනස්සා අනත්ථානාවහනතං දීපෙති. අනවජ්ජාති වජ්ජසඞ්ඛාතරාගාදිදොසවිරහිතා. තෙනස්සා කාරණසුද්ධිං වුත්තදොසාභාවඤ්ච දීපෙති. අනනුවජ්ජා චාති අනුවාදවිමුත්තා. තෙනස්සා සබ්බාකාරසම්පත්තිං දීපෙති. විඤ්ඤූනන්ති පණ්ඩිතානං. තෙන නින්දාපසංසාසු බාලා අප්පමාණාති දීපෙති.

කතමෙහි චතූහීති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. භික්ඛවෙති යෙසං කථෙතුකාමො, තදාලපනං. භික්ඛූති වුත්තප්පකාරවාචාභාසනකපුග්ගලනිදස්සනං. සුභාසිතංයෙව භාසතීති පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය චතූසු වාචඞ්ගෙසු අඤ්ඤතරඞ්ගනිද්දෙසවචනං. නො දුබ්භාසිතන්ති තස්සෙව වාචඞ්ගස්ස පටිපක්ඛභාසනනිවාරණං. තෙන ‘‘මුසාවාදාදයොපි කදාචි වත්තබ්බා’’ති දිට්ඨිං නිසෙධෙති. ‘‘නො දුබ්භාසිත’’න්ති ඉමිනා වා මිච්ඡාවාචප්පහානං දීපෙති, ‘‘සුභාසිත’’න්ති ඉමිනා පහීනමිච්ඡාවාචෙන සතා භාසිතබ්බවචනලක්ඛණං. තථා පාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදං. අඞ්ගපරිදීපනත්ථං පන අභාසිතබ්බං පුබ්බෙ අවත්වා භාසිතබ්බමෙවාහ. එස නයො ධම්මංයෙවාතිආදීසුපි.

එත්ථ ච ‘‘සුභාසිතංයෙව භාසති නො දුබ්භාසිත’’න්ති ඉමිනා පිසුණදොසරහිතං සමග්ගකරණවචනං වුත්තං, ‘‘ධම්මංයෙව භාසති නො අධම්ම’’න්ති ඉමිනා සම්ඵදොසරහිතං ධම්මතො අනපෙතං මන්තාවචනං වුත්තං, ඉතරෙහි ද්වීහි ඵරුසාලිකරහිතානි පියසච්චවචනානි වුත්තානි. ඉමෙහි ඛොතිආදිනා පන තානි අඞ්ගානි පච්චක්ඛතො දස්සෙන්තො තං වාචං නිගමෙති. විසෙසතො චෙත්ථ ‘‘ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා වාචා සුභාසිතා හොතී’’ති භණන්තො යදඤ්ඤෙ පටිඤ්ඤාදීහි අවයවෙහි නාමාදීහි පදෙහි ලිඞ්ගවචනවිභත්තිකාලකාරකාදීහි සම්පත්තීහි ච සමන්නාගතං වාචං ‘‘සුභාසිත’’න්ති මඤ්ඤන්ති, තං ධම්මතො පටිසෙධෙති. අවයවාදිසම්පන්නාපි හි පෙසුඤ්ඤාදිසමන්නාගතා වාචා දුබ්භාසිතාව හොති අත්තනො පරෙසඤ්ච අනත්ථාවහත්තා. ඉමෙහි පන චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා සචෙපි මිලක්ඛුභාසාපරියාපන්නා ඝටචෙටිකාගීතිකපරියාපන්නා වා හොති, තථාපි සුභාසිතා එව ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛාවහත්තා. සීහළදීපෙ මග්ගපස්සෙ සස්සං රක්ඛන්තියා සීහළචෙටිකාය සීහළකෙනෙව ජාතිජරාමරණපටිසංයුත්තං ගීතං ගායන්තියා සුත්වා මග්ගං ගච්ඡන්තා සට්ඨිමත්තා විපස්සකභික්ඛූ චෙත්ථ අරහත්තං පත්තා නිදස්සනං. තථා තිස්සො නාම ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛු පදුමසරසමීපෙන ගච්ඡන්තො පදුමසරෙ පදුමානි භඤ්ජිත්වා භඤ්ජිත්වා –

‘‘පාතො ඵුල්ලං කොකනදං, සූරියාලොකෙන භජ්ජියතෙ;

එවං මනුස්සත්තගතා සත්තා, ජරාභිවෙගෙන මද්දීයන්තී’’ති. –

ඉමං ගීතං ගායන්තියා චෙටිකාය සුත්වා අරහත්තං පත්තො, බුද්ධන්තරෙ ච අඤ්ඤතරො පුරිසො සත්තහි පුත්තෙහි සද්ධිං වනා ආගම්ම අඤ්ඤතරාය ඉත්ථියා මුසලෙන තණ්ඩුලෙ කොට්ටෙන්තියා –

‘‘ජරාය පරිමද්දිතං එතං, මිලාතඡවිචම්මනිස්සිතං;

මරණෙන භිජ්ජති එතං, මච්චුස්ස ඝසමාමිසං.

‘‘කිමීනං ආලයං එතං, නානාකුණපෙන පූරිතං;

අසුචිස්ස භාජනං එතං, කදලික්ඛන්ධසමං ඉද’’න්ති. –

ඉමං ගීතිකං සුත්වා සහ පුත්තෙහි පච්චෙකබොධිං පත්තො, අඤ්ඤෙ ච ඊදිසෙහි උපායෙහි අරියභූමිං පත්තා නිදස්සනං. අනච්ඡරියං පනෙතං, යං භගවතා ආසයානුසයකුසලෙන ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා ගාථායො සුත්වා පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු, අඤ්ඤෙ ච ඛන්ධායතනාදිපටිසංයුත්තා කථා සුත්වා අනෙකෙ දෙවමනුස්සාති. එවං ඉමෙහි චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතා වාචා සචෙපි මිලක්ඛුභාසාපරියාපන්නා, ඝටචෙටිකාගීතිකපරියාපන්නා වා හොති, තථාපි ‘‘සුභාසිතා’’ති වෙදිතබ්බා. සුභාසිතත්තා එව ච අනවජ්ජා ච අනනුවජ්ජා ච විඤ්ඤූනං අත්ථත්ථිකානං කුලපුත්තානං අත්ථපටිසරණානං, නො බ්‍යඤ්ජනපටිසරණානන්ති.

ඉදමවොච භගවාති ඉදං සුභාසිතලක්ඛණං භගවා අවොච. ඉදං වත්වාන සුගතො, අථාපරං එතදවොච සත්ථාති ඉදඤ්ච ලක්ඛණං වත්වා අථ අඤ්ඤම්පි එතං අවොච සත්ථා. ඉදානි වත්තබ්බගාථං දස්සෙත්වා සබ්බමෙතං සඞ්ගීතිකාරකා ආහංසු. තත්ථ අපරන්ති ගාථාබන්ධවචනං සන්ධාය වුච්චති. තං දුවිධං හොති – පච්ඡා ආගතපරිසං අස්සවනසුස්සවනආධාරණදළ්හීකරණාදීනි වා සන්ධාය තදත්ථදීපකමෙව ච. පුබ්බෙ කෙනචි කාරණෙන පරිහාපිතස්ස අත්ථස්ස දීපනෙන අත්ථවිසෙසදීපකඤ්ච ‘‘පුරිසස්ස හි ජාතස්ස, කුඨාරී ජායතෙ මුඛෙ’’තිආදීසු (සු. නි. 662) විය. ඉධ පන තදත්ථදීපකමෙව.

453. තත්ථ සන්තොති බුද්ධාදයො. තෙ හි සුභාසිතං ‘‘උත්තමං සෙට්ඨ’’න්ති වණ්ණයන්ති. දුතියං තතියං චතුත්ථන්ති ඉදං පන පුබ්බෙ නිද්දිට්ඨක්කමං උපාදාය වුත්තං. ගාථාපරියොසානෙ පන වඞ්ගීසත්ථෙරො භගවතො සුභාසිතෙ පසීදි.

සො යං පසන්නාකාරං අකාසි, යඤ්ච වචනං භගවා අභාසි, තං දස්සෙන්තා සඞ්ගීතිකාරකා ‘‘අථ ඛො ආයස්මා’’තිආදිමාහංසු. තත්ථ පටිභාති මන්ති මම භාගො පකාසති. පටිභාතු තන්ති තව භාගො පකාසතු. සාරුප්පාහීති අනුච්ඡවිකාහි. අභිත්ථවීති පසංසි.

454. න තාපයෙති විප්පටිසාරෙන න තාපෙය්‍ය. න විහිංසෙය්‍යාති අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්දන්තො න බාධෙය්‍ය. සා වෙ වාචාති සා වාචා එකංසෙනෙව සුභාසිතා. එත්තාවතා අපිසුණවාචාය භගවන්තං ථොමෙති.

455. පටිනන්දිතාති හට්ඨෙන හදයෙන පටිමුඛං ගන්ත්වා නන්දිතා සම්පියායිතා. යං අනාදාය පාපානි, පරෙසං භාසතෙ පියන්ති යං වාචං භාසන්තො පරෙසං පාපානි අප්පියානි පටික්කූලානි ඵරුසවචනානි අනාදාය අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරං පියමෙව වචනං භාසති, තං පියවාචමෙව භාසෙය්‍යාති වුත්තං හොති. ඉමාය ගාථාය පියවචනෙන භගවන්තං අභිත්ථවි.

456. අමතාති අමතසදිසා සාදුභාවෙන. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘සච්චං හවෙ සාදුතරං රසාන’’න්ති (සං. නි. 1.73; සු. නි. 184). නිබ්බානාමතපච්චයත්තා වා අමතා. එස ධම්මො සනන්තනොති යායං සච්චවාචා නාම, එස පොරාණො ධම්මො චරියා පවෙණී, ඉදමෙව හි පොරාණානං ආචිණ්ණං, න තෙ අලිකං භාසිංසු. තෙනෙවාහ – ‘‘සච්චෙ අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච, අහු සන්තො පතිට්ඨිතා’’ති. තත්ථ සච්චෙ පතිට්ඨිතත්තා එව අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අත්ථෙ පතිට්ඨිතා. අත්ථෙ පතිට්ඨිතත්තා එව ච ධම්මෙ පතිට්ඨිතා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. පරං වා ද්වයං සච්චවිසෙසනමිච්චෙව වෙදිතබ්බං. සච්චෙ පතිට්ඨිතා. කීදිසෙ? අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච, යං පරෙසං අත්ථතො අනපෙතත්තා අත්ථං අනුපරොධං කරොතීති වුත්තං හොති. සතිපි ච අනුපරොධකරත්තෙ ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මං, යං ධම්මිකමෙව අත්ථං සාධෙතීති වුත්තං හොති. ඉමාය ගාථාය සච්චවචනෙන භගවන්තං අභිත්ථවි.

457. ඛෙමන්ති අභයං නිරුපද්දවං. කෙන කාරණෙනාති චෙ? නිබ්බානප්පත්තියා දුක්ඛස්සන්තකිරියාය, යස්මා කිලෙසනිබ්බානං පාපෙති, වට්ටදුක්ඛස්ස ච අන්තකිරියාය සංවත්තතීති අත්ථො. අථ වා යං බුද්ධො නිබ්බානප්පත්තියා දුක්ඛස්සන්තකිරියායාති ද්වින්නං නිබ්බානධාතූනමත්ථාය ඛෙමමග්ගප්පකාසනතො ඛෙමං වාචං භාසති, සා වෙ වාචානමුත්තමාති සා වාචා සබ්බවාචානං සෙට්ඨාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමාය ගාථාය මන්තාවචනෙන භගවන්තං අභිත්ථවන්තො අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසීති අයමෙත්ථ අපුබ්බපදවණ්ණනා. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පූරළාසසුත්ත-(සුන්දරිකභාරද්වාජසුත්ත)-වණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති පූරළාසසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවා පච්ඡාභත්තකිච්චාවසානෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො සුන්දරිකභාරද්වාජබ්‍රාහ්මණං අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නං දිස්වා ‘‘තත්ථ මයි ගතෙ කථා පවත්තිස්සති, තතො කථාවසානෙ ධම්මදෙසනං සුත්වා එස බ්‍රාහ්මණො පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ච ඤත්වා තත්ථ ගන්ත්වා කථං සමුට්ඨාපෙත්වා ඉමං සුත්තමභාසි.

තත්ථ එවං මෙ සුතන්තිආදි සඞ්ගීතිකාරකානං වචනං. කිංජච්චො භවන්තිආදි තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස, න බ්‍රාහ්මණො නොම්හීතිආදි භගවතො. තං සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා ‘‘පූරළාසසුත්ත’’න්ති වුච්චති. තත්ථ වුත්තසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං, අවුත්තං වණ්ණයිස්සාම, තඤ්ච ඛො උත්තානත්ථානි පදානි අනාමසන්තා. කොසලෙසූති කොසලා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා. තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හිසද්දෙන ‘‘කොසලා’’ති වුච්චති. තස්මිං කොසලෙසු ජනපදෙ. කෙචි පන ‘‘යස්මා පුබ්බෙ මහාපනාදං රාජකුමාරං නානානාටකාදීනි දිස්වා සිතමත්තම්පි අකරොන්තං සුත්වා රාජා ආණාපෙසි ‘යො මම පුත්තං හසාපෙති, සබ්බාභරණෙහි නං අලඞ්කරොමී’ති. තතො නඞ්ගලානි ඡඩ්ඩෙත්වා මහාජනකායො සන්නිපති. තෙ ච මනුස්සා අතිරෙකසත්තවස්සානි නානාකීළිකාදයො දස්සෙන්තාපි තං නාසක්ඛිංසු හසාපෙතුං. තතො සක්කො දෙවනටං පෙසෙසි, සො දිබ්බනාටකං දස්සෙත්වා හසාපෙසි. අථ තෙ මනුස්සා අත්තනො අත්තනො වසනොකාසාභිමුඛා පක්කමිංසු. තෙ පටිපථෙ මිත්තසුහජ්ජාදයො දිස්වා පටිසන්ථාරමකංසු ‘කච්චි භො කුසලං, කච්චි භො කුසල’න්ති. තස්මා තං ‘කුසල’න්ති සද්දං උපාදාය සො පදෙසො ‘කොසලො’ති වුච්චතී’’ති වණ්ණයන්ති. සුන්දරිකාය නදියා තීරෙති සුන්දරිකාති එවංනාමිකාය නදියා තීරෙ.

තෙන ඛො පනාති යෙන සමයෙන භගවා තං බ්‍රාහ්මණං විනෙතුකාමො ගන්ත්වා තස්සා නදියා තීරෙ සසීසං පාරුපිත්වා රුක්ඛමූලෙ නිසජ්ජාසඞ්ඛාතෙන ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති. සුන්දරිකභාරද්වාජොති සො බ්‍රාහ්මණො තස්සා නදියා තීරෙ වසති අග්ගිඤ්ච ජුහති, භාරද්වාජොති චස්ස ගොත්තං, තස්මා එවං වුච්චති. අග්ගිං ජුහතීති ආහුතිපක්ඛිපනෙන ජාලෙති. අග්ගිහුත්තං පරිචරතීති අග්‍යායතනං සම්මජ්ජනූපලෙපනබලිකම්මාදිනා පයිරුපාසති. කො නු ඛො ඉමං හබ්‍යසෙසං භුඤ්ජෙය්‍යාති සො කිර බ්‍රාහ්මණො අග්ගිම්හි ජුහිත්වා අවසෙසං පායාසං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අග්ගිම්හි තාව පක්ඛිත්තපායාසො මහාබ්‍රහ්මුනා භුත්තො, අයං පන අවසෙසො අත්ථි. තං යදි බ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතස්ස බ්‍රාහ්මණස්සෙව දදෙය්‍යං, එවං මෙ පිතරා සහ පුත්තොපි සන්තප්පිතො භවෙය්‍ය, සුවිසොධිතො ච බ්‍රහ්මලොකගාමිමග්ගො අස්ස, හන්දාහං බ්‍රාහ්මණං ගවෙසාමී’’ති. තතො බ්‍රාහ්මණදස්සනත්ථං උට්ඨායාසනා චතුද්දිසා අනුවිලොකෙසි – ‘‘කො නු ඛො ඉමං හබ්‍යසෙසං භුඤ්ජෙය්‍යා’’ති.

අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙති තස්මිං වනසණ්ඩෙ සෙට්ඨරුක්ඛමූලෙ. සසීසං පාරුතන්ති සහ සීසෙන පාරුතකායං. කස්මා පන භගවා එවමකාසි, කිං නාරායනසඞ්ඛාතබලොපි හුත්වා නාසක්ඛි හිමපාතං සීතවාතඤ්ච පටිබාහිතුන්ති? අත්ථෙතං කාරණං. න හි බුද්ධා සබ්බසො කායපටිජග්ගනං කරොන්ති එව, අපිච භගවා ‘‘ආගතෙ බ්‍රාහ්මණෙ සීසං විවරිස්සාමි, මං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො කථං පවත්තෙස්සති, අථස්ස කථානුසාරෙන ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති කථාපවත්තනත්ථං එවමකාසි. දිස්වාන වාමෙන…පෙ… තෙනුපසඞ්කමීති සො කිර භගවන්තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං සසීසං පාරුපිත්වා සබ්බරත්තිං පධානමනුයුත්තො, ඉමස්ස දක්ඛිණොදකං දත්වා ඉමං හබ්‍යසෙසං දස්සාමී’’ති බ්‍රාහ්මණසඤ්ඤී හුත්වා එව උපසඞ්කමි. මුණ්ඩො අයං භවං, මුණ්ඩකො අයං භවන්ති සීසෙ විවරිතමත්තෙව කෙසන්තං දිස්වා ‘‘මුණ්ඩො’’ති ආහ. තතො සුට්ඨුතරං ඔලොකෙන්තො පරිත්තම්පි සිඛං අදිස්වා හීළෙන්තො ‘‘මුණ්ඩකො’’ති ආහ. එවරූපා හි නෙසං බ්‍රාහ්මණානං දිට්ඨි. තතො වාති යත්ථ ඨිතො අද්දස, තම්හා පදෙසා මුණ්ඩාපීති කෙනචි කාරණෙන මුණ්ඩිතසීසාපි හොන්ති.

458. න බ්‍රාහ්මණො නොම්හීති එත්ථ නකාරො පටිසෙධෙ, නොකාරො අවධාරණෙ ‘‘න නො සම’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226) විය. තෙන නෙවම්හි බ්‍රාහ්මණොති දස්සෙති. න රාජපුත්තොති ඛත්තියො නම්හි. න වෙස්සායනොති වෙස්සොපි නම්හි. උදකොචි නොම්හීති අඤ්ඤොපි සුද්දො වා චණ්ඩාලො වා කොචි න හොමීති එවං එකංසෙනෙව ජාතිවාදසමුදාචාරං පටික්ඛිපති. කස්මා? මහාසමුද්දං පත්තා විය හි නදියො පබ්බජ්ජූපගතා කුලපුත්තා ජහන්ති පුරිමානි නාමගොත්තානි. පහාරාදසුත්තඤ්චෙත්ථ (අ. නි. 8.19) සාධකං. එවං ජාතිවාදං පටික්ඛිපිත්වා යථාභූතමත්තානං ආවිකරොන්තො ආහ – ‘‘ගොත්තං පරිඤ්ඤාය පුථුජ්ජනානං, අකිඤ්චනො මන්ත චරාමි ලොකෙ’’ති. කථං ගොත්තං පරිඤ්ඤාසීති චෙ? භගවා හි තීහි පරිඤ්ඤාහි පඤ්චක්ඛන්ධෙ පරිඤ්ඤාසි, තෙසු ච පරිඤ්ඤාතෙසු ගොත්තං පරිඤ්ඤාතමෙව හොති. රාගාදිකිඤ්චනානං පන අභාවෙන සො අකිඤ්චනො මන්තා ජානිත්වා ඤාණානුපරිවත්තීහි කායකම්මාදීහි චරති. තෙනාහ – ‘‘ගොත්තං…පෙ… ලොකෙ’’ති. මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තාය චෙස චරති. තෙනෙවාහ – ‘‘මන්තං චරාමි ලොකෙ’’ති ඡන්දවසෙන රස්සං කත්වා.

459-60. එවං අත්තානං ආවිකත්වා ඉදානි ‘‘එවං ඔළාරිකං ලිඞ්ගම්පි දිස්වා පුච්ඡිතබ්බාපුච්ඡිතබ්බං න ජානාසී’’ති බ්‍රාහ්මණස්ස උපාරම්භං ආරොපෙන්තො ආහ – ‘‘සඞ්ඝාටිවාසී…පෙ… ගොත්තපඤ්හ’’න්ති. එත්ථ ච ඡින්නසඞ්ඝටිතට්ඨෙන තීණිපි චීවරානි ‘‘සඞ්ඝාටී’’ති අධිප්පෙතානි, තානි නිවාසෙති පරිදහතීති සඞ්ඝාටිවාසී. අගහොති අගෙහො, නිත්තණ්හොති අධිප්පායො. නිවාසාගාරං පන භගවතො ජෙතවනෙ මහාගන්ධකුටිකරෙරිමණ්ඩලමාළකොසම්බකුටිචන්දනමාලාදිඅනෙකප්පකාරං, තං සන්ධාය න යුජ්ජති. නිවුත්තකෙසොති අපනීතකෙසො, ඔහාරිතකෙසමස්සූති වුත්තං හොති. අභිනිබ්බුතත්තොති අතීව වූපසන්තපරිළාහචිත්තො, ගුත්තචිත්තො වා. අලිප්පමානො ඉධ මාණවෙහීති උපකරණසිනෙහස්ස පහීනත්තා මනුස්සෙහි අලිත්තො අසංසට්ඨො එකන්තවිවිත්තො. අකල්ලං මං බ්‍රාහ්මණාති ය්වාහං එවං සඞ්ඝාටිවාසී…පෙ… අලිප්පමානො ඉධ මාණවෙහි, තං මං ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, පාකතිකානි නාමගොත්තානි අතීතං පබ්බජිතං සමානං අප්පතිරූපං ගොත්තපඤ්හං පුච්ඡසීති.

එවං වුත්තෙ උපාරම්භං මොචෙන්තො බ්‍රාහ්මණො ආහ – පුච්ඡන්ති වෙ, භො බ්‍රාහ්මණා, බ්‍රාහ්මණෙභි සහ ‘‘බ්‍රාහ්මණො නො භව’’න්ති. තත්ථ බ්‍රාහ්මණො නොති බ්‍රාහ්මණො නූති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – නාහං භො අකල්ලං පුච්ඡාමි. අම්හාකඤ්හි බ්‍රාහ්මණසමයෙ බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණෙහි සහ සමාගන්ත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණො නු භවං, භාරද්වාජො නු භව’’න්ති එවං ජාතිම්පි ගොත්තම්පි පුච්ඡන්ති එවාති.

461-2. එවං වුත්තෙ භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස චිත්තමුදුභාවකරණත්ථං මන්තෙසු අත්තනො පකතඤ්ඤුතං පකාසෙන්තො ආහ – ‘‘බ්‍රාහ්මණො හි චෙ ත්වං බ්‍රූසි…පෙ… චතුවීසතක්ඛර’’න්ති. තස්සත්ථො – සචෙ ත්වං ‘‘බ්‍රාහ්මණො අහං’’ති බ්‍රූසි, මඤ්ච අබ්‍රාහ්මණං බ්‍රූසි, තස්මා භවන්තං සාවිත්තිං පුච්ඡාමි තිපදං චතුවීසතක්ඛරං, තං මෙ බ්‍රූහීති. එත්ථ ච භගවා පරමත්ථවෙදානං තිණ්ණං පිටකානං ආදිභූතං පරමත්ථබ්‍රාහ්මණෙහි සබ්බබුද්ධෙහි පකාසිතං අත්ථසම්පන්නං බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නඤ්ච ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’ති ඉමං අරියසාවිත්තිං සන්ධාය පුච්ඡති. යදිපි හි බ්‍රාහ්මණො අඤ්ඤං වදෙය්‍ය, අද්ධා නං භගවා ‘‘නායං, බ්‍රාහ්මණ, අරියස්ස විනයෙ සාවිත්තීති වුච්චතී’’ති තස්ස අසාරකත්තං දස්සෙත්වා ඉධෙව පතිට්ඨාපෙය්‍ය. බ්‍රාහ්මණො පන ‘‘සාවිත්තිං පුච්ඡාමි තිපදං චතුවීසතක්ඛර’’න්ති ඉදං අත්තනො සමයසිද්ධං සාවිත්තිලක්ඛණබ්‍යඤ්ජනකං බ්‍රහ්මස්සරෙන නිච්ඡාරිතවචනං සුත්වාව ‘‘අද්ධායං සමණො බ්‍රාහ්මණසමයෙ නිට්ඨං ගතො, අහං පන අඤ්ඤාණෙන ‘අබ්‍රාහ්මණො අය’න්ති පරිභවිං, සාධුරූපො මන්තපාරගූ බ්‍රාහ්මණොව එසො’’ති නිට්ඨං ගන්ත්වා ‘‘හන්ද නං යඤ්ඤවිධිං දක්ඛිණෙය්‍යවිධිඤ්ච පුච්ඡාමී’’ති තමත්ථං පුච්ඡන්තො ‘‘කිංනිස්සිතා…පෙ… ලොකෙ’’ති ඉමං විසමගාථාපදත්තයමාහ. තස්සත්ථො – කිංනිස්සිතා කිමධිප්පායා කිං පත්ථෙන්තා ඉසයො ච ඛත්තියා ච බ්‍රාහ්මණා ච අඤ්ඤෙ ච මනුජා දෙවතානං අත්ථාය යඤ්ඤං අකප්පයිංසු. යඤ්ඤමකප්පයිංසූති මකාරො පදසන්ධිකරො. අකප්පයිංසූති සංවිදහිංසු අකංසු. පුථූති බහූ අන්නපානදානාදිනා භෙදෙන අනෙකප්පකාරෙ පුථූ වා ඉසයො මනුජා ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා ච කිංනිස්සිතා යඤ්ඤමකප්පයිංසු. කථං නෙසං තං කම්මං සමිජ්ඣතීති ඉමිනාධිප්පායෙන පුච්ඡති.

463. අථස්ස භගවා තමත්ථං බ්‍යාකරොන්තො ‘‘යදන්තගූ වෙදගූ යඤ්ඤකාලෙ. යස්සාහුතිං ලභෙ තස්සිජ්ඣෙති බ්‍රූමී’’ති ඉදං සෙසපදද්වයමාහ. තත්ථ යදන්තගූති යො අන්තගූ, ඔකාරස්ස අකාරො, දකාරො ච පදසන්ධිකරො ‘‘අසාධාරණමඤ්ඤෙස’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 8.9) මකාරො විය. අයං පන අත්ථො – යො වට්ටදුක්ඛස්ස තීහි පරිඤ්ඤාහි අන්තගතත්තා අන්තගූ, චතූහි ච මග්ගඤාණවෙදෙහි කිලෙසෙ විජ්ඣිත්වා ගතත්තා වෙදගූ, සො යස්ස ඉසිමනුජඛත්තියබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරස්ස යඤ්ඤකාලෙ යස්මිං කිස්මිඤ්චි ආහාරෙ පච්චුපට්ඨිතෙ අන්තමසො වනපණ්ණමූලඵලාදිම්හිපි ආහුතිං ලභෙ, තතො කිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං ලභෙය්‍ය, තස්ස තං යඤ්ඤකම්මං ඉජ්ඣෙ සමිජ්ඣෙය්‍ය, මහප්ඵලං භවෙය්‍යාති බ්‍රූමීති.

464. අථ බ්‍රාහ්මණො තං භගවතො පරමත්ථයොගගම්භීරං අතිමධුරගිරනිබ්බිකාරසරසම්පන්නං දෙසනං සුත්වා සරීරසම්පත්තිසූචිතඤ්චස්ස සබ්බගුණසම්පත්තිං සම්භාවයමානො පීතිසොමනස්සජාතො ‘‘අද්ධා හි තස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ ඉති බ්‍රාහ්මණොති සඞ්ගීතිකාරානං වචනං, සෙසං බ්‍රාහ්මණස්ස. තස්සත්ථො – අද්ධා හි තස්ස මය්හං හුතමිජ්ඣෙ, අයං අජ්ජ දෙය්‍යධම්මො ඉජ්ඣිස්සති සමිජ්ඣිස්සති මහප්ඵලො භවිස්සති යං තාදිසං වෙදගුමද්දසාම, යස්මා තාදිසං භවන්තරූපං වෙදගුං අද්දසාම. ත්වඤ්ඤෙව හි සො වෙදගූ, න අඤ්ඤො. ඉතො පුබ්බෙ පන තුම්හාදිසානං වෙදගූනං අන්තගූනඤ්ච අදස්සනෙන අම්හාදිසානං යඤ්ඤෙ පටියත්තං අඤ්ඤො ජනො භුඤ්ජති පූරළාසං චරුකඤ්ච පූවඤ්චාති.

465. තතො භගවා අත්තනි පසන්නං වචනපටිග්ගහණසජ්ජං බ්‍රාහ්මණං විදිත්වා යථාස්ස සුට්ඨු පාකටා හොන්ති, එවං නානප්පකාරෙහි දක්ඛිණෙය්‍යෙ පකාසෙතුකාමො ‘‘තස්මාතිහ ත්ව’’න්ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – යස්මා මයි පසන්නොසි, තස්මා පන ඉහ ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, උපසඞ්කම්ම පුච්ඡාති අත්තානං දස්සෙන්තො ආහ. ඉදානි ඉතො පුබ්බං අත්ථෙනඅත්ථිකපදං පරපදෙන සම්බන්ධිතබ්බං – අත්ථෙන අත්ථිකො තස්ස අත්ථත්ථිකභාවස්ස අනුරූපං කිලෙසග්ගිවූපසමෙන සන්තං, කොධධූමවිගමෙන විධූමං, දුක්ඛාභාවෙන අනීඝං, අනෙකවිධආසාභාවෙන නිරාසං අප්පෙවිධ එකංසෙන ඉධ ඨිතොව ඉධ වා සාසනෙ අභිවින්දෙ ලච්ඡසි අධිගච්ඡිස්සසි සුමෙධං වරපඤ්ඤං ඛීණාසවදක්ඛිණෙය්‍යන්ති. අථ වා යස්මා මයි පසන්නොසි, තස්මාතිහ, ත්වං බ්‍රාහ්මණ, අත්ථෙන අත්ථිකො සමානො උපසඞ්කම්ම පුච්ඡ සන්තං විධූමං අනීඝං නිරාසන්ති අත්තානං දස්සෙන්තො ආහ. එවං පුච්ඡන්තො අප්පෙවිධ අභිවින්දෙ සුමෙධං ඛීණාසවදක්ඛිණෙය්‍යන්ති එවම්පෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

466. අථ බ්‍රාහ්මණො යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානො භගවන්තං ආහ – ‘‘යඤ්ඤෙ රතොහං…පෙ… බ්‍රූහි මෙත’’න්ති. තත්ථ යඤ්ඤො යාගො දානන්ති අත්ථතො එකං. තස්මා දානරතො අහං, තාය එව දානාරාමතාය දානං දාතුකාමො, න පන ජානාමි, එවං අජානන්තං අනුසාසතු මං භවං. අනුසාසන්තො ච උත්තානෙනෙව නයෙන යත්ථ හුතං ඉජ්ඣතෙ බ්‍රූහි මෙතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. ‘‘යථාහුත’’න්තිපි පාඨො.

467. අථස්ස භගවා වත්තුකාමො ආහ – ‘‘තෙන හි…පෙ… දෙසෙස්සාමී’’ති. ඔහිතසොතස්ස චස්ස අනුසාසනත්ථං තාව ‘‘මා ජාතිං පුච්ඡී’’ති ගාථමාහ. තත්ථ මා ජාතිං පුච්ඡීති යදි හුතසමිද්ධිං දානමහප්ඵලතං පච්චාසීසසි, ජාතිං මා පුච්ඡ. අකාරණඤ්හි දක්ඛිණෙය්‍යවිචාරණාය ජාති. චරණඤ්ච පුච්ඡාති අපිච ඛො සීලාදිගුණභෙදං චරණං පුච්ඡ. එතඤ්හි දක්ඛිණෙය්‍යවිචාරණාය කාරණං.

ඉදානිස්ස තමත්ථං විභාවෙන්තො නිදස්සනමාහ – ‘‘කට්ඨා හවෙ ජායති ජාතවෙදො’’තිආදි. තත්‍රායමධිප්පායො – ඉධ කට්ඨා අග්ගි ජායති, න ච සො සාලාදිකට්ඨා ජාතො එව අග්ගිකිච්චං කරොති, සාපානදොණිආදිකට්ඨා ජාතො න කරොති, අපිච ඛො අත්තනො අච්චිආදිගුණසම්පන්නත්තා එව කරොති. එවං න බ්‍රාහ්මණකුලාදීසු ජාතො එව දක්ඛිණෙය්‍යො හොති, චණ්ඩාලකුලාදීසු ජාතො න හොති, අපිච ඛො නීචාකුලීනොපි උච්චාකුලීනොපි ඛීණාසවමුනි ධිතිමා හිරීනිසෙධො ආජානියො හොති, ඉමාය ධිතිහිරිපමුඛාය ගුණසම්පත්තියා ජාතිමා උත්තමදක්ඛිණෙය්‍යො හොති. සො හි ධිතියා ගුණෙ ධාරයති, හිරියා දොසෙ නිසෙධෙති. වුත්තඤ්චෙතං ‘‘හිරියා හි සන්තො න කරොන්ති පාප’’න්ති. තෙන තෙ බ්‍රූමි –

‘‘මා ජාතිං පුච්ඡී චරණඤ්ච පුච්ඡ,

කට්ඨා හවෙ ජායති ජාතවෙදො;

නීචාකුලීනොපි මුනී ධිතීමා,

ආජානියො හොති හිරීනිසෙධො’’ති. –

එස සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන අස්සලායනසුත්තානුසාරෙන (ම. නි. 2.401 ආදයො) වෙදිතබ්බො.

468. එවමෙතං භගවා චාතුවණ්ණිසුද්ධියා අනුසාසිත්වා ඉදානි යත්ථ හුතං ඉජ්ඣතෙ, යථා ච හුතං ඉජ්ඣතෙ, තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සච්චෙන දන්තො’’තිආදිගාථමාහ. තත්ථ සච්චෙනාති පරමත්ථසච්චෙන. තඤ්හි පත්තො දන්තො හොති. තෙනාහ – ‘‘සච්චෙන දන්තො’’ති. දමසා උපෙතොති ඉන්ද්‍රියදමෙන සමන්නාගතො. වෙදන්තගූති වෙදෙහි වා කිලෙසානං අන්තං ගතො, වෙදානං වා අන්තං චතුත්ථමග්ගඤාණං ගතො. වූසිතබ්‍රහ්මචරියොති පුන වසිතබ්බාභාවතො වුත්ථමග්ගබ්‍රහ්මචරියො. කාලෙන තම්හි හබ්‍යං පවෙච්ඡෙති අත්තනො දෙය්‍යධම්මට්ඨිතකාලං තස්ස සම්මුඛීභාවකාලඤ්ච උපලක්ඛෙත්වා තෙන කාලෙන තාදිසෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙ දෙය්‍යධම්මං පවෙච්ඡෙය්‍ය, පවෙසෙය්‍ය පටිපාදෙය්‍ය.

469-71. කාමෙති වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච. සුසමාහිතින්ද්‍රියාති සුට්ඨු සමාහිතඉන්ද්‍රියා, අවික්ඛිත්තඉන්ද්‍රියාති වුත්තං හොති. චන්දොව රාහුග්ගහණා පමුත්තාති යථා චන්දො රාහුග්ගහණා, එවං කිලෙසග්ගහණා පමුත්තා යෙ අතීව භාසන්ති චෙව තපන්ති ච. සතාති සතිසම්පන්නා. මමායිතානීති තණ්හාදිට්ඨිමමායිතානි.

472. යො කාමෙ හිත්වාති ඉතො පභුති අත්තානං සන්ධාය වදති. තත්ථ කාමෙ හිත්වාති කිලෙසකාමෙ පහාය. අභිභුය්‍යචාරීති තෙසං පහීනත්තා වත්ථුකාමෙ අභිභුය්‍යචාරී. ජාතිමරණස්ස අන්තං නාම නිබ්බානං වුච්චති, තඤ්ච යො වෙදි අත්තනො පඤ්ඤාබලෙන අඤ්ඤාසි. උදකරහදො වාති යෙ ඉමෙ අනොතත්තදහො කණ්ණමුණ්ඩදහො රථකාරදහො ඡද්දන්තදහො කුණාලදහො මන්දාකිනිදහො සීහප්පපාතදහොති හිමවති සත්ත මහාරහදා අග්ගිසූරියසන්තාපෙහි අසම්ඵුට්ඨත්තා නිච්චං සීතලා, තෙසං අඤ්ඤතරො උදකරහදොව සීතො පරිනිබ්බුතකිලෙසපරිළාහත්තා.

473. සමොති තුල්‍යො. සමෙහීති විපස්සිආදීහි බුද්ධෙහි. තෙ හි පටිවෙධසමත්තා ‘‘සමා’’ති වුච්චන්ති. නත්ථි තෙසං පටිවෙධෙනාධිගන්තබ්බෙසු ගුණෙසු, පහාතබ්බෙසු වා දොසෙසු වෙමත්තතා, අද්ධානආයුකුලප්පමාණාභිනික්ඛමනපධානබොධිරස්මීහි පන නෙසං වෙමත්තතා හොති. තථා හි තෙ හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන චතූහි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙහි කප්පසතසහස්සෙන ච පාරමියො පූරෙන්ති, උපරිමපරිච්ඡෙදෙන සොළසහි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙහි කප්පසතසහස්සෙන ච. අයං නෙසං අද්ධානවෙමත්තතා. හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන ච වස්සසතායුකකාලෙ උප්පජ්ජන්ති, උපරිමපරිච්ඡෙදෙන වස්සසතසහස්සායුකකාලෙ. අයං නෙසං ආයුවෙමත්තතා. ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා උප්පජ්ජන්ති. අයං කුලවෙමත්තතා. උච්චා වා හොන්ති අට්ඨාසීතිහත්ථප්පමාණා, නීචා වා පන්නරසඅට්ඨාරසහත්ථප්පමාණා. අයං පමාණවෙමත්තතා. හත්ථිඅස්සරථසිවිකාදීහි නික්ඛමන්ති වෙහාසෙන වා. තථා හි විපස්සිකකුසන්ධා අස්සරථෙන නික්ඛමිංසු, සිඛීකොණාගමනා හත්ථික්ඛන්ධෙන, වෙස්සභූ සිවිකාය, කස්සපො වෙහාසෙන, සක්‍යමුනි අස්සපිට්ඨියා. අයං නෙක්ඛම්මවෙමත්තතා. සත්තාහං වා පධානමනුයුඤ්ජන්ති, අඩ්ඪමාසං, මාසං, ද්වෙමාසං, තෙමාසං, චතුමාසං, පඤ්චමාසං, ඡමාසං, එකවස්සං ද්විතිචතුපඤ්චඡවස්සානි වා. අයං පධානවෙමත්තතා. අස්සත්ථො වා බොධිරුක්ඛො හොති නිග්‍රොධාදීනං වා අඤ්ඤතරො. අයං බොධිවෙමත්තතා. බ්‍යාමාසීතිඅනන්තපභායුත්තා හොන්ති. තත්ථ බ්‍යාමප්පභා වා අසීතිප්පභා වා සබ්බෙසං සමානා, අනන්තප්පභා පන දූරම්පි ගච්ඡති ආසන්නම්පි, එකගාවුතං ද්විගාවුතං යොජනං අනෙකයොජනං චක්කවාළපරියන්තම්පි, මඞ්ගලස්ස බුද්ධස්ස සරීරප්පභා දසසහස්සචක්කවාළං අගමාසි. එවං සන්තෙපි මනසා චින්තායත්තාව සබ්බබුද්ධානං, යො යත්තකමිච්ඡති, තස්ස තත්තකං ගච්ඡති. අයං රස්මිවෙමත්තතා. ඉමා අට්ඨ වෙමත්තතා ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු පටිවෙධෙනාධිගන්තබ්බෙසු ගුණෙසු, පහාතබ්බෙසු වා දොසෙසු නත්ථි නෙසං විසෙසො, තස්මා ‘‘සමා’’ති වුච්චන්ති. එවමෙතෙහි සමො සමෙහි.

විසමෙහි දූරෙති න සමා විසමා, පච්චෙකබුද්ධාදයො අවසෙසසබ්බසත්තා. තෙහි විසමෙහි අසදිසතාය දූරෙ. සකලජම්බුදීපං පූරෙත්වා පල්ලඞ්කෙන පල්ලඞ්කං සඞ්ඝට්ටෙත්වා නිසින්නා පච්චෙකබුද්ධාපි හි ගුණෙහි එකස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං, කො පන වාදො සාවකාදීසු. තෙනාහ – ‘‘විසමෙහි දූරෙ’’ති. තථාගතො හොතීති උභයපදෙහි දූරෙති යොජෙතබ්බං. අනන්තපඤ්ඤොති අපරිමිතපඤ්ඤො. ලොකියමනුස්සානඤ්හි පඤ්ඤං උපනිධාය අට්ඨමකස්ස පඤ්ඤා අධිකා, තස්ස පඤ්ඤං උපනිධාය සොතාපන්නස්ස. එවං යාව අරහතො පඤ්ඤං උපනිධාය පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්ඤා අධිකා, පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්ඤං පන උපනිධාය තථාගතස්ස පඤ්ඤා අධිකාති න වත්තබ්බා, අනන්තා ඉච්චෙව පන වත්තබ්බා. තෙනාහ – ‘‘අනන්තපඤ්ඤො’’ති. අනූපලිත්තොති තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි අලිත්තො. ඉධ වා හුරං වාති ඉධලොකෙ වා පරලොකෙ වා. යොජනා පනෙත්ථ – සමො සමෙහි විසමෙහි දූරෙ තථාගතො හොති. කස්මා? යස්මා අනන්තපඤ්ඤො අනුපලිත්තො ඉධ වා හුරං වා, තෙන තථාගතො අරහති පූරළාසන්ති.

474. යම්හි න මායාති අයං පන ගාථා අඤ්ඤා ච ඊදිසා මායාදිදොසයුත්තෙසු බ්‍රාහ්මණෙසු දක්ඛිණෙය්‍යසඤ්ඤාපහානත්ථං වුත්තාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ අමමොති සත්තසඞ්ඛාරෙසු ‘‘ඉදං මමා’’ති පහීනමමායිතභාවො.

475. නිවෙසනන්ති තණ්හාදිට්ඨිනිවෙසනං. තෙන හි මනො තීසු භවෙසු නිවිසති, තෙන තං ‘‘නිවෙසනං මනසො’’ති වුච්චති. තත්ථෙව වා නිවිසති තං හිත්වා ගන්තුං අසමත්ථතාය. තෙනපි ‘‘නිවෙසන’’න්ති වුච්චති. පරිග්ගහාති තණ්හාදිට්ඨියො එව, තාහි පරිග්ගහිතධම්මා වා. කෙචීති අප්පමත්තකාපි. අනුපාදියානොති තෙසං නිවෙසනපරිග්ගහානං අභාවා කඤ්චි ධම්මං අනුපාදියමානො.

476. සමාහිතො මග්ගසමාධිනා. උදතාරීති උත්තිණ්ණො. ධම්මං චඤ්ඤාසීති සබ්බඤ්ච ඤෙය්‍යධම්මං අඤ්ඤාසි. පරමාය දිට්ඨියාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන.

477. භවාසවාති භවතණ්හාඣානනිකන්තිසස්සතදිට්ඨිසහගතා රාගා. වචීති වාචා. ඛරාති කක්ඛළා ඵරුසා. විධූපිතාති දඩ්ඪා. අත්ථගතාති අත්ථඞ්ගතා. න සන්තීති විධූපිතත්තා අත්ථඞ්ගතත්තා ච. උභයෙහි පන උභයං යොජෙතබ්බං සබ්බධීති සබ්බෙසු ඛන්ධායතනාදීසු.

478. මානසත්තෙසූති මානෙන ලග්ගෙසු. දුක්ඛං පරිඤ්ඤායාති වට්ටදුක්ඛං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. සඛෙත්තවත්ථුන්ති සහෙතුපච්චයං, සද්ධිං කම්මකිලෙසෙහීති වුත්තං හොති.

479. ආසං අනිස්සායාති තණ්හං අනල්ලීයිත්වා. විවෙකදස්සීති නිබ්බානදස්සී. පරවෙදියන්ති පරෙහි ඤාපෙතබ්බං. දිට්ඨිමුපාතිවත්තොති ද්වාසට්ඨිභෙදම්පි මිච්ඡාදිට්ඨිං අතික්කන්තො. ආරම්මණාති පච්චයා, පුනබ්භවකාරණානීති වුත්තං හොති.

480. පරොපරාති වරාවරා සුන්දරාසුන්දරා. පරා වා බාහිරා, අපරා අජ්ඣත්තිකා. සමෙච්චාති ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා. ධම්මාති ඛන්ධායතනාදයො ධම්මා. උපාදානඛයෙ විමුත්තොති නිබ්බානෙ නිබ්බානාරම්මණතො විමුත්තො, නිබ්බානාරම්මණවිමුත්තිලාභීති අත්ථො.

481. සංයොජනංජාතිඛයන්තදස්සීති සංයොජනක්ඛයන්තදස්සී ජාතික්ඛයන්තදස්සී ච. සංයොජනක්ඛයන්තෙන චෙත්ථ සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු, ජාතික්ඛයන්තෙන අනුපාදිසෙසා වුත්තා. ඛයන්තොති හි අච්චන්තඛයස්ස සමුච්ඡෙදප්පහානස්සෙතං අධිවචනං. අනුනාසිකලොපො චෙත්ථ ‘‘විවෙකජං පීතිසුඛ’’න්තිආදීසු විය න කතො. යොපානුදීති යො අපනුදි. රාගපථන්ති රාගාරම්මණං, රාගමෙව වා. රාගොපි හි දුග්ගතීනං පථත්තා ‘‘රාගපථො’’ති වුච්චති කම්මපථො විය. සුද්ධො නිදොසො විමලො අකාචොති පරිසුද්ධකායසමාචාරාදිතාය සුද්ධො. යෙහි ‘‘රාගදොසා අයං පජා, දොසදොසා, මොහදොසා’’ති වුච්චති. තෙසං අභාවා නිදොසො. අට්ඨපුරිසමලවිගමා විමලො, උපක්කිලෙසාභාවතො අකාචො. උපක්කිලිට්ඨො හි උපක්කිලෙසෙන ‘‘සකාචො’’ති වුච්චති. සුද්ධො වා යස්මා නිද්දොසො, නිද්දොසතාය විමලො, බාහිරමලාභාවෙන විමලත්තා අකාචො. සමලො හි ‘‘සකාචො’’ති වුච්චති. විමලත්තා වා ආගුං න කරොති, තෙන අකාචො. ආගුකිරියා හි උපඝාතකරණතො ‘‘කාචො’’ති වුච්චති.

482. අත්තනො අත්තානං නානුපස්සතීති ඤාණසම්පයුත්තෙන චිත්තෙන විපස්සන්තො අත්තනො ඛන්ධෙසු අඤ්ඤං අත්තානං නාම න පස්සති, ඛන්ධමත්තමෙව පස්සති. යා චායං ‘‘අත්තනාව අත්තානං සඤ්ජානාමී’’ති තස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, තස්සා අභාවා අත්තනො අත්තානං නානුපස්සති, අඤ්ඤදත්ථු පඤ්ඤාය ඛන්ධෙ පස්සති. මග්ගසමාධිනා සමාහිතො, කායවඞ්කාදීනං අභාවා උජ්ජුගතො, ලොකධම්මෙහි අකම්පනීයතො ඨිතත්තො, තණ්හාසඞ්ඛාතාය එජාය පඤ්චන්නං චෙතොඛිලානඤ්ච අට්ඨට්ඨානාය කඞ්ඛාය ච අභාවා අනෙජො අඛිලො අකඞ්ඛො.

483. මොහන්තරාති මොහකාරණා මොහපච්චයා, සබ්බකිලෙසානමෙතං අධිවචනං. සබ්බෙසු ධම්මෙසු ච ඤාණදස්සීති සච්ඡිකතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො. තඤ්හි සබ්බෙසු ධම්මෙසු ඤාණං, තඤ්ච භගවා පස්සි, ‘‘අධිගතං මෙ’’ති සච්ඡිකත්වා විහාසි. තෙන වුච්චති ‘‘සබ්බෙසු ධම්මෙසු ච ඤාණදස්සී’’ති. සම්බොධින්ති අරහත්තං. අනුත්තරන්ති පච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි අසාධාරණං. සිවන්ති ඛෙමං නිරුපද්දවං සස්සිරිකං වා. යක්ඛස්සාති පුරිසස්ස. සුද්ධීති වොදානතා. එත්ථ හි මොහන්තරාභාවෙන සබ්බදොසාභාවො, තෙන සංසාරකාරණසමුච්ඡෙදො අන්තිමසරීරධාරිතා, ඤාණදස්සිතාය සබ්බගුණසම්භවො. තෙන අනුත්තරා සම්බොධිපත්ති, ඉතො පරඤ්ච පහාතබ්බමධිගන්තබ්බං වා නත්ථි. තෙනාහ – ‘‘එත්තාවතා යක්ඛස්ස සුද්ධී’’ති.

484. එවං වුත්තෙ බ්‍රාහ්මණො භිය්‍යොසොමත්තාය භගවති පසන්නො පසන්නාකාරං කරොන්තො ආහ ‘‘හුතඤ්ච මය්හ’’න්ති. තස්සත්ථො – යමහං ඉතො පුබ්බෙ බ්‍රහ්මානං ආරබ්භ අග්ගිම්හි අජුහං, තං මෙ හුතං සච්චං වා හොති, අලිකං වාති න ජානාමි. අජ්ජ පන ඉදං හුතඤ්ච මය්හං හුතමත්ථු සච්චං, සච්චහුතමෙව අත්ථූති යාචන්තො භණති. යං තාදිසං වෙදගුනං අලත්ථං, යස්මා ඉධෙව ඨිතො භවන්තරූපං වෙදගුං අලත්ථං. බ්‍රහ්මා හි සක්ඛි, පච්චක්ඛමෙව හි ත්වං බ්‍රහ්මා, යතො පටිග්ගණ්හාතු මෙ භගවා, පටිග්ගහෙත්වා ච භුඤ්ජතු මෙ භගවා පූරළාසන්ති තං හබ්‍යසෙසං උපනාමෙන්තො ආහ.

487. අථ භගවා කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයෙන ගාථාද්වයමභාසි. තතො බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං අත්තනා න ඉච්ඡති, කම්පි චඤ්ඤං සන්ධාය ‘කෙවලිනං මහෙසිං ඛීණාසවං කුක්කුච්චවූපසන්තං අන්නෙන පානෙන උපට්ඨහස්සූ’ති භණතී’’ති එවං ගාථාය අත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා තං ඤාතුකාමො ආහ ‘‘සාධාහං භගවා’’ති. තත්ථ සාධූති ආයාචනත්ථෙ නිපාතො. තථාති යෙන ත්වමාහ, තෙන පකාරෙන. විජඤ්ඤන්ති ජානෙය්‍යං. යන්ති යං දක්ඛිණෙය්‍යං යඤ්ඤකාලෙ පරියෙසමානො උපට්ඨහෙය්‍යන්ති පාඨසෙසො. පප්පුය්‍යාති පත්වා. තව සාසනන්ති තව ඔවාදං. ඉදං වුත්තං හොති. සාධාහං භගවා තව ඔවාදං ආගම්ම තථා විජඤ්ඤං ආරොචෙහි මෙ තං කෙවලිනන්ති අධිප්පායො. යො දක්ඛිණං භුඤ්ජෙය්‍ය මාදිසස්ස, යං චාහං යඤ්ඤකාලෙ පරියෙසමානො උපට්ඨහෙය්‍යං, තථාරූපං මෙ දක්ඛිණෙය්‍යං දස්සෙහි, සචෙ ත්වං න භුඤ්ජසීති.

488-90. අථස්ස භගවා පාකටෙන නයෙන තථාරූපං දක්ඛිණෙය්‍යං දස්සෙන්තො ‘‘සාරම්භා යස්සා’’ති ගාථාත්තයමාහ. තත්ථ සීමන්තානං විනෙතාරන්ති සීමාති මරියාදා සාධුජනවුත්ති, තස්සා අන්තා පරියොසානා අපරභාගාති කත්වා සීමන්තා වුච්චන්ති කිලෙසා, තෙසං විනෙතාරන්ති අත්ථො. සීමන්තාති බුද්ධවෙනෙය්‍යා සෙක්ඛා ච පුථුජ්ජනා ච, තෙසං විනෙතාරන්තිපි එකෙ. ජාතිමරණකොවිදන්ති ‘‘එවං ජාති එවං මරණ’’න්ති එත්ථ කුසලං. මොනෙය්‍යසම්පන්නන්ති පඤ්ඤාසම්පන්නං, කායමොනෙය්‍යාදිසම්පන්නං වා. භකුටිං විනයිත්වානාති යං එකච්චෙ දුබ්බුද්ධිනො යාචකං දිස්වා භකුටිං කරොන්ති, තං විනයිත්වා, පසන්නමුඛා හුත්වාති අත්ථො. පඤ්ජලිකාති පග්ගහිතඅඤ්ජලිනො හුත්වා.

491. අථ බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං ථොමයමානො ‘‘බුද්ධො භව’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ ආයාගොති ආයජිතබ්බො, තතො තතො ආගම්ම වා යජිතබ්බමෙත්ථාතිපි ආයාගො, දෙය්‍යධම්මානං අධිට්ඨානභූතොති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ ඉතො පුරිමගාථාසු ච යං න වණ්ණිතං, තං සක්කා අවණ්ණිතම්පි ජානිතුන්ති උත්තානත්ථත්තායෙව න වණ්ණිතං. ඉතො පරං පන කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයමෙවාති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය පූරළාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. මාඝසුත්තවණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති මාඝසුත්තං. කා උප්පත්ති? අයමෙව යාස්ස නිදානෙ වුත්තා. අයඤ්හි මාඝො මාණවො දායකො අහොසි දානපති. තස්සෙතදහොසි – ‘‘සම්පත්තකපණද්ධිකාදීනං දානං දින්නං මහප්ඵලං හොති, උදාහු නොති සමණං ගොතමං එතමත්ථං පුච්ඡිස්සාමි, සමණො කිර ගොතමො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං ජානාතී’’ති. සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි. භගවා චස්ස පුච්ඡානුරූපං බ්‍යාකාසි. තයිදං සඞ්ගීතිකාරානං බ්‍රාහ්මණස්ස භගවතොති තිණ්ණම්පි වචනං සමොධානෙත්වා ‘‘මාඝසුත්ත’’න්ති වුච්චති.

තත්ථ රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. තඤ්හි මන්ධාතුමහාගොවින්දාදීහි පරිග්ගහිතත්තා ‘‘රාජගහ’’න්ති වුච්චති. අඤ්ඤෙපෙත්ථ පකාරෙ වණ්ණයන්ති. කිං තෙහි, නාමමෙතං තස්ස නගරස්ස? තං පනෙතං බුද්ධකාලෙ ච චක්කවත්තිකාලෙ ච නගරං හොති, සෙසකාලෙ සුඤ්ඤං හොති යක්ඛපරිග්ගහිතං, තෙසං වසන්තවනං හුත්වා තිට්ඨති. එවං ගොචරගාමං දස්සෙත්වා නිවාසට්ඨානමාහ – ‘‘ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ’’ති. සො ච ගිජ්ඣා තස්ස කූටෙසු වසිංසු, ගිජ්ඣසදිසානි වාස්ස කූටානි, තස්මා ‘‘ගිජ්ඣකූටො’’ති වුච්චතීති වෙදිතබ්බො.

අථ ඛො…පෙ… අවොචාති එත්ථ මාඝොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං. මාණවොති අන්තෙවාසිවාසං අනතීතභාවෙන වුච්චති, ජාතියා පන මහල්ලකො. ‘‘පුබ්බාචිණ්ණවසෙනා’’ති එකෙ පිඞ්ගියො මාණවො විය. සො හි වීසවස්සසතිකොපි පුබ්බාචිණ්ණවසෙන ‘‘පිඞ්ගියො මාණවො’’ ත්වෙව සඞ්ඛං අගමාසි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

අහඤ්හි, භො ගොතම…පෙ… පසවාමීති එත්ථ දායකො දානපතීති දායකො චෙව දානපති ච. යො හි අඤ්ඤස්ස සන්තකං තෙනාණත්තො දෙති, සොපි දායකො හොති, තස්මිං පන දානෙ ඉස්සරියාභාවතො න දානපති. අයං පන අත්තනො සන්තකංයෙව දෙති. තෙනාහ – ‘‘අහඤ්හි, භො ගොතම, දායකො දානපතී’’ති. අයමෙව හි එත්ථ අත්ථො, අඤ්ඤත්‍ර පන අන්තරන්තරා මච්ඡෙරෙන අභිභුය්‍යමානො දායකො අනභිභූතො දානපතීතිආදිනාපි නයෙන වත්තුං වට්ටති. වදඤ්ඤූති යාචකානං වචනං ජානාමි වුත්තමත්තෙයෙව ‘‘අයමිදමරහති අයමිද’’න්ති පුරිසවිසෙසාවධාරණෙන බහූපකාරභාවගහණෙන වා. යාචයොගොති යාචිතුං යුත්තො. යො හි යාචකෙ දිස්වාව භකුටිං කත්වා ඵරුසවචනාදීනි භණති, සො න යාචයොගො හොති. අහං පන න තාදිසොති දීපෙති. ධම්මෙනාති අදින්නාදානනිකතිවඤ්චනාදීනි වජ්ජෙත්වා භික්ඛාචරියාය, යාචනායාති අත්ථො. යාචනා හි බ්‍රාහ්මණානං භොගපරියෙසනෙ ධම්මො, යාචමානානඤ්ච නෙසං පරෙහි අනුග්ගහකාමෙහි දින්නා භොගා ධම්මලද්ධා නාම ධම්මාධිගතා ච හොන්ති, සො ච තථා පරියෙසිත්වා ලභි. තෙනාහ – ‘‘ධම්මෙන භොගෙ පරියෙසාමි…පෙ… ධම්මාධිගතෙහී’’ති. භිය්‍යොපි දදාමීති තතො උත්තරිපි දදාමි, පමාණං නත්ථි, එත්ථ ලද්ධභොගප්පමාණෙන දදාමීති දස්සෙති.

තග්ඝාති එකංසවචනෙ නිපාතො. එකංසෙනෙව හි සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි පසත්ථං දානං අන්තමසො තිරච්ඡානගතානම්පි දීයමානං. වුත්තඤ්චෙතං ‘‘සබ්බත්ථ වණ්ණිතං දානං, න දානං ගරහිතං ක්වචී’’ති. තස්මා භගවාපි එකංසෙනෙව තං පසංසන්තො ආහ – ‘‘තග්ඝ ත්වං මාණව…පෙ… පසවසී’’ති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. එවං භගවතා ‘‘බහුං සො පුඤ්ඤං පසවතී’’ති වුත්තෙපි දක්ඛිණෙය්‍යතො දක්ඛිණාවිසුද්ධිං සොතුකාමො බ්‍රාහ්මණො උත්තරි භගවන්තං පුච්ඡි. තෙනාහු සඞ්ගීතිකාරා – ‘‘අථ ඛො මාඝො මාණවො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසී’’ති. තං අත්ථතො වුත්තනයමෙව.

492. පුච්ඡාමහන්තිආදිගාථාසු පන වදඤ්ඤුන්ති වචනවිදුං, සබ්බාකාරෙන සත්තානං වුත්තවචනාධිප්පායඤ්ඤුන්ති වුත්තං හොති. සුජ්ඣෙති දක්ඛිණෙය්‍යවසෙන සුද්ධං මහප්ඵලං භවෙය්‍ය. යොජනා පනෙත්ථ – යො යාචයොගො දානපති ගහට්ඨො පුඤ්ඤත්ථිකො හුත්වා පරෙසං අන්නපානං දදං යජති, න අග්ගිම්හි ආහුතිමත්තං පක්ඛිපන්තො, තඤ්ච ඛො පුඤ්ඤපෙක්ඛොව න පච්චුපකාරකල්‍යාණකිත්තිසද්දාදිඅපෙක්ඛො, තස්ස එවරූපස්ස යජමානස්ස හුතං කථං සුජ්ඣෙය්‍යාති?

493. ආරාධයෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙභි තාදීති තාදිසො යාචයොගො දක්ඛිණෙය්‍යෙහි ආරාධයෙ සම්පාදයෙ සොධයෙ, මහප්ඵලං තං හුතං කරෙය්‍ය, න අඤ්ඤථාති අත්ථො. ඉමිනාස්ස ‘‘කථං හුතං යජමානස්ස සුජ්ඣෙ’’ ඉච්චෙතං බ්‍යාකතං හොති.

494. අක්ඛාහි මෙ භගවා දක්ඛිණෙය්‍යෙති එත්ථ යො යාචයොගො දදං පරෙසං යජති, තස්ස මෙ භගවා දක්ඛිණෙය්‍යෙ අක්ඛාහීති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා.

495. අථස්ස භගවා නානප්පකාරෙහි නයෙහි දක්ඛිණෙය්‍යෙ පකාසෙන්තො ‘‘යෙ වෙ අසත්තා’’තිආදිකා ගාථායො අභාසි. තත්ථ අසත්තාති රාගාදිසඞ්ගවසෙන අලග්ගා. කෙවලිනොති පරිනිට්ඨිතකිච්චා. යතත්තාති ගුත්තචිත්තා.

496-7. දන්තා අනුත්තරෙන දමථෙන, විමුත්තා පඤ්ඤාචෙතොවිමුත්තීහි, අනීඝා ආයතිං වට්ටදුක්ඛාභාවෙන, නිරාසා සම්පති කිලෙසාභාවෙන. ඉමිස්සා පන ගාථාය දුතියගාථා භාවනානුභාවප්පකාසනනයෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බා. ‘‘භාවනානුයොගමනුයුත්තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො විහරතො කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘අහො වත මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චෙය්‍යා’ති (අ. නි. 7.71), අථ ඛ්වාස්ස අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චතී’’ති ඉදං චෙත්ථ සුත්තං සාධකං.

498-502. රාගඤ්ච…පෙ… යෙසු න මායා…පෙ… න තණ්හාසු උපාතිපන්නාති කාමතණ්හාදීසු නාධිමුත්තා. විතරෙය්‍යාති විතරිත්වා. තණ්හාති රූපතණ්හාදිඡබ්බිධා. භවාභවායාති සස්සතාය වා උච්ඡෙදාය වා. අථ වා භවස්ස අභවාය භවාභවාය, පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියාති වුත්තං හොති. ඉධ වා හුරං වාති ඉදං පන ‘‘කුහිඤ්චි ලොකෙ’’ති ඉමස්ස විත්ථාරවචනං.

504. යෙ වීතරාගා…පෙ… සමිතාවිනොති සමිතවන්තො, කිලෙසවූපසමකාරිනොති අත්ථො. සමිතාවිතත්තා ච වීතරාගා අකොපා. ඉධ විප්පහායාති ඉධලොකෙ වත්තමානෙ ඛන්ධෙ විහාය, තතො පරං යෙසං ගමනං නත්ථීති වුත්තං හොති. ඉතො පරං ‘‘යෙ කාමෙ හිත්වා අගහා චරන්ති, සුසඤ්ඤතත්තා තසරංව උජ්ජු’’න්ති ඉමම්පි ගාථං කෙචි පඨන්ති.

506-8. ජහිත්වාති හිත්වා. ‘‘ජහිත්වානා’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. අත්තදීපාති අත්තනො ගුණෙ එව අත්තනො දීපං කත්වා විචරන්තා ඛීණාසවා වුච්චන්ති. යෙ හෙත්ථාති හකාරො නිපාතො පදපූරණමත්තෙ. අයං පනත්ථො – යෙ එත්ථ ඛන්ධායතනාදිසන්තානෙ යථා ඉදං ඛන්ධායතනාදි තථා ජානන්ති, යංසභාවං තංසභාවංයෙව සඤ්ජානන්ති අනිච්චාදිවසෙන ජානන්තා. අයමන්තිමා නත්ථි පුනබ්භවොති අයං නො අන්තිමා ජාති, ඉදානි නත්ථි පුනබ්භවොති එවඤ්ච යෙ ජානන්තීති.

509. යො වෙදගූති ඉදානි අත්තානං සන්ධාය භගවා ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ සතිමාති ඡසතතවිහාරසතියා සමන්නාගතො. සම්බොධිපත්තොති සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො. සරණං බහූනන්ති බහූනං දෙවමනුස්සානං භයවිහිංසනෙන සරණභූතො.

510. එවං දක්ඛිණෙය්‍යෙ සුත්වා අත්තමනො බ්‍රාහ්මණො ආහ – ‘‘අද්ධා අමොඝා’’ති. තත්ථ ත්වඤ්හෙත්ථ ජානාසි යථා තථා ඉදන්ති ත්වඤ්හි එත්ථ ලොකෙ ඉදං සබ්බම්පි ඤෙය්‍යං යථා තථා ජානාසි යාථාවතො ජානාසි, යාදිසං තං තාදිසමෙව ජානාසීති වුත්තං හොති. තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති තථා හි තෙ එසා ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා සුප්පටිවිද්ධතා යං යං ඉච්ඡසි, තං තං ජානාසීති අධිප්පායො.

511. එවං සො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං පසංසිත්වා දක්ඛිණෙය්‍යසම්පදාය යඤ්ඤසම්පදං ඤත්වා දායකසම්පදායපි තං ඡළඞ්ගපරිපූරං යඤ්ඤසම්පදං සොතුකාමො ‘‘යො යාචයොගො’’ති උත්තරිපඤ්හං පුච්ඡි. තත්‍රායං යොජනා – යො යාචයොගො දදං පරෙසං යජති, තස්ස අක්ඛාහි මෙ භගවා යඤ්ඤසම්පදන්ති.

512. අථස්ස භගවා ද්වීහි ගාථාහි අක්ඛාසි. තත්ථායං අත්ථයොජනා – යජස්සු මාඝ, යජමානො ච සබ්බත්ථ විප්පසාදෙහි චිත්තං, තීසුපි කාලෙසු චිත්තං පසාදෙහි. එවං තෙ යායං –

‘‘පුබ්බෙව දානා සුමනො, දදං චිත්තං පසාදයෙ;

දත්වා අත්තමනො හොති, එසා යඤ්ඤස්ස සම්පදා’’ති. (අ. නි. 6.37; පෙ. ව. 305) –

යඤ්ඤසම්පදා වුත්තා, තාය සම්පන්නො යඤ්ඤො භවිස්සති. තත්ථ සියා ‘‘කථං චිත්තං පසාදෙතබ්බ’’න්ති? දොසප්පහානෙන. කථං දොසප්පහානං හොති? යඤ්ඤාරම්මණතාය. අයඤ්හි ආරම්මණං යජමානස්ස යඤ්ඤො එත්ථ පතිට්ඨාය ජහාති දොසං, අයඤ්හි සත්තෙසු මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමෙන සම්මාදිට්ඨිපදීපවිහතමොහන්ධකාරෙන චිත්තෙන යජමානස්ස දෙය්‍යධම්මසඞ්ඛාතො යඤ්ඤො ආරම්මණං හොති, සො එත්ථ යඤ්ඤෙ ආරම්මණවසෙන පවත්තියා පතිට්ඨාය දෙය්‍යධම්මපච්චයං ලොභං, පටිග්ගාහකපච්චයං කොධං, තදුභයනිදානං මොහන්ති එවං තිවිධම්පි ජහාති දොසං. සො එවං භොගෙසු වීතරාගො, සත්තෙසු ච පවිනෙය්‍ය දොසං තප්පහානෙනෙව පහීනපඤ්චනීවරණො අනුක්කමෙන උපචාරප්පනාභෙදං අපරිමාණසත්තඵරණෙන එකසත්තෙ වා අනවසෙසඵරණෙන අප්පමාණං මෙත්තං චිත්තං භාවෙන්තො පුන භාවනාවෙපුල්ලත්ථං, රත්තින්දිවං සතතං සබ්බඉරියාපථෙසු අප්පමත්තො හුත්වා තමෙව මෙත්තජ්ඣානසඞ්ඛාතං සබ්බා දිසා ඵරතෙ අප්පමඤ්ඤන්ති.

514. අථ බ්‍රාහ්මණො තං මෙත්තං ‘‘බ්‍රහ්මලොකමග්ගො අය’’න්ති අජානන්තො කෙවලං අත්තනො විසයාතීතං මෙත්තාභාවනං සුත්වා සුට්ඨුතරං සඤ්ජාතසබ්බඤ්ඤුසම්භාවනො භගවති අත්තනා බ්‍රහ්මලොකාධිමුත්තත්තා බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිමෙව ච සුද්ධිං මුත්තිඤ්ච මඤ්ඤමානො බ්‍රහ්මලොකමග්ගං පුච්ඡන්තො ‘‘කො සුජ්ඣතී’’ති ගාථමාහ. තත්‍ර ච බ්‍රහ්මලොකගාමිං පුඤ්ඤං කරොන්තං සන්ධායාහ – ‘‘කො සුජ්ඣති මුච්චතී’’ති, අකරොන්තං සන්ධාය ‘‘බජ්ඣතී චා’’ති. කෙනත්තනාති කෙන කාරණෙන. සක්ඛි බ්‍රහ්මජ්ජදිට්ඨොති බ්‍රහ්මා අජ්ජ සක්ඛි දිට්ඨො. සච්චන්ති භගවතො බ්‍රහ්මසමත්තං ආරබ්භ අච්චාදරෙන සපථං කරොති. කථං උපපජ්ජතීති අච්චාදරෙනෙව පුනපි පුච්ඡති. ජුතිමාති භගවන්තං ආලපති.

තත්ථ යස්මා යො භික්ඛු මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානං උප්පාදෙත්වා තමෙව පාදකං කත්වා විපස්සන්තො අරහත්තං පාපුණාති, සො සුජ්ඣති මුච්චති ච, තථාරූපො ච බ්‍රහ්මලොකං න ගච්ඡති. යො පන මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානං උප්පාදෙත්වා ‘‘සන්තා එසා සමාපත්තී’’තිආදිනා නයෙන තං අස්සාදෙති, සො බජ්ඣති. අපරිහීනජ්ඣානො ච තෙනෙව ඣානෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡති, තස්මා භගවා යො සුජ්ඣති මුච්චති ච, තස්ස බ්‍රහ්මලොකගමනං අනනුජානන්තො අනාමසිත්වාව තං පුග්ගලං යො බජ්ඣති. තස්ස තෙන ඣානෙන බ්‍රහ්මලොකගමනං දස්සෙන්තො බ්‍රාහ්මණස්ස සප්පායෙන නයෙන ‘‘යො යජතී’’ති ඉමං ගාථමාහ.

515. තත්ථ තිවිධන්ති තිකාලප්පසාදං සන්ධායාහ. තෙන දායකතො අඞ්ගත්තයං දස්සෙති. ආරාධයෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙභි තාදීති තඤ්ච සො තාදිසො තිවිධසම්පත්තිසාධකො පුග්ගලො තිවිධං යඤ්ඤසම්පදං දක්ඛිණෙය්‍යෙහි ඛීණාසවෙහි සාධෙය්‍ය සම්පාදෙය්‍ය. ඉමිනා පටිග්ගාහකතො අඞ්ගත්තයං දස්සෙති. එවං යජිත්වා සම්මා යාචයොගොති එවං මෙත්තජ්ඣානපදට්ඨානභාවෙන ඡළඞ්ගසමන්නාගතං යඤ්ඤං සම්මා යජිත්වා සො යාචයොගො තෙන ඡළඞ්ගයඤ්ඤූපනිස්සයෙන මෙත්තජ්ඣානෙන උපපජ්ජති බ්‍රහ්මලොකන්ති බ්‍රූමීති බ්‍රාහ්මණං සමුස්සාහෙන්තො දෙසනං සමාපෙසි. සෙසං සබ්බගාථාසු උත්තානත්ථමෙව. ඉතො පරඤ්ච පුබ්බෙ වුත්තනයමෙවාති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය මාඝසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සභියසුත්තවණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති සභියසුත්තං. කා උප්පත්ති? අයමෙව යාස්ස නිදානෙ වුත්තා. අත්ථවණ්ණනාක්කමෙපි චස්ස පුබ්බසදිසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යං පන අපුබ්බං, තං උත්තානත්ථානි පදානි පරිහරන්තා වණ්ණයිස්සාම. වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙති වෙළුවනන්ති තස්ස උය්‍යානස්ස නාමං. තං කිර වෙළූහි ච පරික්ඛිත්තං අහොසි අට්ඨාරසහත්ථෙන ච පාකාරෙන, ගොපුරද්වාරට්ටාලකයුත්තං නීලොභාසං මනොරමං, තෙන ‘‘වෙළුවන’’න්ති වුච්චති. කලන්දකානඤ්චෙත්ථ නිවාපං අදංසු, තෙන ‘‘කලන්දකනිවාපො’’ති වුච්චති. කලන්දකා නාම කාළකා වුච්චන්ති. පුබ්බෙ කිර අඤ්ඤතරො රාජා තත්ථ උය්‍යානකීළනත්ථං ආගතො සුරාමදෙන මත්තො දිවාසෙය්‍යං සුපි. පරිජනොපිස්ස ‘‘සුත්තො රාජා’’ති පුප්ඵඵලාදීහි පලොභියමානො ඉතො චිතො ච පක්කාමි. අථ සුරාගන්ධෙන අඤ්ඤතරස්මා සුසිරරුක්ඛා කණ්හසප්පො නික්ඛමිත්වා රඤ්ඤො අභිමුඛො ආගච්ඡති. තං දිස්වා රුක්ඛදෙවතා ‘‘රඤ්ඤො ජීවිතං දස්සාමී’’ති කාළකවෙසෙන ආගන්ත්වා කණ්ණමූලෙ සද්දමකාසි. රාජා පටිබුජ්ඣි, කණ්හසප්පො නිවත්තො. සො තං දිස්වා ‘‘ඉමාය මම කාළකාය ජීවිතං දින්න’’න්ති කාළකානං තත්ථ නිවාපං පට්ඨපෙසි, අභයඝොසනඤ්ච ඝොසාපෙසි. තස්මා තං තතො පභුති ‘‘කලන්දකනිවාපො’’ති සඞ්ඛං ගතං.

සභියස්ස පරිබ්බාජකස්සාති සභියොති තස්ස නාමං, පරිබ්බාජකොති බාහිර පබ්බජ්ජං උපාදාය වුච්චති. පුරාණසාලොහිතාය දෙවතායාති න මාතා න පිතා, අපිච ඛො පනස්ස මාතා විය පිතා විය ච හිතජ්ඣාසයත්තා සො දෙවපුත්තො ‘‘පුරාණසාලොහිතා දෙවතා’’ති වුත්තො. පරිනිබ්බුතෙ කිර කස්සපෙ භගවති පතිට්ඨිතෙ සුවණ්ණචෙතියෙ තයො කුලපුත්තා සම්මුඛසාවකානං සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා චරියානුරූපානි කම්මට්ඨානානි ගහෙත්වා පච්චන්තජනපදං ගන්ත්වා අරඤ්ඤායතනෙ සමණධම්මං කරොන්ති, අන්තරන්තරා ච චෙතියවන්දනත්ථාය ධම්මස්සවනත්ථාය ච නගරං ගච්ඡන්ති. අපරෙන ච සමයෙන තාවතකම්පි අරඤ්ඤෙ විප්පවාසං අරොචයමානා තත්ථෙව අප්පමත්තා විහරිංසු, එවං විහරන්තාපි න ච කිඤ්චි විසෙසං අධිගමිංසු. තතො නෙසං අහොසි – ‘‘මයං පිණ්ඩාය ගච්ඡන්තා ජීවිතෙ සාපෙක්ඛා හොම, ජීවිතෙ සාපෙක්ඛෙන ච න සක්කා ලොකුත්තරධම්මො අධිගන්තුං, පුථුජ්ජනකාලකිරියාපි දුක්ඛා, හන්ද මයං නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා පබ්බතං අභිරුය්හ කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛා සමණධම්මං කරොමා’’ති. තෙ තථා අකංසු.

අථ නෙසං මහාථෙරො උපනිස්සයසම්පන්නත්තා තදහෙව ඡළභිඤ්ඤාපරිවාරං අරහත්තං සච්ඡාකාසි. සො ඉද්ධියා හිමවන්තං ගන්ත්වා අනොතත්තෙ මුඛං ධොවිත්වා උත්තරකුරූසු පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො පුන අඤ්ඤම්පි පදෙසං ගන්ත්වා පත්තං පූරෙත්වා අනොතත්තඋදකඤ්ච නාගලතාදන්තපොණඤ්ච ගහෙත්වා තෙසං සන්තිකං ආගන්ත්වා ආහ – ‘‘පස්සථාවුසො මමානුභාවං, අයං උත්තරකුරුතො පිණ්ඩපාතො, ඉදං හිමවන්තතො උදකදන්තපොණං ආභතං, ඉමං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොථ, එවාහං තුම්හෙ සදා උපට්ඨහිස්සාමී’’ති. තෙ තං සුත්වා ආහංසු – ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, කතකිච්චා, තුම්හෙහි සහ සල්ලාපමත්තම්පි අම්හාකං පපඤ්චො, මා දානි තුම්හෙ පුන අම්හාකං සන්තිකං ආගමිත්ථා’’ති. සො කෙනචි පරියායෙන තෙ සම්පටිච්ඡාපෙතුං අසක්කොන්තො පක්කාමි.

තතො තෙසං එකො ද්වීහතීහච්චයෙන පඤ්චාභිඤ්ඤො අනාගාමී අහොසි. සොපි තථෙව අකාසි, ඉතරෙන ච පටික්ඛිත්තො තථෙව අගමාසි. සො තං පටික්ඛිපිත්වා වායමන්තො පබ්බතං ආරුහනදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ කිඤ්චි විසෙසං අනධිගන්ත්වාව කාලකතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. ඛීණාසවත්ථෙරොපි තං දිවසමෙව පරිනිබ්බායි, අනාගාමී සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජි. දෙවපුත්තො ඡසු කාමාවචරදෙවලොකෙසු අනුලොමපටිලොමෙන දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ දෙවලොකා චවිත්වා අඤ්ඤතරිස්සා පරිබ්බාජිකාය කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. සා කිර අඤ්ඤතරස්ස ඛත්තියස්ස ධීතා, තං මාතාපිතරො ‘‘අම්හාකං ධීතා සමයන්තරං ජානාතූ’’ති එකස්ස පරිබ්බාජකස්ස නිය්‍යාතෙසුං. තස්සෙකො අන්තෙවාසිකො පරිබ්බාජකො තාය සද්ධිං විප්පටිපජ්ජි. සා තෙන ගබ්භං ගණ්හි. තං ගබ්භිනිං දිස්වා පරිබ්බාජිකා නික්කඩ්ඪිංසු. සා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ සභායං විජායි, තෙනස්ස ‘‘සභියො’’ත්වෙව නාමං අකාසි. සොපි සභියො වඩ්ඪිත්වා පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා නානාසත්ථානි උග්ගහෙත්වා මහාවාදී හුත්වා වාදක්ඛිත්තතාය සකලජම්බුදීපෙ විචරන්තො අත්තනො සදිසං වාදිං අදිස්වා නගරද්වාරෙ අස්සමං කාරාපෙත්වා ඛත්තියකුමාරාදයො සිප්පං සික්ඛාපෙන්තො තත්ථ වසති.

අථ භගවා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං ආගන්ත්වා වෙළුවනෙ විහරති කලන්දකනිවාපෙ. සභියො පන බුද්ධුප්පාදං න ජානාති. අථ සො සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘ඉමාහං විසෙසං කස්සානුභාවෙන පත්තො’’ති ආවජ්ජෙන්තො කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ සමණධම්මකිරියං තෙ ච සහායෙ අනුස්සරිත්වා ‘‘තෙසු එකො පරිනිබ්බුතො, එකො ඉදානි කත්ථා’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘දෙවලොකා චවිත්වා ජම්බුදීපෙ උප්පන්නො බුද්ධුප්පාදම්පි න ජානාතී’’ති ඤත්වා ‘‘හන්ද නං බුද්ධුපසෙවනාය නියොජෙමී’’ති වීසති පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරිත්වා රත්තිභාගෙ තස්ස අස්සමමාගම්ම ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘සභිය, සභියා’’ති පක්කොසි. සො නිද්දායමානො තික්ඛත්තුං තං සද්දං සුත්වා නික්ඛම්ම ඔභාසං දිස්වා පඤ්ජලිකො අට්ඨාසි. තතො තං බ්‍රහ්මා ආහ – ‘‘අහං සභිය තවත්ථාය වීසති පඤ්හෙ ආහරිං, තෙ ත්වං උග්ගණ්හ. යො ච තෙ සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමෙ පඤ්හෙ පුට්ඨො බ්‍යාකරොති, තස්ස සන්තිකෙ බ්‍රහ්මචරියං චරෙය්‍යාසී’’ති. ඉමං දෙවපුත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘පුරාණසාලොහිතාය දෙවතාය පඤ්හා උද්දිට්ඨා හොන්තී’’ති. උද්දිට්ඨාති උද්දෙසමත්තෙනෙව වුත්තා, න විභඞ්ගෙන.

එවං වුත්තෙ ච නෙ සභියො එකවචනෙනෙව පදපටිපාටියා උග්ගහෙසි. අථ සො බ්‍රහ්මා ජානන්තොපි තස්ස බුද්ධුප්පාදං නාචික්ඛි. ‘‘අත්ථං ගවෙසමානො පරිබ්බාජකො සයමෙව සත්ථාරං ඤස්සති. ඉතො බහිද්ධා ච සමණබ්‍රාහ්මණානං තුච්ඡභාව’’න්ති ඉමිනා පනාධිප්පායෙන එවමාහ – ‘‘යො තෙ සභිය…පෙ… චරෙය්‍යාසී’’ති. ථෙරගාථාසු පන චතුක්කනිපාතෙ සභියත්ථෙරාපදානං වණ්ණෙන්තා භණන්ති ‘‘සා චස්ස මාතා අත්තනො විප්පටිපත්තිං චින්තෙත්වා තං ජිගුච්ඡමානා ඣානං උප්පාදෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නා, තාය බ්‍රහ්මදෙවතාය තෙ පඤ්හා උද්දිට්ඨා’’ති.

යෙ තෙති ඉදානි වත්තබ්බානං උද්දෙසපච්චුද්දෙසො. සමණබ්‍රාහ්මණාති පබ්බජ්ජූපගමනෙන ලොකසම්මුතියා ච සමණා චෙව බ්‍රාහ්මණා ච. සඞ්ඝිනොති ගණවන්තො. ගණිනොති සත්ථාරො, ‘‘සබ්බඤ්ඤුනො මය’’න්ති එවං පටිඤ්ඤාතාරො. ගණාචරියාති උද්දෙසපරිපුච්ඡාදිවසෙන පබ්බජිතගහට්ඨගණස්ස ආචරියා. ඤාතාති අභිඤ්ඤාතා, විස්සුතා පාකටාති වුත්තං හොති. යසස්සිනොති ලාභපරිවාරසම්පන්නා. තිත්ථකරාති තෙසං දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්තෙහි ඔතරිතබ්බානං ඔගාහිතබ්බානං දිට්ඨිතිත්ථානං කත්තාරො. සාධුසම්මතා බහුජනස්සාති ‘‘සාධවො එතෙ සන්තො සප්පුරිසා’’ති එවං බහුජනස්ස සම්මතා.

සෙය්‍යථිදන්ති කතමෙ තෙති චෙ-ඉච්චෙතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. පූරණොති නාමං, කස්සපොති ගොත්තං. සො කිර ජාතියා දාසො, දාසසතං පූරෙන්තො ජාතො. තෙනස්ස ‘‘පූරණො’’ති නාමමකංසු. පලායිත්වා පන නග්ගෙසු පබ්බජිත්වා ‘‘කස්සපො අහ’’න්ති ගොත්තං උද්දිසි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ච පච්චඤ්ඤාසි. මක්ඛලීති නාමං, ගොසාලාය ජාතත්තා ගොසාලොතිපි වුච්චති. සොපි කිර ජාතියා දාසො එව, පලායිත්වා පබ්බජි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ච පච්චඤ්ඤාසි. අජිතොති නාමං, අප්පිච්ඡතාය කෙසකම්බලං ධාරෙති, තෙන කෙසකම්බලොතිපි වුච්චති, සොපි සබ්බඤ්ඤුතං පච්චඤ්ඤාසි. පකුධොති නාමං, කච්චායනොති ගොත්තං. අප්පිච්ඡවසෙන උදකෙ ජීවසඤ්ඤාය ච න්හානමුඛධොවනාදි පටික්ඛිත්තො, සොපි සබ්බඤ්ඤුතං පච්චඤ්ඤාසි. සඤ්චයොති නාමං, බෙලට්ඨො පනස්ස පිතා, තස්මා බෙලට්ඨපුත්තොති වුච්චති, සොපි සබ්බඤ්ඤුතං පච්චඤ්ඤාසි. නිගණ්ඨොති පබ්බජ්ජානාමෙන, නාටපුත්තොති පිතුනාමෙන වුච්චති. නාටොති කිර නාමස්ස පිතා, තස්ස පුත්තොති නාටපුත්තො, සොපි සබ්බඤ්ඤුතං පච්චඤ්ඤාසි. සබ්බෙපි පඤ්චසතපඤ්චසතසිස්සපරිවාරා අහෙසුං. තෙති තෙ ඡ සත්ථාරො. තෙ පඤ්හෙති තෙ වීසති පඤ්හෙ. තෙති තෙ ඡ සත්ථාරො. න සම්පායන්තීති න සම්පාදෙන්ති. කොපන්ති චිත්තචෙතසිකානං ආවිලභාවං. දොසන්ති පදුට්ඨචිත්තතං, තදුභයම්පෙතං මන්දතික්ඛභෙදස්ස කොධස්සෙවාධිවචනං. අප්පච්චයන්ති අප්පතීතතා, දොමනස්සන්ති වුත්තං හොති. පාතුකරොන්තීති කායවචීවිකාරෙන පකාසෙන්ති, පාකටං කරොන්ති.

හීනායාති ගහට්ඨභාවාය. ගහට්ඨභාවො හි පබ්බජ්ජං උපනිධාය සීලාදිගුණහීනතො හීනකාමසුඛපටිසෙවනතො වා ‘‘හීනො’’ති වුච්චති. උච්චා පබ්බජ්ජා. ආවත්තිත්වාති ඔසක්කිත්වා. කාමෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍යන්ති කාමෙ පටිසෙවෙය්‍යං. ඉති කිරස්ස සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤානම්පි පබ්බජිතානං තුච්ඡකත්තං දිස්වා අහොසි. උප්පන්නපරිවිතක්කවසෙනෙව ච ආගන්ත්වා පුනප්පුනං වීමංසමානස්ස අථ ඛො සභියස්ස පරිබ්බාජකස්ස එතදහොසි – ‘‘අයම්පි ඛො සමණො’’ති ච ‘‘යෙපි ඛො තෙ භොන්තො’’ති ච ‘‘සමණො ඛො දහරොති න උඤ්ඤාතබ්බො’’ති චාති එවමාදි. තත්ථ ජිණ්ණාතිආදීනි පදානි වුත්තනයානෙව. ථෙරාති අත්තනො සමණධම්මෙ ථිරභාවප්පත්තා. රත්තඤ්ඤූති රතනඤ්ඤූ, ‘‘නිබ්බානරතනං ජානාම මය’’න්ති එවං සකාය පටිඤ්ඤාය ලොකෙනාපි සම්මතා, බහුරත්තිවිදූ වා. චිරං පබ්බජිතානං එතෙසන්ති චිරපබ්බජිතා. න උඤ්ඤාතබ්බොති න අවජානිතබ්බො, න නීචං කත්වා ජානිතබ්බොති වුත්තං හොති. න පරිභොතබ්බොති න පරිභවිතබ්බො, ‘‘කිමෙස ඤස්සතී’’ති එවං න ගහෙතබ්බොති වුත්තං හොති.

516. කඞ්ඛී වෙචිකිච්ඡීති සභියො භගවතා සද්ධිං සම්මොදමානො එවං භගවතො රූපසම්පත්තිදමූපසමසූචිතං සබ්බඤ්ඤුතං සම්භාවයමානො විගතුද්ධච්චො හුත්වා ආහ – ‘‘කඞ්ඛී වෙචිකිච්ඡී’’ති. තත්ථ ‘‘ලභෙය්‍යං නු ඛො ඉමෙසං බ්‍යාකරණ’’න්ති එවං පඤ්හානං බ්‍යාකරණකඞ්ඛාය කඞ්ඛී. ‘‘කො නු ඛො ඉමස්සිමස්ස ච පඤ්හස්ස අත්ථො’’ති එවං විචිකිච්ඡාය වෙචිකිච්ඡී. දුබ්බලවිචිකිච්ඡාය වා තෙසං පඤ්හානං අත්ථෙ කඞ්ඛනතො කඞ්ඛී, බලවතියා විචිනන්තො කිච්ඡතියෙව, න සක්කොති සන්නිට්ඨාතුන්ති වෙචිකිච්ඡී. අභිකඞ්ඛමානොති අතිවිය පත්ථයමානො. තෙසන්තකරොති තෙසං පඤ්හානං අන්තකරො. භවන්තොව එවං භවාහීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්හෙ මෙ පුට්ඨො…පෙ… බ්‍යාකරොහි මෙ’’ති. තත්ථ පඤ්හෙ මෙති පඤ්හෙ මයා. පුට්ඨොති පුච්ඡිතො. අනුපුබ්බන්ති පඤ්හපටිපාටියා අනුධම්මන්ති අත්ථානුරූපං පාළිං ආරොපෙන්තො. බ්‍යාකරොහි මෙති මය්හං බ්‍යාකරොහි.

517. දූරතොති සො කිර ඉතො චිතො චාහිණ්ඩන්තො සත්තයොජනසතමග්ගතො ආගතො. තෙනාහ – භගවා ‘‘දූරතො ආගතොසී’’ති, කස්සපස්ස භගවතො වා සාසනතො ආගතත්තා ‘‘දූරතො ආගතොසී’’ති නං ආහ.

518. පුච්ඡ මන්ති ඉමාය පනස්ස ගාථාය සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙති. තත්ථ මනසිච්ඡසීති මනසා ඉච්ඡසි.

යං වතාහන්ති යං වත අහං. අත්තමනොති පීතිපාමොජ්ජසොමනස්සෙහි ඵුටචිත්තො. උදග්ගොති කායෙන චිත්තෙන ච අබ්භුන්නතො. ඉදං පන පදං න සබ්බපාඨෙසු අත්ථි. ඉදානි යෙහි ධම්මෙහි අත්තමනො, තෙ දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො’’ති.