4. පූරළාසසුත්ත-(සුන්දරිකභාරද්වාජසුත්ත)-වණ්ණනා
එවං මෙ සුතන්ති පූරළාසසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවා පච්ඡාභත්තකිච්චාවසානෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො සුන්දරිකභාරද්වාජබ්‍රාහ්මණං අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නං දිස්වා ‘‘තත්ථ මයි ගතෙ කථා පවත්තිස්සති, තතො කථාවසානෙ ධම්මදෙසනං සුත්වා එස බ්‍රාහ්මණො පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ච ඤත්වා තත්ථ ගන්ත්වා කථං සමුට්ඨාපෙත්වා ඉමං සුත්තමභාසි.
තත්ථ එවං මෙ සුතන්තිආදි සඞ්ගීතිකාරකානං වචනං. කිංජච්චො භවන්තිආදි තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස, න බ්‍රාහ්මණො නොම්හීතිආදි භගවතො. තං සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා ‘‘පූරළාසසුත්ත’’න්ති වුච්චති. තත්ථ වුත්තසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං, අවුත්තං වණ්ණයිස්සාම, තඤ්ච ඛො උත්තානත්ථානි පදානි අනාමසන්තා. කොසලෙසූති කොසලා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා. තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හිසද්දෙන ‘‘කොසලා’’ති වුච්චති. තස්මිං කොසලෙසු ජනපදෙ. කෙචි පන ‘‘යස්මා පුබ්බෙ මහාපනාදං රාජකුමාරං නානානාටකාදීනි දිස්වා සිතමත්තම්පි අකරොන්තං සුත්වා රාජා ආණාපෙසි ‘යො මම පුත්තං හසාපෙති, සබ්බාභරණෙහි නං අලඞ්කරොමී’ති. තතො නඞ්ගලානි ඡඩ්ඩෙත්වා මහාජනකායො සන්නිපති. තෙ ච මනුස්සා අතිරෙකසත්තවස්සානි නානාකීළිකාදයො දස්සෙන්තාපි තං නාසක්ඛිංසු හසාපෙතුං. තතො සක්කො දෙවනටං පෙසෙසි, සො දිබ්බනාටකං දස්සෙත්වා හසාපෙසි. අථ තෙ මනුස්සා අත්තනො අත්තනො වසනොකාසාභිමුඛා පක්කමිංසු. තෙ පටිපථෙ මිත්තසුහජ්ජාදයො දිස්වා පටිසන්ථාරමකංසු ‘කච්චි භො කුසලං, කච්චි භො කුසල’න්ති. තස්මා තං ‘කුසල’න්ති සද්දං උපාදාය සො පදෙසො ‘කොසලො’ති වුච්චතී’’ති වණ්ණයන්ති. සුන්දරිකාය නදියා තීරෙති සුන්දරිකාති එවංනාමිකාය නදියා තීරෙ.
තෙන ඛො පනාති යෙන සමයෙන භගවා තං බ්‍රාහ්මණං විනෙතුකාමො ගන්ත්වා තස්සා නදියා තීරෙ සසීසං පාරුපිත්වා රුක්ඛමූලෙ නිසජ්ජාසඞ්ඛාතෙන ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති. සුන්දරිකභාරද්වාජොති සො බ්‍රාහ්මණො තස්සා නදියා තීරෙ වසති අග්ගිඤ්ච ජුහති, භාරද්වාජොති චස්ස ගොත්තං, තස්මා එවං වුච්චති. අග්ගිං ජුහතීති ආහුතිපක්ඛිපනෙන ජාලෙති. අග්ගිහුත්තං පරිචරතීති අග්‍යායතනං සම්මජ්ජනූපලෙපනබලිකම්මාදිනා පයිරුපාසති. කො නු ඛො ඉමං හබ්‍යසෙසං භුඤ්ජෙය්‍යාති සො කිර බ්‍රාහ්මණො අග්ගිම්හි ජුහිත්වා අවසෙසං පායාසං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අග්ගිම්හි තාව පක්ඛිත්තපායාසො මහාබ්‍රහ්මුනා භුත්තො, අයං පන අවසෙසො අත්ථි. තං යදි බ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතස්ස බ්‍රාහ්මණස්සෙව දදෙය්‍යං, එවං මෙ පිතරා සහ පුත්තොපි සන්තප්පිතො භවෙය්‍ය, සුවිසොධිතො ච බ්‍රහ්මලොකගාමිමග්ගො අස්ස, හන්දාහං බ්‍රාහ්මණං ගවෙසාමී’’ති. තතො බ්‍රාහ්මණදස්සනත්ථං උට්ඨායාසනා චතුද්දිසා අනුවිලොකෙසි – ‘‘කො නු ඛො ඉමං හබ්‍යසෙසං භුඤ්ජෙය්‍යා’’ති.
අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙති තස්මිං වනසණ්ඩෙ සෙට්ඨරුක්ඛමූලෙ. සසීසං පාරුතන්ති සහ සීසෙන පාරුතකායං. කස්මා පන භගවා එවමකාසි, කිං නාරායනසඞ්ඛාතබලොපි හුත්වා නාසක්ඛි හිමපාතං සීතවාතඤ්ච පටිබාහිතුන්ති? අත්ථෙතං කාරණං. න හි බුද්ධා සබ්බසො කායපටිජග්ගනං කරොන්ති එව, අපිච භගවා ‘‘ආගතෙ බ්‍රාහ්මණෙ සීසං විවරිස්සාමි, මං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො කථං පවත්තෙස්සති, අථස්ස කථානුසාරෙන ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති කථාපවත්තනත්ථං එවමකාසි. දිස්වාන වාමෙන…පෙ… තෙනුපසඞ්කමීති සො කිර භගවන්තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං සසීසං පාරුපිත්වා සබ්බරත්තිං පධානමනුයුත්තො, ඉමස්ස දක්ඛිණොදකං දත්වා ඉමං හබ්‍යසෙසං දස්සාමී’’ති බ්‍රාහ්මණසඤ්ඤී හුත්වා එව උපසඞ්කමි. මුණ්ඩො අයං භවං, මුණ්ඩකො අයං භවන්ති සීසෙ විවරිතමත්තෙව කෙසන්තං දිස්වා ‘‘මුණ්ඩො’’ති ආහ. තතො සුට්ඨුතරං ඔලොකෙන්තො පරිත්තම්පි සිඛං අදිස්වා හීළෙන්තො ‘‘මුණ්ඩකො’’ති ආහ. එවරූපා හි නෙසං බ්‍රාහ්මණානං දිට්ඨි. තතො වාති යත්ථ ඨිතො අද්දස, තම්හා පදෙසා මුණ්ඩාපීති කෙනචි කාරණෙන මුණ්ඩිතසීසාපි හොන්ති.
458. න බ්‍රාහ්මණො නොම්හීති එත්ථ නකාරො පටිසෙධෙ, නොකාරො අවධාරණෙ ‘‘න නො සම’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226) විය. තෙන නෙවම්හි බ්‍රාහ්මණොති දස්සෙති. න රාජපුත්තොති ඛත්තියො නම්හි. න වෙස්සායනොති වෙස්සොපි නම්හි. උදකොචි නොම්හීති අඤ්ඤොපි සුද්දො වා චණ්ඩාලො වා කොචි න හොමීති එවං එකංසෙනෙව ජාතිවාදසමුදාචාරං පටික්ඛිපති. කස්මා? මහාසමුද්දං පත්තා විය හි නදියො පබ්බජ්ජූපගතා කුලපුත්තා ජහන්ති පුරිමානි නාමගොත්තානි. පහාරාදසුත්තඤ්චෙත්ථ (අ. නි. 8.19) සාධකං. එවං ජාතිවාදං පටික්ඛිපිත්වා යථාභූතමත්තානං ආවිකරොන්තො ආහ – ‘‘ගොත්තං පරිඤ්ඤාය පුථුජ්ජනානං, අකිඤ්චනො මන්ත චරාමි ලොකෙ’’ති. කථං ගොත්තං පරිඤ්ඤාසීති චෙ? භගවා හි තීහි පරිඤ්ඤාහි පඤ්චක්ඛන්ධෙ පරිඤ්ඤාසි, තෙසු ච පරිඤ්ඤාතෙසු ගොත්තං පරිඤ්ඤාතමෙව හොති. රාගාදිකිඤ්චනානං පන අභාවෙන සො අකිඤ්චනො මන්තා ජානිත්වා ඤාණානුපරිවත්තීහි කායකම්මාදීහි චරති. තෙනාහ – ‘‘ගොත්තං…පෙ… ලොකෙ’’ති. මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තාය චෙස චරති. තෙනෙවාහ – ‘‘මන්තං චරාමි ලොකෙ’’ති ඡන්දවසෙන රස්සං කත්වා.
459-60. එවං අත්තානං ආවිකත්වා ඉදානි ‘‘එවං ඔළාරිකං ලිඞ්ගම්පි දිස්වා පුච්ඡිතබ්බාපුච්ඡිතබ්බං න ජානාසී’’ති බ්‍රාහ්මණස්ස උපාරම්භං ආරොපෙන්තො ආහ – ‘‘සඞ්ඝාටිවාසී…පෙ… ගොත්තපඤ්හ’’න්ති. එත්ථ ච ඡින්නසඞ්ඝටිතට්ඨෙන තීණිපි චීවරානි ‘‘සඞ්ඝාටී’’ති අධිප්පෙතානි, තානි නිවාසෙති පරිදහතීති සඞ්ඝාටිවාසී. අගහොති අගෙහො, නිත්තණ්හොති අධිප්පායො. නිවාසාගාරං පන භගවතො ජෙතවනෙ මහාගන්ධකුටිකරෙරිමණ්ඩලමාළකොසම්බකුටිචන්දනමාලාදිඅනෙකප්පකාරං, තං සන්ධාය න යුජ්ජති. නිවුත්තකෙසොති අපනීතකෙසො, ඔහාරිතකෙසමස්සූති වුත්තං හොති. අභිනිබ්බුතත්තොති අතීව වූපසන්තපරිළාහචිත්තො, ගුත්තචිත්තො වා. අලිප්පමානො ඉධ මාණවෙහීති උපකරණසිනෙහස්ස පහීනත්තා මනුස්සෙහි අලිත්තො අසංසට්ඨො එකන්තවිවිත්තො. අකල්ලං මං බ්‍රාහ්මණාති ය්වාහං එවං සඞ්ඝාටිවාසී…පෙ… අලිප්පමානො ඉධ මාණවෙහි, තං මං ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, පාකතිකානි නාමගොත්තානි අතීතං පබ්බජිතං සමානං අප්පතිරූපං ගොත්තපඤ්හං පුච්ඡසීති.
එවං වුත්තෙ උපාරම්භං මොචෙන්තො බ්‍රාහ්මණො ආහ – පුච්ඡන්ති වෙ, භො බ්‍රාහ්මණා, බ්‍රාහ්මණෙභි සහ ‘‘බ්‍රාහ්මණො නො භව’’න්ති. තත්ථ බ්‍රාහ්මණො නොති බ්‍රාහ්මණො නූති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – නාහං භො අකල්ලං පුච්ඡාමි. අම්හාකඤ්හි බ්‍රාහ්මණසමයෙ බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණෙහි සහ සමාගන්ත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණො නු භවං, භාරද්වාජො නු භව’’න්ති එවං ජාතිම්පි ගොත්තම්පි පුච්ඡන්ති එවාති.
461-2. එවං වුත්තෙ භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස චිත්තමුදුභාවකරණත්ථං මන්තෙසු අත්තනො පකතඤ්ඤුතං පකාසෙන්තො ආහ – ‘‘බ්‍රාහ්මණො හි චෙ ත්වං බ්‍රූසි…පෙ… චතුවීසතක්ඛර’’න්ති. තස්සත්ථො – සචෙ ත්වං ‘‘බ්‍රාහ්මණො අහං’’ති බ්‍රූසි, මඤ්ච අබ්‍රාහ්මණං බ්‍රූසි, තස්මා භවන්තං සාවිත්තිං පුච්ඡාමි තිපදං චතුවීසතක්ඛරං, තං මෙ බ්‍රූහීති. එත්ථ ච භගවා පරමත්ථවෙදානං තිණ්ණං පිටකානං ආදිභූතං පරමත්ථබ්‍රාහ්මණෙහි සබ්බබුද්ධෙහි පකාසිතං අත්ථසම්පන්නං බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නඤ්ච ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමී’’ති ඉමං අරියසාවිත්තිං සන්ධාය පුච්ඡති. යදිපි හි බ්‍රාහ්මණො අඤ්ඤං වදෙය්‍ය, අද්ධා නං භගවා ‘‘නායං, බ්‍රාහ්මණ, අරියස්ස විනයෙ සාවිත්තීති වුච්චතී’’ති තස්ස අසාරකත්තං දස්සෙත්වා ඉධෙව පතිට්ඨාපෙය්‍ය. බ්‍රාහ්මණො පන ‘‘සාවිත්තිං පුච්ඡාමි තිපදං චතුවීසතක්ඛර’’න්ති ඉදං අත්තනො සමයසිද්ධං සාවිත්තිලක්ඛණබ්‍යඤ්ජනකං බ්‍රහ්මස්සරෙන නිච්ඡාරිතවචනං සුත්වාව ‘‘අද්ධායං සමණො බ්‍රාහ්මණසමයෙ නිට්ඨං ගතො, අහං පන අඤ්ඤාණෙන ‘අබ්‍රාහ්මණො අය’න්ති පරිභවිං, සාධුරූපො මන්තපාරගූ බ්‍රාහ්මණොව එසො’’ති නිට්ඨං ගන්ත්වා ‘‘හන්ද නං යඤ්ඤවිධිං දක්ඛිණෙය්‍යවිධිඤ්ච පුච්ඡාමී’’ති තමත්ථං පුච්ඡන්තො ‘‘කිංනිස්සිතා…පෙ… ලොකෙ’’ති ඉමං විසමගාථාපදත්තයමාහ. තස්සත්ථො – කිංනිස්සිතා කිමධිප්පායා කිං පත්ථෙන්තා ඉසයො ච ඛත්තියා ච බ්‍රාහ්මණා ච අඤ්ඤෙ ච මනුජා දෙවතානං අත්ථාය යඤ්ඤං අකප්පයිංසු. යඤ්ඤමකප්පයිංසූති මකාරො පදසන්ධිකරො. අකප්පයිංසූති සංවිදහිංසු අකංසු. පුථූති බහූ අන්නපානදානාදිනා භෙදෙන අනෙකප්පකාරෙ පුථූ වා ඉසයො මනුජා ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා ච කිංනිස්සිතා යඤ්ඤමකප්පයිංසු. කථං නෙසං තං කම්මං සමිජ්ඣතීති ඉමිනාධිප්පායෙන පුච්ඡති.
463. අථස්ස භගවා තමත්ථං බ්‍යාකරොන්තො ‘‘යදන්තගූ වෙදගූ යඤ්ඤකාලෙ. යස්සාහුතිං ලභෙ තස්සිජ්ඣෙති බ්‍රූමී’’ති ඉදං සෙසපදද්වයමාහ. තත්ථ යදන්තගූති යො අන්තගූ, ඔකාරස්ස අකාරො, දකාරො ච පදසන්ධිකරො ‘‘අසාධාරණමඤ්ඤෙස’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 8.9) මකාරො විය. අයං පන අත්ථො – යො වට්ටදුක්ඛස්ස තීහි පරිඤ්ඤාහි අන්තගතත්තා අන්තගූ, චතූහි ච මග්ගඤාණවෙදෙහි කිලෙසෙ විජ්ඣිත්වා ගතත්තා වෙදගූ, සො යස්ස ඉසිමනුජඛත්තියබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරස්ස යඤ්ඤකාලෙ යස්මිං කිස්මිඤ්චි ආහාරෙ පච්චුපට්ඨිතෙ අන්තමසො වනපණ්ණමූලඵලාදිම්හිපි ආහුතිං ලභෙ, තතො කිඤ්චි දෙය්‍යධම්මං ලභෙය්‍ය, තස්ස තං යඤ්ඤකම්මං ඉජ්ඣෙ සමිජ්ඣෙය්‍ය, මහප්ඵලං භවෙය්‍යාති බ්‍රූමීති.
464. අථ බ්‍රාහ්මණො තං භගවතො පරමත්ථයොගගම්භීරං අතිමධුරගිරනිබ්බිකාරසරසම්පන්නං දෙසනං සුත්වා සරීරසම්පත්තිසූචිතඤ්චස්ස සබ්බගුණසම්පත්තිං සම්භාවයමානො පීතිසොමනස්සජාතො ‘‘අද්ධා හි තස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ ඉති බ්‍රාහ්මණොති සඞ්ගීතිකාරානං වචනං, සෙසං බ්‍රාහ්මණස්ස. තස්සත්ථො – අද්ධා හි තස්ස මය්හං හුතමිජ්ඣෙ, අයං අජ්ජ දෙය්‍යධම්මො ඉජ්ඣිස්සති සමිජ්ඣිස්සති මහප්ඵලො භවිස්සති යං තාදිසං වෙදගුමද්දසාම, යස්මා තාදිසං භවන්තරූපං වෙදගුං අද්දසාම. ත්වඤ්ඤෙව හි සො වෙදගූ, න අඤ්ඤො. ඉතො පුබ්බෙ පන තුම්හාදිසානං වෙදගූනං අන්තගූනඤ්ච අදස්සනෙන අම්හාදිසානං යඤ්ඤෙ පටියත්තං අඤ්ඤො ජනො භුඤ්ජති පූරළාසං චරුකඤ්ච පූවඤ්චාති.
465. තතො භගවා අත්තනි පසන්නං වචනපටිග්ගහණසජ්ජං බ්‍රාහ්මණං විදිත්වා යථාස්ස සුට්ඨු පාකටා හොන්ති, එවං නානප්පකාරෙහි දක්ඛිණෙය්‍යෙ පකාසෙතුකාමො ‘‘තස්මාතිහ ත්ව’’න්ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – යස්මා මයි පසන්නොසි, තස්මා පන ඉහ ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, උපසඞ්කම්ම පුච්ඡාති අත්තානං දස්සෙන්තො ආහ. ඉදානි ඉතො පුබ්බං අත්ථෙනඅත්ථිකපදං පරපදෙන සම්බන්ධිතබ්බං – අත්ථෙන අත්ථිකො තස්ස අත්ථත්ථිකභාවස්ස අනුරූපං කිලෙසග්ගිවූපසමෙන සන්තං, කොධධූමවිගමෙන විධූමං, දුක්ඛාභාවෙන අනීඝං, අනෙකවිධආසාභාවෙන නිරාසං අප්පෙවිධ එකංසෙන ඉධ ඨිතොව ඉධ වා සාසනෙ අභිවින්දෙ ලච්ඡසි අධිගච්ඡිස්සසි සුමෙධං වරපඤ්ඤං ඛීණාසවදක්ඛිණෙය්‍යන්ති. අථ වා යස්මා මයි පසන්නොසි, තස්මාතිහ, ත්වං බ්‍රාහ්මණ, අත්ථෙන අත්ථිකො සමානො උපසඞ්කම්ම පුච්ඡ සන්තං විධූමං අනීඝං නිරාසන්ති අත්තානං දස්සෙන්තො ආහ. එවං පුච්ඡන්තො අප්පෙවිධ අභිවින්දෙ සුමෙධං ඛීණාසවදක්ඛිණෙය්‍යන්ති එවම්පෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.
466. අථ බ්‍රාහ්මණො යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානො භගවන්තං ආහ – ‘‘යඤ්ඤෙ රතොහං…පෙ… බ්‍රූහි මෙත’’න්ති. තත්ථ යඤ්ඤො යාගො දානන්ති අත්ථතො එකං. තස්මා දානරතො අහං, තාය එව දානාරාමතාය දානං දාතුකාමො, න පන ජානාමි, එවං අජානන්තං අනුසාසතු මං භවං. අනුසාසන්තො ච උත්තානෙනෙව නයෙන යත්ථ හුතං ඉජ්ඣතෙ බ්‍රූහි මෙතන්ති එවමෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. ‘‘යථාහුත’’න්තිපි පාඨො.
467. අථස්ස භගවා වත්තුකාමො ආහ – ‘‘තෙන හි…පෙ… දෙසෙස්සාමී’’ති. ඔහිතසොතස්ස චස්ස අනුසාසනත්ථං තාව ‘‘මා ජාතිං පුච්ඡී’’ති ගාථමාහ. තත්ථ මා ජාතිං පුච්ඡීති යදි හුතසමිද්ධිං දානමහප්ඵලතං පච්චාසීසසි, ජාතිං මා පුච්ඡ. අකාරණඤ්හි දක්ඛිණෙය්‍යවිචාරණාය ජාති. චරණඤ්ච පුච්ඡාති අපිච ඛො සීලාදිගුණභෙදං චරණං පුච්ඡ. එතඤ්හි දක්ඛිණෙය්‍යවිචාරණාය කාරණං.
ඉදානිස්ස තමත්ථං විභාවෙන්තො නිදස්සනමාහ – ‘‘කට්ඨා හවෙ ජායති ජාතවෙදො’’තිආදි. තත්‍රායමධිප්පායො – ඉධ කට්ඨා අග්ගි ජායති, න ච සො සාලාදිකට්ඨා ජාතො එව අග්ගිකිච්චං කරොති, සාපානදොණිආදිකට්ඨා ජාතො න කරොති, අපිච ඛො අත්තනො අච්චිආදිගුණසම්පන්නත්තා එව කරොති. එවං න බ්‍රාහ්මණකුලාදීසු ජාතො එව දක්ඛිණෙය්‍යො හොති, චණ්ඩාලකුලාදීසු ජාතො න හොති, අපිච ඛො නීචාකුලීනොපි උච්චාකුලීනොපි ඛීණාසවමුනි ධිතිමා හිරීනිසෙධො ආජානියො හොති, ඉමාය ධිතිහිරිපමුඛාය ගුණසම්පත්තියා ජාතිමා උත්තමදක්ඛිණෙය්‍යො හොති. සො හි ධිතියා ගුණෙ ධාරයති, හිරියා දොසෙ නිසෙධෙති. වුත්තඤ්චෙතං ‘‘හිරියා හි සන්තො න කරොන්ති පාප’’න්ති. තෙන තෙ බ්‍රූමි –
‘‘මා ජාතිං පුච්ඡී චරණඤ්ච පුච්ඡ,
කට්ඨා හවෙ ජායති ජාතවෙදො;
නීචාකුලීනොපි මුනී ධිතීමා,
ආජානියො හොති හිරීනිසෙධො’’ති. –
එස සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන අස්සලායනසුත්තානුසාරෙන (ම. නි. 2.401 ආදයො) වෙදිතබ්බො.
468. එවමෙතං භගවා චාතුවණ්ණිසුද්ධියා අනුසාසිත්වා ඉදානි යත්ථ හුතං ඉජ්ඣතෙ, යථා ච හුතං ඉජ්ඣතෙ, තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සච්චෙන දන්තො’’තිආදිගාථමාහ. තත්ථ සච්චෙනාති පරමත්ථසච්චෙන. තඤ්හි පත්තො දන්තො හොති. තෙනාහ – ‘‘සච්චෙන දන්තො’’ති. දමසා උපෙතොති ඉන්ද්‍රියදමෙන සමන්නාගතො. වෙදන්තගූති වෙදෙහි වා කිලෙසානං අන්තං ගතො, වෙදානං වා අන්තං චතුත්ථමග්ගඤාණං ගතො. වූසිතබ්‍රහ්මචරියොති පුන වසිතබ්බාභාවතො වුත්ථමග්ගබ්‍රහ්මචරියො. කාලෙන තම්හි හබ්‍යං පවෙච්ඡෙති අත්තනො දෙය්‍යධම්මට්ඨිතකාලං තස්ස සම්මුඛීභාවකාලඤ්ච උපලක්ඛෙත්වා තෙන කාලෙන තාදිසෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙ දෙය්‍යධම්මං පවෙච්ඡෙය්‍ය, පවෙසෙය්‍ය පටිපාදෙය්‍ය.
469-71. කාමෙති වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච. සුසමාහිතින්ද්‍රියාති සුට්ඨු සමාහිතඉන්ද්‍රියා, අවික්ඛිත්තඉන්ද්‍රියාති වුත්තං හොති. චන්දොව රාහුග්ගහණා පමුත්තාති යථා චන්දො රාහුග්ගහණා, එවං කිලෙසග්ගහණා පමුත්තා යෙ අතීව භාසන්ති චෙව තපන්ති ච. සතාති සතිසම්පන්නා. මමායිතානීති තණ්හාදිට්ඨිමමායිතානි.
472. යො කාමෙ හිත්වාති ඉතො පභුති අත්තානං සන්ධාය වදති. තත්ථ කාමෙ හිත්වාති කිලෙසකාමෙ පහාය. අභිභුය්‍යචාරීති තෙසං පහීනත්තා වත්ථුකාමෙ අභිභුය්‍යචාරී. ජාතිමරණස්ස අන්තං නාම නිබ්බානං වුච්චති, තඤ්ච යො වෙදි අත්තනො පඤ්ඤාබලෙන අඤ්ඤාසි. උදකරහදො වාති යෙ ඉමෙ අනොතත්තදහො කණ්ණමුණ්ඩදහො රථකාරදහො ඡද්දන්තදහො කුණාලදහො මන්දාකිනිදහො සීහප්පපාතදහොති හිමවති සත්ත මහාරහදා අග්ගිසූරියසන්තාපෙහි අසම්ඵුට්ඨත්තා නිච්චං සීතලා, තෙසං අඤ්ඤතරො උදකරහදොව සීතො පරිනිබ්බුතකිලෙසපරිළාහත්තා.
473. සමොති තුල්‍යො. සමෙහීති විපස්සිආදීහි බුද්ධෙහි. තෙ හි පටිවෙධසමත්තා ‘‘සමා’’ති වුච්චන්ති. නත්ථි තෙසං පටිවෙධෙනාධිගන්තබ්බෙසු ගුණෙසු, පහාතබ්බෙසු වා දොසෙසු වෙමත්තතා, අද්ධානආයුකුලප්පමාණාභිනික්ඛමනපධානබොධිරස්මීහි පන නෙසං වෙමත්තතා හොති. තථා හි තෙ හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන චතූහි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙහි කප්පසතසහස්සෙන ච පාරමියො පූරෙන්ති, උපරිමපරිච්ඡෙදෙන සොළසහි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙහි කප්පසතසහස්සෙන ච. අයං නෙසං අද්ධානවෙමත්තතා. හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන ච වස්සසතායුකකාලෙ උප්පජ්ජන්ති, උපරිමපරිච්ඡෙදෙන වස්සසතසහස්සායුකකාලෙ. අයං නෙසං ආයුවෙමත්තතා. ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා උප්පජ්ජන්ති. අයං කුලවෙමත්තතා. උච්චා වා හොන්ති අට්ඨාසීතිහත්ථප්පමාණා, නීචා වා පන්නරසඅට්ඨාරසහත්ථප්පමාණා. අයං පමාණවෙමත්තතා. හත්ථිඅස්සරථසිවිකාදීහි නික්ඛමන්ති වෙහාසෙන වා. තථා හි විපස්සිකකුසන්ධා අස්සරථෙන නික්ඛමිංසු, සිඛීකොණාගමනා හත්ථික්ඛන්ධෙන, වෙස්සභූ සිවිකාය, කස්සපො වෙහාසෙන, සක්‍යමුනි අස්සපිට්ඨියා. අයං නෙක්ඛම්මවෙමත්තතා. සත්තාහං වා පධානමනුයුඤ්ජන්ති, අඩ්ඪමාසං, මාසං, ද්වෙමාසං, තෙමාසං, චතුමාසං, පඤ්චමාසං, ඡමාසං, එකවස්සං ද්විතිචතුපඤ්චඡවස්සානි වා. අයං පධානවෙමත්තතා. අස්සත්ථො වා බොධිරුක්ඛො හොති නිග්‍රොධාදීනං වා අඤ්ඤතරො. අයං බොධිවෙමත්තතා. බ්‍යාමාසීතිඅනන්තපභායුත්තා හොන්ති. තත්ථ බ්‍යාමප්පභා වා අසීතිප්පභා වා සබ්බෙසං සමානා, අනන්තප්පභා පන දූරම්පි ගච්ඡති ආසන්නම්පි, එකගාවුතං ද්විගාවුතං යොජනං අනෙකයොජනං චක්කවාළපරියන්තම්පි, මඞ්ගලස්ස බුද්ධස්ස සරීරප්පභා දසසහස්සචක්කවාළං අගමාසි. එවං සන්තෙපි මනසා චින්තායත්තාව සබ්බබුද්ධානං, යො යත්තකමිච්ඡති, තස්ස තත්තකං ගච්ඡති. අයං රස්මිවෙමත්තතා. ඉමා අට්ඨ වෙමත්තතා ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු පටිවෙධෙනාධිගන්තබ්බෙසු ගුණෙසු, පහාතබ්බෙසු වා දොසෙසු නත්ථි නෙසං විසෙසො, තස්මා ‘‘සමා’’ති වුච්චන්ති. එවමෙතෙහි සමො සමෙහි.
විසමෙහි දූරෙති න සමා විසමා, පච්චෙකබුද්ධාදයො අවසෙසසබ්බසත්තා. තෙහි විසමෙහි අසදිසතාය දූරෙ. සකලජම්බුදීපං පූරෙත්වා පල්ලඞ්කෙන පල්ලඞ්කං සඞ්ඝට්ටෙත්වා නිසින්නා පච්චෙකබුද්ධාපි හි ගුණෙහි එකස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං, කො පන වාදො සාවකාදීසු. තෙනාහ – ‘‘විසමෙහි දූරෙ’’ති. තථාගතො හොතීති උභයපදෙහි දූරෙති යොජෙතබ්බං. අනන්තපඤ්ඤොති අපරිමිතපඤ්ඤො. ලොකියමනුස්සානඤ්හි පඤ්ඤං උපනිධාය අට්ඨමකස්ස පඤ්ඤා අධිකා, තස්ස පඤ්ඤං උපනිධාය සොතාපන්නස්ස. එවං යාව අරහතො පඤ්ඤං උපනිධාය පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්ඤා අධිකා, පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්ඤං පන උපනිධාය තථාගතස්ස පඤ්ඤා අධිකාති න වත්තබ්බා, අනන්තා ඉච්චෙව පන වත්තබ්බා. තෙනාහ – ‘‘අනන්තපඤ්ඤො’’ති. අනූපලිත්තොති තණ්හාදිට්ඨිලෙපෙහි අලිත්තො. ඉධ වා හුරං වාති ඉධලොකෙ වා පරලොකෙ වා. යොජනා පනෙත්ථ – සමො සමෙහි විසමෙහි දූරෙ තථාගතො හොති. කස්මා? යස්මා අනන්තපඤ්ඤො අනුපලිත්තො ඉධ වා හුරං වා, තෙන තථාගතො අරහති පූරළාසන්ති.
474. යම්හි න මායාති අයං පන ගාථා අඤ්ඤා ච ඊදිසා මායාදිදොසයුත්තෙසු බ්‍රාහ්මණෙසු දක්ඛිණෙය්‍යසඤ්ඤාපහානත්ථං වුත්තාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ අමමොති සත්තසඞ්ඛාරෙසු ‘‘ඉදං මමා’’ති පහීනමමායිතභාවො.
475. නිවෙසනන්ති තණ්හාදිට්ඨිනිවෙසනං. තෙන හි මනො තීසු භවෙසු නිවිසති, තෙන තං ‘‘නිවෙසනං මනසො’’ති වුච්චති. තත්ථෙව වා නිවිසති තං හිත්වා ගන්තුං අසමත්ථතාය. තෙනපි ‘‘නිවෙසන’’න්ති වුච්චති. පරිග්ගහාති තණ්හාදිට්ඨියො එව, තාහි පරිග්ගහිතධම්මා වා. කෙචීති අප්පමත්තකාපි. අනුපාදියානොති තෙසං නිවෙසනපරිග්ගහානං අභාවා කඤ්චි ධම්මං අනුපාදියමානො.
476. සමාහිතො මග්ගසමාධිනා. උදතාරීති උත්තිණ්ණො. ධම්මං චඤ්ඤාසීති සබ්බඤ්ච ඤෙය්‍යධම්මං අඤ්ඤාසි. පරමාය දිට්ඨියාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන.
477. භවාසවාති භවතණ්හාඣානනිකන්තිසස්සතදිට්ඨිසහගතා රාගා. වචීති වාචා. ඛරාති කක්ඛළා ඵරුසා. විධූපිතාති දඩ්ඪා. අත්ථගතාති අත්ථඞ්ගතා. න සන්තීති විධූපිතත්තා අත්ථඞ්ගතත්තා ච. උභයෙහි පන උභයං යොජෙතබ්බං සබ්බධීති සබ්බෙසු ඛන්ධායතනාදීසු.
478. මානසත්තෙසූති මානෙන ලග්ගෙසු. දුක්ඛං පරිඤ්ඤායාති වට්ටදුක්ඛං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. සඛෙත්තවත්ථුන්ති සහෙතුපච්චයං, සද්ධිං කම්මකිලෙසෙහීති වුත්තං හොති.
479. ආසං අනිස්සායාති තණ්හං අනල්ලීයිත්වා. විවෙකදස්සීති නිබ්බානදස්සී. පරවෙදියන්ති පරෙහි ඤාපෙතබ්බං. දිට්ඨිමුපාතිවත්තොති ද්වාසට්ඨිභෙදම්පි මිච්ඡාදිට්ඨිං අතික්කන්තො. ආරම්මණාති පච්චයා, පුනබ්භවකාරණානීති වුත්තං හොති.
480. පරොපරාති වරාවරා සුන්දරාසුන්දරා. පරා වා බාහිරා, අපරා අජ්ඣත්තිකා. සමෙච්චාති ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා. ධම්මාති ඛන්ධායතනාදයො ධම්මා. උපාදානඛයෙ විමුත්තොති නිබ්බානෙ නිබ්බානාරම්මණතො විමුත්තො, නිබ්බානාරම්මණවිමුත්තිලාභීති අත්ථො.
481. සංයොජනංජාතිඛයන්තදස්සීති සංයොජනක්ඛයන්තදස්සී ජාතික්ඛයන්තදස්සී ච. සංයොජනක්ඛයන්තෙන චෙත්ථ සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු, ජාතික්ඛයන්තෙන අනුපාදිසෙසා වුත්තා. ඛයන්තොති හි අච්චන්තඛයස්ස සමුච්ඡෙදප්පහානස්සෙතං අධිවචනං. අනුනාසිකලොපො චෙත්ථ ‘‘විවෙකජං පීතිසුඛ’’න්තිආදීසු විය න කතො. යොපානුදීති යො අපනුදි. රාගපථන්ති රාගාරම්මණං, රාගමෙව වා. රාගොපි හි දුග්ගතීනං පථත්තා ‘‘රාගපථො’’ති වුච්චති කම්මපථො විය. සුද්ධො නිදොසො විමලො අකාචොති පරිසුද්ධකායසමාචාරාදිතාය සුද්ධො. යෙහි ‘‘රාගදොසා අයං පජා, දොසදොසා, මොහදොසා’’ති වුච්චති. තෙසං අභාවා නිදොසො. අට්ඨපුරිසමලවිගමා විමලො, උපක්කිලෙසාභාවතො අකාචො. උපක්කිලිට්ඨො හි උපක්කිලෙසෙන ‘‘සකාචො’’ති වුච්චති. සුද්ධො වා යස්මා නිද්දොසො, නිද්දොසතාය විමලො, බාහිරමලාභාවෙන විමලත්තා අකාචො. සමලො හි ‘‘සකාචො’’ති වුච්චති. විමලත්තා වා ආගුං න කරොති, තෙන අකාචො. ආගුකිරියා හි උපඝාතකරණතො ‘‘කාචො’’ති වුච්චති.
482. අත්තනො අත්තානං නානුපස්සතීති ඤාණසම්පයුත්තෙන චිත්තෙන විපස්සන්තො අත්තනො ඛන්ධෙසු අඤ්ඤං අත්තානං නාම න පස්සති, ඛන්ධමත්තමෙව පස්සති. යා චායං ‘‘අත්තනාව අත්තානං සඤ්ජානාමී’’ති තස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, තස්සා අභාවා අත්තනො අත්තානං නානුපස්සති, අඤ්ඤදත්ථු පඤ්ඤාය ඛන්ධෙ පස්සති. මග්ගසමාධිනා සමාහිතො, කායවඞ්කාදීනං අභාවා උජ්ජුගතො, ලොකධම්මෙහි අකම්පනීයතො ඨිතත්තො, තණ්හාසඞ්ඛාතාය එජාය පඤ්චන්නං චෙතොඛිලානඤ්ච අට්ඨට්ඨානාය කඞ්ඛාය ච අභාවා අනෙජො අඛිලො අකඞ්ඛො.
483. මොහන්තරාති මොහකාරණා මොහපච්චයා, සබ්බකිලෙසානමෙතං අධිවචනං. සබ්බෙසු ධම්මෙසු ච ඤාණදස්සීති සච්ඡිකතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො. තඤ්හි සබ්බෙසු ධම්මෙසු ඤාණං, තඤ්ච භගවා පස්සි, ‘‘අධිගතං මෙ’’ති සච්ඡිකත්වා විහාසි. තෙන වුච්චති ‘‘සබ්බෙසු ධම්මෙසු ච ඤාණදස්සී’’ති. සම්බොධින්ති අරහත්තං. අනුත්තරන්ති පච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි අසාධාරණං. සිවන්ති ඛෙමං නිරුපද්දවං සස්සිරිකං වා. යක්ඛස්සාති පුරිසස්ස. සුද්ධීති වොදානතා. එත්ථ හි මොහන්තරාභාවෙන සබ්බදොසාභාවො, තෙන සංසාරකාරණසමුච්ඡෙදො අන්තිමසරීරධාරිතා, ඤාණදස්සිතාය සබ්බගුණසම්භවො. තෙන අනුත්තරා සම්බොධිපත්ති, ඉතො පරඤ්ච පහාතබ්බමධිගන්තබ්බං වා නත්ථි. තෙනාහ – ‘‘එත්තාවතා යක්ඛස්ස සුද්ධී’’ති.
484. එවං වුත්තෙ බ්‍රාහ්මණො භිය්‍යොසොමත්තාය භගවති පසන්නො පසන්නාකාරං කරොන්තො ආහ ‘‘හුතඤ්ච මය්හ’’න්ති. තස්සත්ථො – යමහං ඉතො පුබ්බෙ බ්‍රහ්මානං ආරබ්භ අග්ගිම්හි අජුහං, තං මෙ හුතං සච්චං වා හොති, අලිකං වාති න ජානාමි. අජ්ජ පන ඉදං හුතඤ්ච මය්හං හුතමත්ථු සච්චං, සච්චහුතමෙව අත්ථූති යාචන්තො භණති. යං තාදිසං වෙදගුනං අලත්ථං, යස්මා ඉධෙව ඨිතො භවන්තරූපං වෙදගුං අලත්ථං. බ්‍රහ්මා හි සක්ඛි, පච්චක්ඛමෙව හි ත්වං බ්‍රහ්මා, යතො පටිග්ගණ්හාතු මෙ භගවා, පටිග්ගහෙත්වා ච භුඤ්ජතු මෙ භගවා පූරළාසන්ති තං හබ්‍යසෙසං උපනාමෙන්තො ආහ.
487. අථ භගවා කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයෙන ගාථාද්වයමභාසි. තතො බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං අත්තනා න ඉච්ඡති, කම්පි චඤ්ඤං සන්ධාය ‘කෙවලිනං මහෙසිං ඛීණාසවං කුක්කුච්චවූපසන්තං අන්නෙන පානෙන උපට්ඨහස්සූ’ති භණතී’’ති එවං ගාථාය අත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා තං ඤාතුකාමො ආහ ‘‘සාධාහං භගවා’’ති. තත්ථ සාධූති ආයාචනත්ථෙ නිපාතො. තථාති යෙන ත්වමාහ, තෙන පකාරෙන. විජඤ්ඤන්ති ජානෙය්‍යං. යන්ති යං දක්ඛිණෙය්‍යං යඤ්ඤකාලෙ පරියෙසමානො උපට්ඨහෙය්‍යන්ති පාඨසෙසො. පප්පුය්‍යාති පත්වා. තව සාසනන්ති තව ඔවාදං. ඉදං වුත්තං හොති. සාධාහං භගවා තව ඔවාදං ආගම්ම තථා විජඤ්ඤං ආරොචෙහි මෙ තං කෙවලිනන්ති අධිප්පායො. යො දක්ඛිණං භුඤ්ජෙය්‍ය මාදිසස්ස, යං චාහං යඤ්ඤකාලෙ පරියෙසමානො උපට්ඨහෙය්‍යං, තථාරූපං මෙ දක්ඛිණෙය්‍යං දස්සෙහි, සචෙ ත්වං න භුඤ්ජසීති.
488-90. අථස්ස භගවා පාකටෙන නයෙන තථාරූපං දක්ඛිණෙය්‍යං දස්සෙන්තො ‘‘සාරම්භා යස්සා’’ති ගාථාත්තයමාහ. තත්ථ සීමන්තානං විනෙතාරන්ති සීමාති මරියාදා සාධුජනවුත්ති, තස්සා අන්තා පරියොසානා අපරභාගාති කත්වා සීමන්තා වුච්චන්ති කිලෙසා, තෙසං විනෙතාරන්ති අත්ථො. සීමන්තාති බුද්ධවෙනෙය්‍යා සෙක්ඛා ච පුථුජ්ජනා ච, තෙසං විනෙතාරන්තිපි එකෙ. ජාතිමරණකොවිදන්ති ‘‘එවං ජාති එවං මරණ’’න්ති එත්ථ කුසලං. මොනෙය්‍යසම්පන්නන්ති පඤ්ඤාසම්පන්නං, කායමොනෙය්‍යාදිසම්පන්නං වා. භකුටිං විනයිත්වානාති යං එකච්චෙ දුබ්බුද්ධිනො යාචකං දිස්වා භකුටිං කරොන්ති, තං විනයිත්වා, පසන්නමුඛා හුත්වාති අත්ථො. පඤ්ජලිකාති පග්ගහිතඅඤ්ජලිනො හුත්වා.
491. අථ බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං ථොමයමානො ‘‘බුද්ධො භව’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ ආයාගොති ආයජිතබ්බො, තතො තතො ආගම්ම වා යජිතබ්බමෙත්ථාතිපි ආයාගො, දෙය්‍යධම්මානං අධිට්ඨානභූතොති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ ඉතො පුරිමගාථාසු ච යං න වණ්ණිතං, තං සක්කා අවණ්ණිතම්පි ජානිතුන්ති උත්තානත්ථත්තායෙව න වණ්ණිතං. ඉතො පරං පන කසිභාරද්වාජසුත්තෙ වුත්තනයමෙවාති.
පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය පූරළාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.