11. නාලකසුත්තවණ්ණනා

685. ආනන්දජාතෙති නාලකසුත්තං. කා උප්පත්ති? පදුමුත්තරස්ස කිර භගවතො සාවකං මොනෙය්‍යපටිපදං පටිපන්නං දිස්වා තථත්තං අභිකඞ්ඛමානො තතො පභුති කප්පසතසහස්සං පාරමියො පූරෙත්වා අසිතස්ස ඉසිනො භාගිනෙය්‍යො නාලකො නාම තාපසො භගවන්තං ධම්මචක්කප්පවත්තිතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ ‘‘අඤ්ඤාතමෙත’’න්තිආදීහි ද්වීහි ගාථාහි මොනෙය්‍යපටිපදං පුච්ඡි. තස්ස භගවා ‘‘මොනෙය්‍යං තෙ උපඤ්ඤිස්ස’’න්තිආදිනා නයෙන තං බ්‍යාකාසි. පරිනිබ්බුතෙ පන භගවති සඞ්ගීතිං කරොන්තෙනායස්මතා මහාකස්සපෙන ආයස්මා ආනන්දො තමෙව මොනෙය්‍යපටිපදං පුට්ඨො යෙන යදා ච සමාදපිතො නාලකො භගවන්තං පුච්ඡි. තං සබ්බං පාකටං කත්වා දස්සෙතුකාමො ‘‘ආනන්දජාතෙ’’තිආදිකා වීසති වත්ථුගාථායො වත්වා අභාසි. තං සබ්බම්පි ‘‘නාලකසුත්ත’’න්ති වුච්චති.

තත්ථ ආනන්දජාතෙති සමිද්ධිජාතෙ වුද්ධිප්පත්තෙ. පතීතෙති තුට්ඨෙ. අථ වා ආනන්දජාතෙති පමුදිතෙ. පතීතෙති සොමනස්සජාතෙ. සුචිවසනෙති අකිලිට්ඨවසනෙ. දෙවානඤ්හි කප්පරුක්ඛනිබ්බත්තානි වසනානි රජං වා මලං වා න ගණ්හන්ති. දුස්සං ගහෙත්වාති ඉධ දුස්සසදිසත්තා ‘‘දුස්ස’’න්ති ලද්ධවොහාරං දිබ්බවත්ථං උක්ඛිපිත්වා. අසිතො ඉසීති කණ්හසරීරවණ්ණත්තා එවංලද්ධනාමො ඉසි. දිවාවිහාරෙති දිවාවිහාරට්ඨානෙ. සෙසං පදතො උත්තානමෙව.

සම්බන්ධතො පන – අයං කිර සුද්ධොදනස්ස පිතු සීහහනුරඤ්ඤො පුරොහිතො සුද්ධොදනස්සපි අනභිසිත්තකාලෙ සිප්පාචරියො හුත්වා අභිසිත්තකාලෙ පුරොහිතොයෙව අහොසි. තස්ස සායං පාතං රාජුපට්ඨානං ආගතස්ස රාජා දහරකාලෙ විය නිපච්චකාරං අකත්වා අඤ්ජලිකම්මමත්තමෙව කරොති. ධම්මතා කිරෙසා පත්තාභිසෙකානං සක්‍යරාජූනං. පුරොහිතො තෙන නිබ්බිජ්ජිත්වා ‘‘පබ්බජ්ජාමහං මහාරාජා’’ති ආහ. රාජා තස්ස නිච්ඡයං ඤත්වා ‘‘තෙන හි, ආචරිය, මමෙව උය්‍යානෙ වසිතබ්බං, යථා තෙ අහං අභිණ්හං පස්සෙය්‍ය’’න්ති යාචි. සො ‘‘එවං හොතූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා රඤ්ඤා උපට්ඨහියමානො උය්‍යානෙයෙව වසන්තො කසිණපරිකම්මං කත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්චාභිඤ්ඤායො ච නිබ්බත්තෙසි. සො තතො පභුති රාජකුලෙ භත්තකිච්චං කත්වා හිමවන්තචාතුමහාරාජිකභවනාදීනං අඤ්ඤතරං ගන්ත්වා දිවාවිහාරං කරොති. අථෙකදිවසං තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා රතනවිමානං පවිසිත්වා දිබ්බරතනපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො සමාධිසුඛං අනුභවිත්වා සායන්හසමයං වුට්ඨාය විමානද්වාරෙ ඨත්වා ඉතො චිතො ච විලොකෙන්තො සට්ඨියොජනාය මහාවීථියා චෙලුක්ඛෙපං කත්වා බොධිසත්තගුණපසංසිතානි ථුතිවචනානි වත්වා කීළන්තෙ සක්කප්පමුඛෙ දෙවෙ අද්දස. තෙනාහ ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘ආනන්දජාතෙ…පෙ… දිවාවිහාරෙ’’ති.

686. තතො සො එවං දිස්වාන දෙවෙ…පෙ… කිං පටිච්ච. තත්ථ උදග්ගෙති අබ්භුන්නතකායෙ. චිත්තිං කරිත්වානාති ආදරං කත්වා. කල්‍යරූපොති තුට්ඨරූපො. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

687. ඉදානි ‘‘යදාපි ආසී’’තිආදිගාථා උත්තානසම්බන්ධා එව. පදත්ථො පන පඨමගාථාය තාව සඞ්ගමොති සඞ්ගාමො. ජයො සුරානන්ති දෙවානං ජයො.

තස්සාවිභාවත්ථං අයමනුපුබ්බිකථා වෙදිතබ්බා – සක්කො කිර මගධරට්ඨෙ මචලගාමවාසී තෙත්තිංසමනුස්සසෙට්ඨො මඝො නාම මාණවො හුත්වා සත්ත වත්තපදානි පූරෙත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති සද්ධිං පරිසාය. තතො පුබ්බදෙවා ‘‘ආගන්තුකදෙවපුත්තා ආගතා, සක්කාරං නෙසං කරිස්සාමා’’ති වත්වා දිබ්බපදුමානි උපනාමෙසුං, උපඩ්ඪරජ්ජෙන ච නිමන්තෙසුං. සක්කො උපඩ්ඪරජ්ජෙන අසන්තුට්ඨො සකපරිසං සඤ්ඤාපෙත්වා එකදිවසං සුරාමදමත්තෙ තෙ පාදෙ ගහෙත්වා සිනෙරුපබ්බතපාදෙ ඛිපි. තෙසං සිනෙරුස්ස හෙට්ඨිමතලෙ දසසහස්සයොජනං අසුරභවනං නිබ්බත්ති පාරිච්ඡත්තකපටිච්ඡන්නභූතාය චිත්‍රපාටලියා උපසොභිතං. තතො තෙ සතිං පටිලභිත්වා තාවතිංසභවනං අපස්සන්තා ‘‘අහො රෙ නට්ඨා මයං පානමදදොසෙන, න දානි මයං සුරං පිවිම්හා, අසුරං පිවිම්හා, න දානිම්හා සුරා, අසුරා දානි ජාතම්හා’’ති. තතො පභුති ‘‘අසුරා’’ඉච්චෙව උප්පන්නසමඤ්ඤා හුත්වා ‘‘හන්ද දානි දෙවෙහි සද්ධිං සඞ්ගාමෙමා’’ති සිනෙරුං පරිතො ආරොහිංසු. තතො සක්කො අසුරෙ යුද්ධෙන අබ්භුග්ගන්ත්වා පුනපි සමුද්දෙ පක්ඛිපිත්වා චතූසු ද්වාරෙසු අත්තනා සදිසං ඉන්දපටිමං මාපෙත්වා ඨපෙසි. තතො අසුරා ‘‘අප්පමත්තො වතායං සක්කො නිච්චං රක්ඛන්තො තිට්ඨතී’’ති චින්තෙත්වා පුනදෙව නගරං අගමිංසු. තතො දෙවා අත්තනො ජයං ඝොසෙන්තා මහාවීථියං චෙලුක්ඛෙපං කරොන්තා නක්ඛත්තං කීළිංසු. අථ අසිතො අතීතානාගතෙ චත්තාලීසකප්පෙ අනුස්සරිතුං සමත්ථතාය ‘‘කිං නු ඛො ඉමෙහි පුබ්බෙපි එවං කීළිතපුබ්බ’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො තං දෙවාසුරසඞ්ගාමෙ දෙවවිජයං දිස්වා ආහ –

‘‘යදාපි ආසී අසුරෙහි සඞ්ගමො,

ජයො සුරානං අසුරා පරාජිතා;

තදාපි නෙතාදිසො ලොමහංසනො’’ති.

තස්මිම්පි කාලෙ එතාදිසො ලොමහංසනො පමොදො න ආසි. කිමබ්භුතං දට්ඨු මරූ පමොදිතාති අජ්ජ පන කිං අබ්භුතං දිස්වා එවං දෙවා පමුදිතාති.

688. දුතියගාථාය සෙළෙන්තීති මුඛෙන උස්සෙළනසද්දං මුඤ්චන්ති. ගායන්ති නානාවිධානි ගීතානි, වාදයන්ති අට්ඨසට්ඨි තූරියසහස්සානි, ඵොටෙන්තීති අප්ඵොටෙන්ති. පුච්ඡාමි වොහන්ති අත්තනා ආවජ්ජෙත්වා ඤාතුං සමත්ථොපි තෙසං වචනං සොතුකාමතාය පුච්ඡති. මෙරුමුද්ධවාසිනෙති සිනෙරුමුද්ධනි වසන්තෙ. සිනෙරුස්ස හි හෙට්ඨිමතලෙ දසයොජනසහස්සං අසුරභවනං, මජ්ඣිමතලෙ ද්විසහස්සපරිත්තදීපපරිවාරා චත්තාරො මහාදීපා, උපරිමතලෙ දසයොජනසහස්සං තාවතිංසභවනං. තස්මා දෙවා ‘‘මෙරුමුද්ධවාසිනො’’ති වුච්චන්ති. මාරිසාති දෙවෙ ආමන්තෙති, නිදුක්ඛා නිරාබාධාති වුත්තං හොති.

689. අථස්ස තමත්ථං ආරොචෙන්තෙහි දෙවෙහි වුත්තාය තතියගාථාය බොධිසත්තොති බුජ්ඣනකසත්තො, සම්මාසම්බොධිං ගන්තුං අරහො සත්තො රතනවරොති වරරතනභූතො. තෙනම්හ තුට්ඨාති තෙන කාරණෙන මයං තුට්ඨා. සො හි බුද්ධත්තං පත්වා තථා ධම්මං දෙසෙස්සති, යථා මයඤ්ච අඤ්ඤෙ ච දෙවගණා සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමිං පාපුණිස්සාම. මනුස්සාපිස්ස ධම්මං සුත්වා යෙ න සක්ඛිස්සන්ති පරිනිබ්බාතුං, තෙ දානාදීනි කත්වා දෙවලොකෙ පරිපූරෙස්සන්තීති අයං කිර නෙසං අධිප්පායො. තත්ථ ‘‘තුට්ඨා කල්‍යරූපා’’ති කිඤ්චාපි ඉදං පදද්වයං අත්ථතො අභින්නං, තථාපි ‘‘කිමබ්භුතං දට්ඨු මරූ පමොදිතා, කිං දෙවසඞ්ඝො අතිරිව කල්‍යරූපො’’ති ඉමස්ස පඤ්හද්වයස්ස විස්සජ්ජනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

690. ඉදානි යෙන අධිප්පායෙන බොධිසත්තෙ ජාතෙ තුට්ඨා අහෙසුං, තං ආවිකරොන්තෙහි වුත්තාය චතුත්ථගාථාය සත්තග්ගහණෙන දෙවමනුස්සග්ගහණං, පජාගහණෙන සෙසගතිග්ගහණං. එවං ද්වීහි පදෙහි පඤ්චසුපි ගතීසු සෙට්ඨභාවං දස්සෙති. තිරච්ඡානාපි හි සීහාදයො අසන්තාසාදිගුණයුත්තා, තෙපි අයමෙව අතිසෙති. තස්මා ‘‘පජානමුත්තමො’’ති වුත්තො. දෙවමනුස්සෙසු පන යෙ අත්තහිතාය පටිපන්නාදයො චත්තාරො පුග්ගලා, තෙසු උභයහිතපටිපන්නො අග්ගපුග්ගලො අයං, නරෙසු ච උසභසදිසත්තා නරාසභො. තෙනස්ස ථුතිං භණන්තා ඉදම්පි පදද්වයමාහංසු.

691. පඤ්චමගාථාය තං සද්දන්ති තං දෙවෙහි වුත්තවචනසද්දං. අවසරීති ඔතරි. තද භවනන්ති තදා භවනං.

692. ඡට්ඨගාථාය තතොති අසිතස්ස වචනතො අනන්තරං. උක්කාමුඛෙවාති උක්කාමුඛෙ එව, මූසාමුඛෙති වුත්තං හොති. සුකුසලසම්පහට්ඨන්ති සුකුසලෙන සුවණ්ණකාරෙන සඞ්ඝට්ටිතං, සඞ්ඝට්ටෙන්තෙන තාපිතන්ති අධිප්පායො. දද්දල්ලමානන්ති විජ්ජොතමානං. අසිතව්හයස්සාති අසිතනාමස්ස දුතියෙන නාමෙන කණ්හදෙවිලස්ස ඉසිනො.

693. සත්තමගාථාය තාරාසභං වාති තාරානං උසභසදිසං, චන්දන්ති අධිප්පායො. විසුද්ධන්ති අබ්භාදිඋපක්කිලෙසරහිතං. සරදරිවාති සරදෙ ඉව. ආනන්දජාතොති සවනමත්තෙනෙව උප්පන්නාය පීතියා පීතිජාතො. අලත්ථ පීතින්ති දිස්වා පුනපි පීතිං ලභි.

694. තතො පරං බොධිසත්තස්ස දෙවෙහි සදා පයුජ්ජමානසක්කාරදීපනත්ථං වුත්තඅට්ඨමගාථාය අනෙකසාඛන්ති අනෙකසලාකං. සහස්සමණ්ඩලන්ති රත්තසුවණ්ණමයසහස්සමණ්ඩලයුත්තං. ඡත්තන්ති දිබ්බසෙතච්ඡත්තං. වීතිපතන්තීති සරීරං බීජමානා පතනුප්පතනං කරොන්ති.

695. නවමගාථාය ජටීති ජටිලො. කණ්හසිරිව්හයොති කණ්හසද්දෙන ච සිරිසද්දෙන ච අව්හයමානො. තං කිර ‘‘සිරිකණ්හො’’තිපි අව්හයන්ති ආමන්තෙන්ති, ආලපන්තීති වුත්තං හොති. පණ්ඩුකම්බලෙති රත්තකම්බලෙ. අධිකාරතො චෙත්ථ ‘‘කුමාර’’න්ති වත්තබ්බං, පාඨසෙසො වා කාතබ්බො. පුරිමගාථාය ච අහත්ථපාසගතං සන්ධාය ‘‘දිස්වා’’ති වුත්තං. ඉධ පන හත්ථපාසගතං පටිග්ගහණත්ථං උපනීතං, තස්මා පුන වචනං ‘‘දිස්වා’’ති. පුරිමං වා දස්සනපීතිලාභාපෙක්ඛං ගාථාවසානෙ ‘‘විපුලමලත්ථ පීති’’න්ති වචනතො, ඉදං පටිග්ගහාපෙක්ඛං අවසානෙ ‘‘සුමනො පටිග්ගහෙ’’ති වචනතො. පුරිමඤ්ච කුමාරසම්බන්ධමෙව, ඉදං සෙතච්ඡත්තසම්බන්ධම්පි. දිස්වාති සතසහස්සග්ඝනකෙ ගන්ධාරරත්තකම්බලෙ සුවණ්ණනික්ඛං විය කුමාරං ‘‘ඡත්තං මරූ’’ති එත්ථ වුත්තප්පකාරං සෙතච්ඡත්තං ධාරියන්තං මුද්ධනි දිස්වා. කෙචි පන ‘‘ඉදං මානුසකං ඡත්තං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති භණන්ති. යථෙව හි දෙවා, එවං මනුස්සාපි ඡත්තචාමරමොරහත්ථතාලවණ්ටවාළබීජනිහත්ථා මහාපුරිසං උපගච්ඡන්තීති. එවං සන්තෙපි න තස්ස වචනෙන කොචිපි අතිසයො අත්ථි, තස්මා යථාවුත්තමෙව සුන්දරං. පටිග්ගහෙති උභොහි හත්ථෙහි පටිග්ගහෙසි. ඉසිං කිර වන්දාපෙතුං කුමාරං උපනෙසුං. අථස්ස පාදා පරිවත්තිත්වා ඉසිස්ස මත්ථකෙ පතිට්ඨහිංසු. සො තම්පි අච්ඡරියං දිස්වා උදග්ගචිත්තො සුමනො පටිග්ගහෙසි.

696. දසමගාථායං ජිගීසකොති ජිගීසන්තො මග්ගන්තො පරියෙසන්තො, උපපරික්ඛන්තොති වුත්තං හොති. ලක්ඛණමන්තපාරගූති ලක්ඛණානං වෙදානඤ්ච පාරං ගතො. අනුත්තරායන්ති අනුත්තරො අයං. සො කිර අත්තනො අභිමුඛාගතෙසු මහාසත්තස්ස පාදතලෙසු චක්කානි දිස්වා තදනුසාරෙන සෙසලක්ඛණානි ජිගීසන්තො සබ්බං ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘අද්ධායං බුද්ධො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා එවමාහ.

697. එකාදසායං අථත්තනො ගමනන්ති පටිසන්ධිවසෙන අරූපගමනං. අකල්‍යරූපො ගළයති අස්සුකානීති තං අත්තනො අරූපූපපත්තිං අනුස්සරිත්වා ‘‘න දානාහං අස්ස ධම්මදෙසනං සොතුං ලච්ඡාමී’’ති අතුට්ඨරූපො බලවසොකාභිභවෙන දොමනස්සජාතො හුත්වා අස්සූනි පාතෙති ගළයති. ‘‘ගරයතී’’තිපි පාඨො. යදි පනෙස රූපභවෙ චිත්තං නමෙය්‍ය, කිං තත්ථ න උප්පජ්ජෙය්‍ය, යෙනෙවං රොදතීති? න න උප්පජ්ජෙය්‍ය, අකුසලතාය පනෙතං විධිං න ජානාති. එවං සන්තෙපි දොමනස්සුප්පත්තියෙවස්ස අයුත්තා සමාපත්තිලාභෙන වික්ඛම්භිතත්තාති චෙ? න, වික්ඛම්භිතත්තා එව. මග්ගභාවනාය සමුච්ඡින්නා හි කිලෙසා න උප්පජ්ජන්ති, සමාපත්තිලාභීනං පන බලවපච්චයෙන උප්පජ්ජන්ති. උප්පන්නෙ කිලෙසෙ පරිහීනජ්ඣානත්තා කුතස්ස අරූපගමනන්ති චෙ? අප්පකසිරෙන පුනාධිගමතො. සමාපත්තිලාභිනො හි උප්පන්නෙ කිලෙසෙ බලවවීතික්කමං අනාපජ්ජන්තා වූපසන්තමත්තෙයෙව කිලෙසවෙගෙ පුන තං විසෙසං අප්පකසිරෙනෙවාධිගච්ඡන්ති, ‘‘පරිහීනවිසෙසා ඉමෙ’’තිපි දුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොන්ති, තාදිසො ච එසො. නො චෙ කුමාරෙ භවිස්සති අන්තරායොති න භවිස්සති නු ඛො ඉමස්මිං කුමාරෙ අන්තරායො.

698. ද්වාදසායං න ඔරකායන්ති අයං ඔරකො පරිත්තො න හොති. උත්තරගාථාය වත්තබ්බං බුද්ධභාවං සන්ධායාහ.

699. තෙරසායං සම්බොධියග්ගන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. තඤ්හි අවිපරීතභාවෙන සම්මා බුජ්ඣනතො සම්බොධි, කත්ථචි ආවරණාභාවෙන සබ්බඤාණුත්තමතො ‘‘අග්ග’’න්ති වුච්චති. ඵුසිස්සතීති පාපුණිස්සති. පරමවිසුද්ධදස්සීති නිබ්බානදස්සී. තඤ්හි එකන්තවිසුද්ධත්තා පරමවිසුද්ධං. විත්ථාරිකස්සාති විත්ථාරිකං අස්ස. බ්‍රහ්මචරියන්ති සාසනං.

700. චුද්දසායං අථන්තරාති අන්තරායෙව අස්ස, සම්බොධිප්පත්තිතො ඔරතො එවාති වුත්තං හොති. න සොස්සන්ති න සුණිස්සං. අසමධුරස්සාති අසමවීරියස්ස. අට්ටොති ආතුරො. බ්‍යසනං ගතොති සුඛවිනාසං පත්තො. අඝාවීති දුක්ඛිතො, සබ්බං දොමනස්සුප්පාදමෙව සන්ධායාහ. දොමනස්සෙන හි සො ආතුරො. තඤ්චස්ස සුඛබ්‍යසනතො බ්‍යසනං, සුඛවිනාසනතොති වුත්තං හොති. තෙන ච සො චෙතසිකඅඝභූතෙන අඝාවී.

701. පන්නරසායං විපුලං ජනෙත්වානාති විපුලං ජනෙත්වා. අයමෙව වා පාඨො. නිග්ගමාති නිග්ගතො. එවං නිග්ගතො ච සො භාගිනෙය්‍යං සයන්ති සකං භාගිනෙය්‍යං, අත්තනො භගිනියා පුත්තන්ති වුත්තං හොති. සමාදපෙසීති අත්තනො අප්පායුකභාවං ඤත්වා කනිට්ඨභගිනියා ච පුත්තස්ස නාලකස්ස මාණවකස්ස උපචිතපුඤ්ඤතං අත්තනො බලෙන ඤත්වා ‘‘වුඩ්ඪිප්පත්තො පමාදම්පි ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති නං අනුකම්පමානො භගිනියා ඝරං ගන්ත්වා ‘‘කහං නාලකො’’ති. ‘‘බහි, භන්තෙ, කීළතී’’ති. ‘‘ආනෙථ න’’න්ති ආණාපෙත්වා තඞ්ඛණංයෙව තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බාජෙත්වා සමාදපෙසි ඔවදි අනුසාසි. කථං? ‘‘බුද්ධොති ඝොසං…පෙ… බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති සොළසමගාථමාහ.

702. තත්ථ යද පරතොති යදා පරතො. ධම්මමග්ගන්ති පරමධම්මස්ස නිබ්බානස්ස මග්ගං, ධම්මං වා අග්ගං සහ පටිපදාය නිබ්බානං. තස්මින්ති තස්ස සන්තිකෙ. බ්‍රහ්මචරියන්ති සමණධම්මං.

703. සත්තරසායං තාදිනාති තස්සණ්ඨිතෙන, තස්මිං සමයෙ කිලෙසවික්ඛම්භනෙ සමාධිලාභෙ ච සති වික්ඛම්භිතකිලෙසෙන සමාහිතචිත්තෙන චාති අධිප්පායො. අනාගතෙ පරමවිසුද්ධදස්සිනාති ‘‘අයං නාලකො අනාගතෙ කාලෙ භගවතො සන්තිකෙ පරමවිසුද්ධං නිබ්බානං පස්සිස්සතී’’ති එවං දිට්ඨත්තා සො ඉසි ඉමිනා පරියායෙන ‘‘අනාගතෙ පරමවිසුද්ධදස්සී’’ති වුත්තො. තෙන අනාගතෙ පරමවිසුද්ධදස්සිනා. උපචිතපුඤ්ඤසඤ්චයොති පදුමුත්තරතො පභුති කතපුඤ්ඤසඤ්චයො. පතික්ඛන්ති ආගමයමානො. පරිවසීති පබ්බජිත්වා තාපසවෙසෙන වසි. රක්ඛිතින්ද්‍රියොති රක්ඛිතසොතින්ද්‍රියො හුත්වා. සො කිර තතො පභුති උදකෙ න නිමුජ්ජි ‘‘උදකං පවිසිත්වා සොතින්ද්‍රියං විනාසෙය්‍ය, තතො ධම්මස්සවනබාහිරො භවෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා.

704. අට්ඨාරසායං සුත්වාන ඝොසන්ති සො නාලකො එවං පරිවසන්තො අනුපුබ්බෙන භගවතා සම්බොධිං පත්වා බාරාණසියං ධම්මචක්කෙ පවත්තිතෙ තං ‘‘භගවතා ධම්මචක්කං පවත්තිතං, සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා උප්පන්නො’’තිආදිනා නයෙන ජිනවරචක්කවත්තනෙ පවත්තඝොසං අත්තනො අත්ථකාමාහි දෙවතාහි ආගන්ත්වා ආරොචිතං සුත්වා. ගන්ත්වාන දිස්වා ඉසිනිසභන්ති සත්තාහං දෙවතාහි මොනෙය්‍යකොලාහලෙ කයිරමානෙ සත්තමෙ දිවසෙ ඉසිපතනං ගන්ත්වා ‘‘නාලකො ආගමිස්සති, තස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති ඉමිනා ච අභිසන්ධිනා වරබුද්ධාසනෙ නිසින්නං දිස්වා නිසභසදිසං ඉසිනිසභං භගවන්තං. පසන්නොති සහ දස්සනෙනෙව පසන්නචිත්තො හුත්වා. මොනෙය්‍යසෙට්ඨන්ති ඤාණුත්තමං, මග්ගඤාණන්ති වුත්තං හොති. සමාගතෙ අසිතාව්හයස්ස සාසනෙති අසිතස්ස ඉසිනො ඔවාදකාලෙ අනුප්පත්තෙ. තෙන හි – ‘‘යදා විවරති ධම්මමග්ගං, තදා ගන්ත්වා සමයං පරිපුච්ඡමානො චරස්සු තස්මිං භගවති බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති අනුසිට්ඨො, අයඤ්ච සො කාලො. තෙන වුත්තං – ‘‘සමාගතෙ අසිතාව්හයස්ස සාසනෙ’’ති. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.

අයං තාව වත්ථුගාථාවණ්ණනා.

705. පුච්ඡාගාථාද්වයෙ අඤ්ඤාතමෙතන්ති විදිතං මයා එතං. යථාතථන්ති අවිපරීතං. කො අධිප්පායො? යං අසිතො ‘‘සම්බොධියග්ගං ඵුසිස්සතායං කුමාරො’’ති ඤත්වා ‘‘බුද්ධොති ඝොසං යද පරතො සුණොසි, සම්බොධිප්පත්තො විවරති ධම්මමග්ග’’න්ති මං අවච, තදෙතං මයා අසිතස්ස වචනං අජ්ජ භගවන්තං සක්ඛිං දිස්වා ‘‘යථාතථමෙවා’’ති අඤ්ඤාතන්ති. තං තන්ති තස්මා තං. සබ්බධම්මාන පාරගුන්ති හෙමවතසුත්තෙ වුත්තනයෙන ඡහි ආකාරෙහි. සබ්බධම්මානං පාරගතං.

706. අනගාරියුපෙතස්සාති අනගාරියං උපෙතස්ස, පබ්බජිතස්සාති අත්ථො. භික්ඛාචරියං ජිගීසතොති අරියෙහි ආචිණ්ණං අනුපක්කිලිට්ඨං භික්ඛාචරියං පරියෙසමානස්ස. මොනෙය්‍යන්ති මුනීනං සන්තකං. උත්තමං පදන්ති උත්තමපටිපදං. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.

707. අථස්ස එවං පුට්ඨො භගවා ‘‘මොනෙය්‍යං තෙ උපඤ්ඤිස්ස’’න්තිආදිනා නයෙන මොනෙය්‍යපටිපදං බ්‍යාකාසි. තත්ථ උපඤ්ඤිස්සන්ති උපඤ්ඤාපෙය්‍යං, විවරෙය්‍යං පඤ්ඤාපෙය්‍යන්ති අත්ථො. දුක්කරං දුරභිසම්භවන්ති කාතුඤ්ච දුක්ඛං කයිරමානඤ්ච සම්භවිතුං සහිතුං දුක්ඛන්ති වුත්තං හොති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – අහං තෙ මොනෙය්‍යං පඤ්ඤාපෙය්‍යං, යදි නං කාතුං වා අභිසම්භොතුං වා සුඛං භවෙය්‍ය, එවං පන දුක්කරං දුරභිසම්භවං පුථුජ්ජනකාලතො පභුති කිලිට්ඨචිත්තං අනුප්පාදෙත්වා පටිපජ්ජිතබ්බතො. තථා හි නං එකස්ස බුද්ධස්ස එකොව සාවකො කරොති ච සම්භොති චාති.

එවං භගවා මොනෙය්‍යස්ස දුක්කරභාවං දුරභිසම්භවතඤ්ච දස්සෙන්තො නාලකස්ස උස්සාහං ජනෙත්වා තමස්ස වත්තුකාමො ආහ ‘‘හන්ද තෙ නං පවක්ඛාමි, සන්ථම්භස්සු දළ්හො භවා’’ති. තත්ථ හන්දාති බ්‍යවසායත්ථෙ නිපාතො. තෙ නං පවක්ඛාමීති තුය්හං තං මොනෙය්‍යං පවක්ඛාමි. සන්ථම්භස්සූති දුක්කරකරණසමත්ථෙන වීරියූපත්ථම්භෙන අත්තානං උපත්ථම්භය. දළ්හො භවාති දුරභිසම්භවසහනසමත්ථාය අසිථිලපරක්කමතාය ථිරො හොති. කිං වුත්තං හොති? යස්මා ත්වං උපචිතපුඤ්ඤසම්භාරො, තස්මාහං එකන්තබ්‍යවසිතොව හුත්වා එවං දුක්කරං දුරභිසම්භවම්පි සමානං තුය්හං තං මොනෙය්‍යං පවක්ඛාමි, සන්ථම්භස්සු දළ්හො භවාති.

708. එවං පරමසල්ලෙඛං මොනෙය්‍යවත්තං වත්තුකාමො නාලකං සන්ථම්භනෙ දළ්හීභාවෙ ච නියොජෙත්වා පඨමං තාව ගාමූපනිබද්ධකිලෙසප්පහානං දස්සෙන්තො ‘‘සමානභාග’’න්ති උපඩ්ඪගාථමාහ. තත්ථ සමානභාගන්ති සමභාගං එකසදිසං නින්නානාකරණං. අක්කුට්ඨවන්දිතන්ති අක්කොසඤ්ච වන්දනඤ්ච.

ඉදානි යථා තං සමානභාගං කයිරති, තං උපායං දස්සෙන්තො ‘‘මනොපදොස’’න්ති උපඩ්ඪගාථමාහ. තස්සත්ථො – අක්කුට්ඨො මනොපදොසං රක්ඛෙය්‍ය, වන්දිතො සන්තො අනුණ්ණතො චරෙ, රඤ්ඤාපි වන්දිතො සමානො ‘‘මං වන්දතී’’ති උද්ධච්චං නාපජ්ජෙය්‍ය.

709. ඉදානි අරඤ්ඤූපනිබද්ධකිලෙසප්පහානං දස්සෙන්තො ‘‘උච්චාවචා’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – අරඤ්ඤසඤ්ඤිතෙ දායෙපි ඉට්ඨානිට්ඨවසෙන උච්චාවචා නානප්පකාරා ආරම්මණා නිච්ඡරන්ති, චක්ඛාදීනං ආපාථමාගච්ඡන්ති, තෙ ච ඛො අග්ගිසිඛූපමා පරිළාහජනකට්ඨෙන. යථා වා ඩය්හමානෙ වනෙ අග්ගිසිඛා නානප්පකාරතාය උච්චාවචා නිච්ඡරන්ති, සධූමාපි, විධූමාපි, නීලාපි, පීතාපි, රත්තාපි, ඛුද්දකාපි, මහන්තාපි, එවං සීහබ්‍යග්ඝමනුස්සාමනුස්සවිවිධවිහඞ්ගවිරුතපුප්ඵඵලපල්ලවාදිභෙදවසෙන නානප්පකාරතාය දායෙ උච්චාවචා ආරම්මණා නිච්ඡරන්ති භිංසනකාපි, රජනීයාපි, දොසනීයාපි, මොහනීයාපි. තෙනාහ – ‘‘උච්චාවචා නිච්ඡරන්ති, දායෙ අග්ගිසිඛූපමා’’ති. එවං නිච්ඡරන්තෙසු ච උච්චාවචෙසු ආරම්මණෙසු යා කාචි උය්‍යානවනචාරිකං ගතා සමානා පකතියා වා වනචාරිනියො කට්ඨහාරිකාදයො රහොගතං දිස්වා හසිතලපිතරුදිතදුන්නිවත්ථාදීහි නාරියො මුනිං පලොභෙන්ති, තා සු තං මා පලොභයුං, තා නාරියො තං මා පලොභයුං. යථා න පලොභෙන්ති, තථා කරොහීති වුත්තං හොති.

710-11. එවමස්ස භගවා ගාමෙ ච අරඤ්ඤෙ ච පටිපත්තිවිධිං දස්සෙත්වා ඉදානි සීලසංවරං දස්සෙන්තො ‘‘විරතො මෙථුනා ධම්මා’’ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ හිත්වා කාමෙ පරොපරෙති මෙථුනධම්මතො අවසෙසෙපි සුන්දරෙ ච අසුන්දරෙ ච පඤ්ච කාමගුණෙ හිත්වා. තප්පහානෙන හි මෙථුනවිරති සුසම්පන්නා හොති. තෙනාහ – ‘‘හිත්වා කාමෙ පරොපරෙ’’ති. අයමෙත්ථ අධිප්පායො. ‘‘අවිරුද්ධො’’තිආදීනි පන පදානි ‘‘න හනෙය්‍ය, න ඝාතයෙ’’ති එත්ථ වුත්තාය පාණාතිපාතාවෙරමණියා සම්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තානි. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපවණ්ණනා – පරපක්ඛියෙසු පාණෙසු අවිරුද්ධො, අත්තපක්ඛියෙසු අසාරත්තො, සබ්බෙපි සතණ්හනිත්තණ්හතාය තසථාවරෙ පාණෙ ජීවිතුකාමතාය අමරිතුකාමතාය සුඛකාමතාය දුක්ඛපටිකූලතාය ච ‘‘යථා අහං තථා එතෙ’’ති අත්තසමානතාය තෙසු විරොධං විනෙන්තො තෙනෙව පකාරෙන ‘‘යථා එතෙ තථා අහ’’න්ති පරෙසං සමානතාය ච අත්තනි අනුරොධං විනෙන්තො එවං උභයථාපි අනුරොධවිරොධවිප්පහීනො හුත්වා මරණපටිකූලතාය අත්තානං උපමං කත්වා පාණෙසු යෙ කෙචි තසෙ වා ථාවරෙ වා පාණෙ න හනෙය්‍ය සාහත්ථිකාදීහි පයොගෙහි, න ඝාතයෙ ආණත්තිකාදීහීති.

712. එවමස්ස මෙථුනවිරතිපාණාතිපාතවිරතිමුඛෙන සඞ්ඛෙපතො පාතිමොක්ඛසංවරසීලං වත්වා ‘‘හිත්වා කාමෙ’’තිආදීහි ඉන්ද්‍රියසංවරඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි ආජීවපාරිසුද්ධිං දස්සෙන්තො ‘‘හිත්වා ඉච්ඡඤ්චා’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යායං තණ්හා එකං ලද්ධා දුතියං ඉච්ඡති, ද්වෙ ලද්ධා තතියං, සතසහස්සං ලද්ධා තදුත්තරිම්පි ඉච්ඡතීති එවං අප්පටිලද්ධවිසයං ඉච්ඡනතො ‘‘ඉච්ඡා’’ති වුච්චති, යො චායං පටිලද්ධවිසයලුබ්භනො ලොභො. තං හිත්වා ඉච්ඡඤ්ච ලොභඤ්ච යත්ථ සත්තො පුථුජ්ජනො, යස්මිං චීවරාදිපච්චයෙ තෙහි ඉච්ඡාලොභෙහි පුථුජ්ජනො සත්තො ලග්ගො පටිබද්ධො තිට්ඨති, තත්ථ තං උභයම්පි හිත්වා පච්චයත්ථං ආජීවපාරිසුද්ධිං අවිරොධෙන්තො ඤාණචක්ඛුනා චක්ඛුමා හුත්වා ඉමං මොනෙය්‍යපටිපදං පටිපජ්ජෙය්‍ය. එවඤ්හි පටිපන්නො තරෙය්‍ය නරකං ඉමං, දුප්පූරණට්ඨෙන නරකසඤ්ඤිතං මිච්ඡාජීවහෙතුභූතං ඉමං පච්චයතණ්හං තරෙය්‍ය, ඉමාය වා පටිපදාය තරෙය්‍යාති වුත්තං හොති.

713. එවං පච්චයතණ්හාපහානමුඛෙන ආජීවපාරිසුද්ධිං දස්සෙත්වා ඉදානි භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාමුඛෙන පච්චයපරිභොගසීලං තදනුසාරෙන ච යාව අරහත්තප්පත්ති, තාව පටිපදං දස්සෙන්තො ‘‘ඌනූදරො’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – ධම්මෙන සමෙන ලද්ධෙසු ඉතරීතරචීවරාදීසු පච්චයෙසු ආහාරං තාව ආහාරෙන්තො –

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983) –

වුත්තනයෙන ඌනඋදරො අස්ස, න වාතභරිතභස්තා විය උද්ධුමාතුදරො, භත්තසම්මදපච්චයා ථිනමිද්ධං පරිහරෙය්‍යාති වුත්තං හොති. ඌනූදරො හොන්තොපි ච මිතාහාරො අස්ස භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ, ‘‘නෙව දවායා’’තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණෙන ගුණතො දොසතො ච පරිච්ඡින්නාහාරො. එවං මිතාහාරො සමානොපි පච්චයධුතඞ්ගපරියත්තිඅධිගමවසෙන චතුබ්බිධාය අප්පිච්ඡතාය අප්පිච්ඡො අස්ස. එකංසෙන හි මොනෙය්‍යපටිපදං පටිපන්නෙන භික්ඛුනා එවං අප්පිච්ඡෙන භවිතබ්බං. තත්ථ එකෙකස්මිං පච්චයෙ තීහි සන්තොසෙහි සන්තුස්සනා පච්චයප්පිච්ඡතා. ධුතඞ්ගධරස්සෙව සතො ‘‘ධුතවාති මං පරෙ ජානන්තූ’’ති අනිච්ඡනතා ධුතඞ්ගප්පිච්ඡතා. බහුස්සුතස්සෙව සතො ‘‘බහුස්සුතොති මං පරෙ ජානන්තූ’’ති අනිච්ඡනතා පරියත්තිඅප්පිච්ඡතා මජ්ඣන්තිකත්ථෙරස්ස විය. අධිගමසම්පන්නස්සෙව සතො ‘‘අධිගතො අයං කුසලං ධම්මන්ති මං පරෙ ජානන්තූ’’ති අනිච්ඡනතා අධිගමප්පිච්ඡතා. සා ච අරහත්තාධිගමතො ඔරං වෙදිතබ්බා. අරහත්තාධිගමත්ථඤ්හි අයං පටිපදාති. එවං අප්පිච්ඡොපි ච අරහත්තමග්ගෙන තණ්හාලොලුප්පං හිත්වා අලොලුපො අස්ස. එවං අලොලුපො හි සදා ඉච්ඡාය නිච්ඡාතො අනිච්ඡො හොති නිබ්බුතො, යාය ඉච්ඡාය ඡාතා හොන්ති සත්තා ඛුප්පිපාසාතුරා විය අතිත්තා, තාය ඉච්ඡාය අනිච්ඡො හොති අනිච්ඡත්තා ච නිච්ඡාතො හොති අනාතුරො පරමතිත්තිප්පත්තො. එවං නිච්ඡාතත්තා නිබ්බුතො හොති වූපසන්තසබ්බකිලෙසපරිළාහොති එවමෙත්ථ උප්පටිපාටියා යොජනා වෙදිතබ්බා.

714. එවං යාව අරහත්තප්පත්ති, තාවපටිපදං කථෙත්වා ඉදානි තං පටිපදං පටිපන්නස්ස භික්ඛුනො අරහත්තප්පත්තිනිට්ඨං ධුතඞ්ගසමාදානං සෙනාසනවත්තඤ්ච කථෙන්තො ‘‘ස පිණ්ඩචාර’’න්ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ ස පිණ්ඩචාරං චරිත්වාති සො භික්ඛු භික්ඛං චරිත්වා භත්තකිච්චං වා කත්වා. වනන්තමභිහාරයෙති අපපඤ්චිතො ගිහිපපඤ්චෙන වනං එව ගච්ඡෙය්‍ය. උපට්ඨිතො රුක්ඛමූලස්මින්ති රුක්ඛමූලෙ ඨිතො වා හුත්වා. ආසනූපගතොති ආසනං උපගතො වා හුත්වා, නිසින්නොති වුත්තං හොති. මුනීති මොනෙය්‍යපටිපදං පටිපන්නො. එත්ථ ච ‘‘පිණ්ඩචාරං චරිත්වා’’ති ඉමිනා පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං වුත්තං. යස්මා පන උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකො සපදානචාරී එකාසනිකො පත්තපිණ්ඩිකො ඛලුපච්ඡාභත්තිකො ච හොතියෙව, තෙචීවරිකපංසුකූලම්පි ච සමාදියතෙව, තස්මා ඉමානිපි ඡ වුත්තානෙව හොන්ති. ‘‘වනන්තමභිහාරයෙ’’ති ඉමිනා පන ආරඤ්ඤිකඞ්ගං වුත්තං, ‘‘උපට්ඨිතො රුක්ඛමූලස්මි’’න්ති ඉමිනා රුක්ඛමූලිකඞ්ගං, ‘‘ආසනූපගතො’’ති ඉමිනා නෙසජ්ජිකඞ්ගං. යථාක්කමං පන එතෙසං අනුලොමත්තා අබ්භොකාසිකයථාසන්ථතිකසොසානිකඞ්ගානි වුත්තානියෙව හොන්තීති එවමෙතාය ගාථාය තෙරස ධුතඞ්ගානි නාලකත්ථෙරස්ස කථෙසි.

715. ස ඣානපසුතො ධීරොති සො අනුප්පන්නස්ස ඣානස්ස උප්පාදනෙන උප්පන්නස්ස ආවජ්ජනසමාපජ්ජනාධිට්ඨානවුට්ඨානපච්චවෙක්ඛණෙහි ච ඣානෙසු පසුතො අනුයුත්තො. ධීරොති ධිතිසම්පන්නො. වනන්තෙ රමිතො සියාති වනෙ අභිරතො සියා, ගාමන්තසෙනාසනෙ නාභිරමෙය්‍යාති වුත්තං හොති. ඣායෙථ රුක්ඛමූලස්මිං, අත්තානමභිතොසයන්ති න කෙවලං ලොකියජ්ඣානපසුතොයෙව සියා, අපිච ඛො තස්මිංයෙව රුක්ඛමූලෙ සොතාපත්තිමග්ගාදිසම්පයුත්තෙන ලොකුත්තරජ්ඣානෙනාපි අත්තානං අතීව තොසෙන්තො ඣායෙථ. පරමස්සාසප්පත්තියා හි ලොකුත්තරජ්ඣානෙනෙව චිත්තං අතීව තුස්සති, න අඤ්ඤෙන. තෙනාහ – ‘‘අත්තානමභිතොසය’’න්ති. එවමිමාය ගාථාය ඣානපසුතතාය වනන්තසෙනාසනාභිරතිං අරහත්තඤ්ච කථෙසි.

716. ඉදානි යස්මා ඉමං ධම්මදෙසනං සුත්වා නාලකත්ථෙරො වනන්තමභිහාරෙත්වා නිරාහාරොපි පටිපදාපූරණෙ අතීව උස්සුක්කො අහොසි, නිරාහාරෙන ච සමණධම්මං කාතුං න සක්කා. තථා කරොන්තස්ස හි ජීවිතං නප්පවත්තති, කිලෙසෙ පන අනුප්පාදෙන්තෙන ආහාරො පරියෙසිතබ්බො, අයමෙත්ථ ඤායො. තස්මා තස්ස භගවා අපරාපරෙසුපි දිවසෙසු පිණ්ඩාය චරිතබ්බං, කිලෙසා පන න උප්පාදෙතබ්බාති දස්සනත්ථං අරහත්තප්පත්තිනිට්ඨංයෙව භික්ඛාචාරවත්තං කථෙන්තො ‘‘තතො රත්‍යා විවසානෙ’’තිආදිකා ඡ ගාථායො අභාසි. තත්ථ තතොති ‘‘ස පිණ්ඩචාරං චරිත්වා, වනන්තමභිහාරයෙ’’ති එත්ථ වුත්තපිණ්ඩචාරවනන්තාභිහාරතො උත්තරිපි. රත්‍යා විවසානෙති රත්තිසමතික්කමෙ, දුතියදිවසෙති වුත්තං හොති. ගාමන්තමභිහාරයෙති ආභිසමාචාරිකවත්තං කත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා, තාව විවෙකමනුබ්‍රූහෙත්වා ගතපච්චාගතවත්තෙ වුත්තනයෙන කම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තො ගාමං ගච්ඡෙය්‍ය. අව්හානං නාභිනන්දෙය්‍යාති ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං ඝරෙ භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති නිමන්තනං, ‘‘දෙති නු ඛො න දෙති නු ඛො සුන්දරං නු ඛො දෙති අසුන්දරං නු ඛො දෙතී’’ති එවරූපං විතක්කං භොජනඤ්ච පටිපදාපූරකො භික්ඛු නාභිනන්දෙය්‍ය, නප්පටිග්ගණ්හෙය්‍යාති වුත්තං හොති. යදි පන බලක්කාරෙන පත්තං ගහෙත්වා පූරෙත්වා දෙන්ති, පරිභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මො කාතබ්බො, ධුතඞ්ගං න කුප්පති, තදුපාදාය පන තං ගාමං න පවිසිතබ්බං. අභිහාරඤ්ච ගාමතොති සචෙ ගාමං පවිට්ඨස්ස පාතිසතෙහිපි භත්තං අභිහරන්ති, තම්පි නාභිනන්දෙය්‍ය, තතො එකසිත්ථම්පි නප්පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, අඤ්ඤදත්ථු ඝරපටිපාටියා පිණ්ඩපාතමෙව චරෙය්‍යාති.

717. න මුනී ගාමමාගම්ම, කුලෙසු සහසා චරෙති සො ච මොනත්ථාය පටිපන්නකො මුනි ගාමං ගතො සමානො කුලෙසු සහසා න චරෙ, සහසොකිතාදිඅනනුලොමිකං ගිහිසංසග්ගං න ආපජ්ජෙය්‍යාති වුත්තං හොති. ඝාසෙසනං ඡින්නකථො, න වාචං පයුතං භණෙති ඡින්නකථො විය හුත්වා ඔභාසපරිකථානිමිත්තවිඤ්ඤත්තිපයුත්තං ඝාසෙසනවාචං න භණෙය්‍ය. සචෙ ආකඞ්ඛෙය්‍ය, ගිලානො සමානො ගෙලඤ්ඤපටිබාහනත්ථාය භණෙය්‍ය. සෙනාසනත්ථාය වා විඤ්ඤත්තිං ඨපෙත්වා ඔභාසපරිකථානිමිත්තපයුත්තං, අවසෙසපච්චයත්ථාය පන අගිලානො නෙව කිඤ්චි භණෙය්‍යාති.

718-9. අලත්ථං යදිදන්ති ඉමිස්සා පන ගාථාය අයමත්ථො – ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො අප්පමත්තකෙපි කිස්මිඤ්චි ලද්ධෙ ‘‘අලත්ථං යං ඉදං සාධූ’’ති චින්තෙත්වා අලද්ධෙ ‘‘නාලත්ථං කුසල’’න්ති තම්පි ‘‘සුන්දර’’න්ති චින්තෙත්වා උභයෙනෙව ලාභාලාභෙන සො තාදී නිබ්බිකාරො හුත්වා රුක්ඛංවුපනිවත්තති, යථාපි පුරිසො ඵලගවෙසී රුක්ඛං උපගම්ම ඵලං ලද්ධාපි අලද්ධාපි අනනුනීතො අප්පටිහතො මජ්ඣත්තොයෙව හුත්වා ගච්ඡති, එවං කුලං උපගම්ම ලාභං ලද්ධාපි අලද්ධාපි මජ්ඣත්තොව හුත්වා ගච්ඡතීති. ස පත්තපාණී ති ගාථා උත්තානත්ථාව.

720. උච්චාවචාති ඉමිස්සා ගාථාය සම්බන්ධො – එවං භික්ඛාචාරවත්තසම්පන්නො හුත්වාපි තාවතකෙනෙව තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා පටිපදං ආරොධෙය්‍ය. පටිපත්තිසාරඤ්හි සාසනං. සා චායං උච්චාවචා…පෙ… මුතන්ති. තස්සත්ථො – සා චායං මග්ගපටිපදා උත්තමනිහීනභෙදතො උච්චාවචා බුද්ධසමණෙන පකාසිතා. සුඛාපටිපදා හි ඛිප්පාභිඤ්ඤා උච්චා, දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා අවචා. ඉතරා ද්වෙ එකෙනඞ්ගෙන උච්චා, එකෙන අවචා. පඨමා එව වා උච්චා, ඉතරා තිස්සොපි අවචා. තාය චෙතාය උච්චාය අවචාය වා පටිපදාය න පාරං දිගුණං යන්ති. ‘‘දුගුණ’’න්ති වා පාඨො, එකමග්ගෙන ද්වික්ඛත්තුං නිබ්බානං න යන්තීති අත්ථො. කස්මා? යෙන මග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙසං පුන අප්පහාතබ්බතො. එතෙන පරිහානධම්මාභාවං දීපෙති. නයිදං එකගුණං මුතන්ති තඤ්ච ඉදං පාරං එකක්ඛත්තුංයෙව ඵුසනාරහම්පි න හොති. කස්මා? එකෙන මග්ගෙන සබ්බකිලෙසප්පහානාභාවතො. එතෙන එකමග්ගෙනෙව අරහත්තාභාවං දීපෙති.

721. ඉදානි පටිපදානිසංසං දස්සෙන්තො ‘‘යස්ස ච විසතා’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – යස්ස ච එවං පටිපන්නස්ස භික්ඛුනො තාය පටිපදාය පහීනත්තා අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතභාවෙන විසතත්තා විසතා තණ්හා නත්ථි, තස්ස කිලෙසසොතච්ඡෙදෙන ඡින්නසොතස්ස කුසලාකුසලප්පහානෙන කිච්චාකිච්චප්පහීනස්ස රාගජො වා දොසජො වා අප්පමත්තකොපි පරිළාහො න විජ්ජතීති.

722. ඉදානි යස්මා ඉමා ගාථායො සුත්වා නාලකත්ථෙරස්ස චිත්තං උදපාදි – ‘‘යදි එත්තකං මොනෙය්‍යං සුකරං න දුක්කරං, සක්කා අප්පකසිරෙන පූරෙතු’’න්ති, තස්මාස්ස භගවා ‘‘දුක්කරමෙව මොනෙය්‍ය’’න්ති දස්සෙන්තො පුන ‘‘මොනෙය්‍යං තෙ උපඤ්ඤිස්ස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ උපඤ්ඤිස්සන්ති උපඤ්ඤාපෙය්‍යං, කථයිස්සන්ති වුත්තං හොති. ඛුරධාරා උපමා අස්සාති ඛුරධාරූපමො. භවෙති භවෙය්‍ය. කො අධිප්පායො? මොනෙය්‍යං පටිපන්නො භික්ඛු ඛුරධාරං උපමං කත්වා පච්චයෙසු වත්තෙය්‍ය. යථා මධුදිද්ධං ඛුරධාරං ලිහන්තො, ඡෙදතො, ජිව්හං රක්ඛති, එවං ධම්මෙන ලද්ධෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තො චිත්තං කිලෙසුප්පත්තිතො රක්ඛෙය්‍යාති වුත්තං හොති. පච්චයා හි පරිසුද්ධෙන ඤායෙන ලද්ධුඤ්ච අනවජ්ජපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුඤ්ච න සුඛෙන සක්කාති භගවා පච්චයනිස්සිතමෙව බහුසො භණති. ජිව්හාය තාලුමාහච්ච, උදරෙ සඤ්ඤතො සියාති ජිව්හාය තාලුං උප්පීළෙත්වාපි රසතණ්හං විනොදෙන්තො කිලිට්ඨෙන මග්ගෙන උප්පන්නපච්චයෙ අසෙවන්තො උදරෙ සංයතො සියා.

723. අලීනචිත්තො ච සියාති නිච්චං කුසලානං ධම්මානං භාවනාය අට්ඨිතකාරිතාය අකුසීතචිත්තො ච භවෙය්‍ය. න චාපි බහු චින්තයෙති ඤාතිජනපදාමරවිතක්කවසෙන ච බහුං න චින්තෙය්‍ය. නිරාමගන්ධො අසිතො, බ්‍රහ්මචරියපරායණොති නික්කිලෙසො ච හුත්වා තණ්හාදිට්ඨීහි කිස්මිඤ්චි භවෙ අනිස්සිතො සික්ඛාත්තයසකලසාසනබ්‍රහ්මචරියපරායණො එව භවෙය්‍ය.

724-5. එකාසනස්සාති විවිත්තාසනස්ස. ආසනමුඛෙන චෙත්ථ සබ්බඉරියාපථා වුත්තා. යතො සබ්බඉරියාපථෙසු එකීභාවස්ස සික්ඛෙය්‍යාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. එකාසනස්සාති ච සම්පදානවචනමෙතං. සමණූපාසනස්ස චාති සමණෙහි උපාසිතබ්බස්ස අට්ඨතිංසාරම්මණභාවනානුයොගස්ස, සමණානං වා උපාසනභූතස්ස අට්ඨතිංසාරම්මණභෙදස්සෙව. ඉදම්පි සම්පදානවචනමෙව, උපාසනත්ථන්ති වුත්තං හොති. එත්ථ ච එකාසනෙන කායවිවෙකො, සමණූපාසනෙන චිත්තවිවෙකො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො. එකත්තං මොනමක්ඛාතන්ති එවමිදං කායචිත්තවිවෙකවසෙන ‘‘එකත්තං මොන’’න්ති අක්ඛාතං. එකො චෙ අභිරමිස්සසීති ඉදං පන උත්තරගාථාපෙක්ඛං පදං, ‘‘අථ භාහිසි දසදිසා’’ති ඉමිනා අස්ස සම්බන්ධො.

භාහිසීති භාසිස්සසි පකාසෙස්සසි. ඉමං පටිපදං භාවෙන්තො සබ්බදිසාසු කිත්තියා පාකටො භවිස්සසීති වුත්තං හොති. සුත්වා ධීරානන්තිආදීනං පන චතුන්නං පදානං අයමත්ථො – යෙන ච කිත්තිඝොසෙන භාහිසි දසදිසා තං ධීරානං ඣායීනං කාමචාගිනං නිඝොසං සුත්වා අථ ත්වං තෙන උද්ධච්චං අනාපජ්ජිත්වා භිය්‍යො හිරිඤ්ච සද්ධඤ්ච කරෙය්‍යාසි, තෙන ඝොසෙන හරායමානො ‘‘නිය්‍යානිකපටිපදා අය’’න්ති සද්ධං උප්පාදෙත්වා උත්තරි පටිපත්තිමෙව බ්‍රූහෙය්‍යාසි. මාමකොති එවඤ්හි සන්තෙ මම සාවකො හොතීති.

726. තං නදීහීති යං තං මයා ‘‘හිරිඤ්ච සද්ධඤ්ච භිය්‍යො කුබ්බෙථා’’ති වදතා ‘‘උද්ධච්චං න කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං ඉමිනා නදීනිදස්සනෙනාපි ජානාථ, තබ්බිපරියායඤ්ච සොබ්භෙසු ච පදරෙසුච ජානාථ. සොබ්භෙසූති මාතිකාසු. පදරෙසූති දරීසු. කථං? සණන්තා යන්ති කුසොබ්භා, තුණ්හී යන්ති මහොදධීති. කුසොබ්භා හි සොබ්භපදරාදිභෙදා සබ්බාපි කුන්නදියො සණන්තා සද්දං කරොන්තා උද්ධතා හුත්වා යන්ති, ගඞ්ගාදිභෙදා පන මහානදියො තුණ්හී යන්ති, එවං ‘‘මොනෙය්‍යං පූරෙමී’’ති උද්ධතො හොති අමාමකො, මාමකො පන හිරිඤ්ච සද්ධඤ්ච උප්පාදෙත්වා නීචචිත්තොව හොති.

727-9. කිඤ්ච භිය්‍යො – යදූනකං…පෙ… පණ්ඩිතොති. තත්ථ සියා – සචෙ අඩ්ඪකුම්භූපමො බාලො සණන්තතාය, රහදො පූරොව පණ්ඩිතො සන්තතාය, අථ කස්මා බුද්ධසමණො එවං ධම්මදෙසනාබ්‍යාවටො හුත්වා බහුං භාසතීති ඉමිනා සම්බන්ධෙන ‘‘යං සමණො’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – යං බුද්ධසමණො බහුං භාසති උපෙතං අත්ථසඤ්හිතං, අත්ථුපෙතං ධම්මුපෙතඤ්ච හිතෙන ච සංහිතං, තං න උද්ධච්චෙන, අපිච ඛො ජානං සො ධම්මං දෙසෙති දිවසම්පි දෙසෙන්තො නිප්පපඤ්චොව හුත්වා. තස්ස හි සබ්බං වචීකම්මං ඤාණානුපරිවත්ති. එවං දෙසෙන්තො ච ‘‘ඉදමස්ස හිතං ඉදමස්ස හිත’’න්ති නානප්පකාරතො ජානං සො බහු භාසති, න කෙවලං බහුභාණිතාය. අවසානගාථාය සම්බන්ධො – එවං තාව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සමන්නාගතො බුද්ධසමණො ජානං සො ධම්මං දෙසෙති, ජානං සො බහු භාසති. තෙන දෙසිතං පන ධම්මං නිබ්බෙධභාගියෙනෙව ඤාණෙන යො ච ජානං සංයතත්තො, ජානං න බහු භාසති, ස මුනි මොනමරහති, ස මුනි මොනමජ්ඣගාති. තස්සත්ථො – තං ධම්මං ජානන්තො සංයතත්තො ගුත්තචිත්තො හුත්වා යං භාසිතං සත්තානං හිතසුඛාවහං න හොති, තං ජානං න බහු භාසති. සො එවංවිධො මොනත්ථං පටිපන්නකො මුනි මොනෙය්‍යපටිපදාසඞ්ඛාතං මොනං අරහති. න කෙවලඤ්ච අරහතියෙව, අපිච ඛො පන ස මුනි අරහත්තමග්ගඤාණසඞ්ඛාතං මොනං අජ්ඣගා ඉච්චෙව වෙදිතබ්බොති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

තං සුත්වා නාලකත්ථෙරො තීසු ඨානෙසු අප්පිච්ඡො අහොසි දස්සනෙ සවනෙ පුච්ඡායාති. සො හි දෙසනාපරියොසානෙ පසන්නචිත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා වනං පවිට්ඨො, පුන ‘‘අහො වතාහං භගවන්තං පස්සෙය්‍ය’’න්ති ලොලභාවං න ජනෙසි. අයමස්ස දස්සනෙ අප්පිච්ඡතා. තථා ‘‘අහො වතාහං පුන ධම්මදෙසනං සුණෙය්‍ය’’න්ති ලොලභාවං න ජනෙසි. අයමස්ස සවනෙ අප්පිච්ඡතා. තථා ‘‘අහො වතාහං පුන මොනෙය්‍යපටිපදං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති ලොලභාවං න ජනෙසි. අයමස්ස පුච්ඡාය අප්පිච්ඡතා.

සො එවං අප්පිච්ඡො සමානො පබ්බතපාදං පවිසිත්වා එකවනසණ්ඩෙ ද්වෙ දිවසානි න වසි, එකරුක්ඛමූලෙ ද්වෙ දිවසානි න නිසීදි, එකගාමෙ ද්වෙ දිවසානි පිණ්ඩාය න පාවිසි. ඉති වනතො වනං, රුක්ඛතො රුක්ඛං, ගාමතො ගාමං ආහිණ්ඩන්තො අනුරූපපටිපදං පටිපජ්ජිත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාසි. අථ යස්මා මොනෙය්‍යපටිපදං උක්කට්ඨං කත්වා පූරෙන්තො භික්ඛු සත්තෙව මාසානි ජීවති, මජ්ඣිමං කත්වා පූරෙන්තො සත්ත වස්සානි, මන්දං කත්වා පූරෙන්තො සොළස වස්සානි. අයඤ්ච උක්කට්ඨං කත්වා පූරෙසි, තස්මා සත්ත මාසෙ ඨත්වා අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරපරික්ඛයං ඤත්වා න්හායිත්වා නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා දිගුණං සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා දසබලාභිමුඛො පඤ්චපතිට්ඨිතං වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා හිඞ්ගුලකපබ්බතං නිස්සාය ඨිතකොව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. තස්ස පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා භගවා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ගාහාපෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙත්වා අගමාසීති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය නාලකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.