12. ද්වයතානුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති ද්වයතානුපස්සනාසුත්තං. කා උප්පත්ති? ඉමස්ස සුත්තස්ස අත්තජ්ඣාසයතො උප්පත්ති. අත්තජ්ඣාසයෙන හි භගවා ඉමං සුත්තං දෙසෙසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පනස්ස අත්ථවණ්ණනායමෙව ආවි භවිස්සති. තත්ථ එවං මෙ සුතන්තිආදීනි වුත්තනයානෙව. පුබ්බාරාමෙති සාවත්ථිනගරස්ස පුරත්ථිමදිසායං ආරාමෙ. මිගාරමාතු පාසාදෙති එත්ථ විසාඛා උපාසිකා අත්තනො සසුරෙන මිගාරෙන සෙට්ඨිනා මාතුට්ඨානෙ ඨපිතත්තා ‘‘මිගාරමාතා’’ති වුච්චති. තාය මිගාරමාතුයා නවකොටිඅග්ඝනකං මහාලතාපිළන්ධනං විස්සජ්ජෙත්වා කාරාපිතො පාසාදො හෙට්ඨා ච උපරි ච පඤ්ච පඤ්ච ගබ්භසතානි කත්වා සහස්සකූටාගාරගබ්භො, සො ‘‘මිගාරමාතුපාසාදො’’ති වුච්චති. තස්මිං මිගාරමාතු පාසාදෙ.

තෙන ඛො පන සමයෙන භගවාති යං සමයං භගවා සාවත්ථිං නිස්සාය පුබ්බාරාමෙ මිගාරමාතු පාසාදෙ විහරති, තෙන සමයෙන. තදහුපොසථෙති තස්මිං අහු උපොසථෙ, උපොසථදිවසෙති වුත්තං හොති. පන්නරසෙති ඉදං උපොසථග්ගහණෙන සම්පත්තාවසෙසුපොසථපටික්ඛෙපවචනං. පුණ්ණාය පුණ්ණමාය රත්තියාති පන්නරසදිවසත්තා දිවසගණනාය අබ්භාදිඋපක්කිලෙසවිරහත්තා රත්තිගුණසම්පත්තියා ච පුණ්ණත්තා පුණ්ණාය, පරිපුණ්ණචන්දත්තා පුණ්ණමාය ච රත්තියා. භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතොති භික්ඛුසඞ්ඝෙන පරිවුතො. අබ්භොකාසෙ නිසින්නො හොතීති මිගාරමාතු රතනපාසාදපරිවෙණෙ අබ්භොකාසෙ උපරි අප්පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො හොති. තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති අතීව තුණ්හීභූතං, යතො යතො වා අනුවිලොකෙති, තතො තතො තුණ්හීභූතං, තුණ්හීභූතං වාචාය, පුන තුණ්හීභූතං කායෙන. භික්ඛුසඞ්ඝං අනුවිලොකෙත්වාති තං පරිවාරෙත්වා නිසින්නං අනෙකසහස්සභික්ඛුපරිමාණං තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතං භික්ඛුසඞ්ඝං ‘‘එත්තකා එත්ථ සොතාපන්නා, එත්තකා සකදාගාමිනො, එත්තකා අනාගාමිනො එත්තකා ආරද්ධවිපස්සකා කල්‍යාණපුථුජ්ජනා, ඉමස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කීදිසී ධම්මදෙසනා සප්පායා’’ති සප්පායධම්මදෙසනාපරිච්ඡෙදනත්ථං ඉතො චිතො ච විලොකෙත්වා.

යෙ තෙ, භික්ඛවෙ, කුසලා ධම්මාති යෙ තෙ ආරොග්‍යට්ඨෙන අනවජ්ජට්ඨෙන ඉට්ඨඵලට්ඨෙන කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන ච කුසලා සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මා, තජ්ජොතකා වා පරියත්තිධම්මා. අරියා නිය්‍යානිකා සම්බොධගාමිනොති උපගන්තබ්බට්ඨෙන අරියා, ලොකතො නිය්‍යානට්ඨෙන නිය්‍යානිකා, සම්බොධසඞ්ඛාතං අරහත්තං ගමනට්ඨෙන සම්බොධගාමිනො. තෙසං වො භික්ඛවෙ…පෙ… සවනාය, තෙසං භික්ඛවෙ කුසලානං…පෙ… සම්බොධගාමීනං කා උපනිසා, කිං කාරණං, කිං පයොජනං තුම්හාකං සවනාය, කිමත්ථං තුම්හෙ තෙ ධම්මෙ සුණාථාති වුත්තං හොති. යාවදෙව ද්වයතානං ධම්මානං යථාභූතං ඤාණායාති එත්ථ යාවදෙවාති පරිච්ඡෙදාවධාරණවචනං. ද්වෙ අවයවා එතෙසන්ති ද්වයා, ද්වයා එව ද්වයතා, තෙසං ද්වයතානං. ‘‘ද්වයාන’’න්තිපි පාඨො. යථාභූතං ඤාණායාති අවිපරීතඤාණාය. කිං වුත්තං හොති? යදෙතං ලොකියලොකුත්තරාදිභෙදෙන ද්විධා වවත්ථිතානං ධම්මානං විපස්සනාසඞ්ඛාතං යථාභූතඤාණං, එතදත්ථාය න ඉතො භිය්‍යොති, සවනෙන හි එත්තකං හොති, තදුත්තරි විසෙසාධිගමො භාවනායාති. කිඤ්ච ද්වයතං වදෙථාති එත්ථ පන සචෙ, වො භික්ඛවෙ, සියා, කිඤ්ච තුම්හෙ, භන්තෙ, ද්වයතං වදෙථාති අයමධිප්පායො. පදත්ථො පන ‘‘කිඤ්ච ද්වයතාභාවං වදෙථා’’ති.

(1) තතො භගවා ද්වයතං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති එවමාදිමාහ. තත්ථ ද්වයතානං චතුසච්චධම්මානං ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති එවං ලොකියස්ස එකස්ස අවයවස්ස සහෙතුකස්ස වා දුක්ඛස්ස දස්සනෙන අයං එකානුපස්සනා, ඉතරා ලොකුත්තරස්ස දුතියස්ස අවයවස්ස සඋපායස්ස වා නිරොධස්ස දස්සනෙන දුතියානුපස්සනා. පඨමා චෙත්ථ තතියචතුත්ථවිසුද්ධීහි හොති, දුතියා පඤ්චමවිසුද්ධියා. එවං සම්මා ද්වයතානුපස්සිනොති ඉමිනා වුත්තනයෙන සම්මා ද්වයධම්මෙ අනුපස්සන්තස්ස සතියා අවිප්පවාසෙන අප්පමත්තස්ස, කායිකචෙතසිකවීරියාතාපෙන ආතාපිනො කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛත්තා, පහිතත්තස්ස. පාටිකඞ්ඛන්ති ඉච්ඡිතබ්බං. දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤාති අස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අරහත්තං. සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතාති ‘‘උපාදිසෙස’’න්ති පුනබ්භවවසෙන උපාදාතබ්බක්ඛන්ධසෙසං වුච්චති, තස්මිං වා සති අනාගාමිභාවො පටිකඞ්ඛොති දස්සෙති. තත්ථ කිඤ්චාපි හෙට්ඨිමඵලානිපි එවං ද්වයතානුපස්සිනොව හොන්ති, උපරිමඵලෙසු පන උස්සාහං ජනෙන්තො එවමාහ.

ඉදමවොචාතිආදි සඞ්ගීතිකාරානං වචනං. තත්ථ ඉදන්ති ‘‘යෙ තෙ, භික්ඛවෙ’’තිආදිවුත්තනිදස්සනං. එතන්ති ඉදානි ‘‘යෙ දුක්ඛ’’න්ති එවමාදිවත්තබ්බගාථාබන්ධනිදස්සනං. ඉමා ච ගාථා චතුසච්චදීපකත්තා වුත්තත්ථදීපිකා එව, එවං සන්තෙපි ගාථාරුචිකානං පච්ඡා ආගතානං පුබ්බෙ වුත්තං අසමත්ථතාය අනුග්ගහෙත්වා ‘‘ඉදානි යදි වදෙය්‍ය සුන්දර’’න්ති ආකඞ්ඛන්තානං වික්ඛිත්තචිත්තානඤ්ච අත්ථාය වුත්තා. විසෙසත්ථදීපිකා වාති අවිපස්සකෙ විපස්සකෙ ච දස්සෙත්වා තෙසං වට්ටවිවට්ටදස්සනතො, තස්මා විසෙසත්ථදස්සනත්ථමෙව වුත්තා. එස නයො ඉතො පරම්පි ගාථාවචනෙසු.

730. තත්ථ යත්ථ චාති නිබ්බානං දස්සෙති. නිබ්බානෙ හි දුක්ඛං සබ්බසො උපරුජ්ඣති, සබ්බප්පකාරං උපරුජ්ඣති, සහෙතුකං උපරුජ්ඣති, අසෙසඤ්ච උපරුජ්ඣති. තඤ්ච මග්ගන්ති තඤ්ච අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං.

731-3. චෙතොවිමුත්තිහීනා තෙ, අථො පඤ්ඤාවිමුත්තියාති එත්ථ අරහත්තඵලසමාධි රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, අරහත්තඵලපඤ්ඤා අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. තණ්හාචරිතෙන වා අප්පනාඣානබලෙන කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙත්වා අධිගතං අරහත්තඵලං රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, දිට්ඨිචරිතෙන උපචාරජ්ඣානමත්තං නිබ්බත්තෙත්වා විපස්සිත්වා අධිගතං අරහත්තඵලං අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති. අනාගාමිඵලං වා කාමරාගං සන්ධාය රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, අරහත්තඵලං සබ්බප්පකාරතො අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තීති. අන්තකිරියායාති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරණත්ථාය. ජාතිජරූපගාති ජාතිජරං උපගතා, ජාතිජරාය වා උපගතා, න පරිමුච්චන්ති ජාතිජරායාති එවං වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ ආදිතො පභුති පාකටමෙව. ගාථාපරියොසානෙ ච සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ තං දෙසනං උග්ගහෙත්වා විපස්සිත්වා තස්මිංයෙව ආසනෙ අරහත්තං පාපුණිංසු. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බවාරෙසු.

(2) අතො එව භගවා ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි පරියායෙනා’’තිආදිනා නයෙන නානප්පකාරතො ද්වයතානුපස්සනං ආහ. තත්ථ දුතියවාරෙ උපධිපච්චයාති සාසවකම්මපච්චයා. සාසවකම්මඤ්හි ඉධ ‘‘උපධී’’ති අධිප්පෙතං. අසෙසවිරාගනිරොධාති අසෙසං විරාගෙන නිරොධා, අසෙසවිරාගසඞ්ඛාතා වා නිරොධා.

734. උපධිනිදානාති කම්මපච්චයා. දුක්ඛස්ස ජාතිප්පභවානුපස්සීති වට්ටදුක්ඛස්ස ජාතිකාරණං ‘‘උපධී’’ති අනුපස්සන්තො. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. එවං අයම්පි වාරො චත්තාරි සච්චානි දීපෙත්වා අරහත්තනිකූටෙනෙව වුත්තො. යථා චායං, එවං සබ්බවාරා.

(3) තත්ථ තතියවාරෙ අවිජ්ජාපච්චයාති භවගාමිකම්මසම්භාරඅවිජ්ජාපච්චයා. දුක්ඛං පන සබ්බත්ථ වට්ටදුක්ඛමෙව.

735. ජාතිමරණසංසාරන්ති ඛන්ධනිබ්බත්තිං ජාතිං ඛන්ධභෙදං මරණං ඛන්ධපටිපාටිං සංසාරඤ්ච. වජන්තීති ගච්ඡන්ති උපෙන්ති. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති ඉමං මනුස්සභාවං ඉතො අවසෙසඅඤ්ඤනිකායභාවඤ්ච. ගතීති පච්චයභාවො.

736. අවිජ්ජා හායන්ති අවිජ්ජා හි අයං. විජ්ජාගතා ච යෙ සත්තාති යෙ ච අරහත්තමග්ගවිජ්ජාය කිලෙසෙ විජ්ඣිත්වා ගතා ඛීණාසවසත්තා. සෙසමුත්තානත්ථමෙව.

(4) චතුත්ථවාරෙ සඞ්ඛාරපච්චයාති පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරපච්චයා.

738-9. එතමාදීනවං ඤත්වාති යදිදං දුක්ඛං සඞ්ඛාරපච්චයා, එතං ආදීනවන්ති ඤත්වා. සබ්බසඞ්ඛාරසමථාති සබ්බෙසං වුත්තප්පකාරානං සඞ්ඛාරානං මග්ගඤාණෙන සමථා, උපහතතාය ඵලසමත්ථතායාති වුත්තං හොති. සඤ්ඤානන්ති කාමසඤ්ඤාදීනං මග්ගෙනෙව උපරොධනා. එතං ඤත්වා යථාතථන්ති එතං දුක්ඛක්ඛයං අවිපරීතං ඤත්වා. සම්මද්දසාති සම්මාදස්සනා. සම්මදඤ්ඤායාති සඞ්ඛතං අනිච්චාදිතො, අසඞ්ඛතඤ්ච නිච්චාදිතො ඤත්වා. මාරසංයොගන්ති තෙභූමකවට්ටං. සෙසමුත්තානත්ථමෙව.

(5) පඤ්චමවාරෙ විඤ්ඤාණපච්චයාති කම්මසහජාතඅභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණපච්චයා.

741. නිච්ඡාතොති නිත්තණ්හො. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො හොති. සෙසං පාකටමෙව.

(6) ඡට්ඨවාරෙ ඵස්සපච්චයාති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තඵස්සපච්චයාති අත්ථො. එවං එත්ථ පදපටිපාටියා වත්තබ්බානි නාමරූපසළායතනානි අවත්වා ඵස්සො වුත්තො. තානි හි රූපමිස්සකත්තා කම්මසම්පයුත්තානෙව න හොන්ති, ඉදඤ්ච වට්ටදුක්ඛං කම්මතො වා සම්භවෙය්‍ය කම්මසම්පයුත්තධම්මතො වාති.

742-3. භවසොතානුසාරිනන්ති තණ්හානුසාරිනං. පරිඤ්ඤායාති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. අඤ්ඤායාති අරහත්තමග්ගපඤ්ඤාය ඤත්වා. උපසමෙ රතාති ඵලසමාපත්තිවසෙන නිබ්බානෙ රතා. ඵස්සාභිසමයාති ඵස්සනිරොධා. සෙසං පාකටමෙව.

(7) සත්තමවාරෙ වෙදනාපච්චයාති කම්මසම්පයුත්තවෙදනාපච්චයා.

744-5. අදුක්ඛමසුඛං සහාති අදුක්ඛමසුඛෙන සහ. එතං දුක්ඛන්ති ඤත්වානාති එතං සබ්බං වෙදයිතං ‘‘දුක්ඛකාරණ’’න්ති ඤත්වා, විපරිණාමට්ඨිතිඅඤ්ඤාණදුක්ඛතාහි වා දුක්ඛං ඤත්වා. මොසධම්මන්ති නස්සනධම්මං. පලොකිනන්ති ජරාමරණෙහි පලුජ්ජනධම්මං. ඵුස්ස ඵුස්සාති උදයබ්බයඤාණෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා. වයං පස්සන්ති අන්තෙ භඞ්ගමෙව පස්සන්තො. එවං තත්ථ විජානතීති එවං තා වෙදනා විජානාති, තත්ථ වා දුක්ඛභාවං විජානාති. වෙදනානං ඛයාති තතො පරං මග්ගඤාණෙන කම්මසම්පයුත්තානං වෙදනානං ඛයා. සෙසමුත්තානමෙව.

(8) අට්ඨමවාරෙ තණ්හාපච්චයාති කම්මසම්භාරතණ්හාපච්චයා.

747. එතමාදීනවං ඤත්වා, තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවන්ති එතං දුක්ඛස්ස සම්භවං තණ්හාය ආදීනවං ඤත්වා. සෙසමුත්තානමෙව.

(9) නවමවාරෙ උපාදානපච්චයාති කම්මසම්භාරඋපාදානපච්චයා.

748-9. භවොති විපාකභවො ඛන්ධපාතුභාවො. භූතො දුක්ඛන්ති භූතො සම්භූතො වට්ටදුක්ඛං නිගච්ඡති. ජාතස්ස මරණන්ති යත්‍රාපි ‘‘භූතො සුඛං නිගච්ඡතී’’ති බාලා මඤ්ඤන්ති, තත්‍රාපි දුක්ඛමෙව දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ජාතස්ස මරණං හොතී’’ති. දුතියගාථාය යොජනා – අනිච්චාදීහි සම්මදඤ්ඤාය පණ්ඩිතා උපාදානක්ඛයා ජාතික්ඛයං නිබ්බානං අභිඤ්ඤාය න ගච්ඡන්ති පුනබ්භවන්ති.

(10) දසමවාරෙ ආරම්භපච්චයාති කම්මසම්පයුත්තවීරියපච්චයා.

751. අනාරම්භෙ විමුත්තිනොති අනාරම්භෙ නිබ්බානෙ විමුත්තස්ස. සෙසමුත්තානමෙව.

(11) එකාදසමවාරෙ ආහාරපච්චයාති කම්මසම්පයුත්තාහාරපච්චයා. අපරො නයො – චතුබ්බිධා සත්තා රූපූපගා, වෙදනූපගා, සඤ්ඤූපගා, සඞ්ඛාරූපගාති. තත්ථ එකාදසවිධාය කාමධාතුයා සත්තා රූපූපගා කබළීකාරාහාරසෙවනතො. රූපධාතුයා සත්තා අඤ්ඤත්‍ර අසඤ්ඤෙහි වෙදනූපගා ඵස්සාහාරසෙවනතො. හෙට්ඨා තිවිධාය අරූපධාතුයා සත්තා සඤ්ඤූපගා සඤ්ඤාභිනිබ්බත්තමනොසඤ්චෙතනාහාරසෙවනතො. භවග්ගෙ සත්තා සඞ්ඛාරූපගා සඞ්ඛාරාභිනිබ්බත්තවිඤ්ඤාණාහාරසෙවනතොති. එවම්පි යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති, සබ්බං ආහාරපච්චයාති වෙදිතබ්බං.

755. ආරොග්‍යන්ති නිබ්බානං. සඞ්ඛාය සෙවීති චත්තාරො පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා සෙවමානො, ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරසධාතුයො’’ති එවං වා ලොකං සඞ්ඛාය ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ති ඤාණෙන සෙවමානො. ධම්මට්ඨොති චතුසච්චධම්මෙ ඨිතො. සඞ්ඛ්‍යං නොපෙතීති ‘‘දෙවො’’ති වා ‘‘මනුස්සො’’ති වා ආදිකං සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති. සෙසමුත්තානමෙව.

(12) ද්වාදසමවාරෙ ඉඤ්ජිතපච්චයාති තණ්හාමානදිට්ඨිකම්මකිලෙසඉඤ්ජිතෙසු යතො කුතොචි කම්මසම්භාරිඤ්ජිතපච්චයා.

757. එජං වොස්සජ්ජාති තණ්හං චජිත්වා. සඞ්ඛාරෙ උපරුන්ධියාති කම්මං කම්මසම්පයුත්තෙ ච සඞ්ඛාරෙ නිරොධෙත්වා. සෙසමුත්තානමෙව.

(13) තෙරසමවාරෙ නිස්සිතස්ස චලිතන්ති තණ්හාය තණ්හාදිට්ඨිමානෙහි වා ඛන්ධෙ නිස්සිතස්ස සීහසුත්තෙ (සං. නි. 3.78) දෙවානං විය භයචලනං හොති. සෙසමුත්තානමෙව.

(14) චුද්දසමවාරෙ රූපෙහීති රූපභවෙහි රූපසමාපත්තීහි වා. අරූපාති අරූපභවා අරූපසමාපත්තියො වා. නිරොධොති නිබ්බානං.

761. මච්චුහායිනොති මරණමච්චු කිලෙසමච්චු දෙවපුත්තමච්චුහායිනො, තිවිධම්පි තං මච්චුං හිත්වා ගාමිනොති වුත්තං හොති. සෙසමුත්තානමෙව.

(15) පන්නරසමවාරෙ යන්ති නාමරූපං සන්ධායාහ. තඤ්හි ලොකෙන ධුවසුභසුඛත්තවසෙන ‘‘ඉදං සච්ච’’න්ති උපනිජ්ඣායිතං දිට්ඨමාලොකිතං. තදමරියානන්ති ඉදං අරියානං, අනුනාසිකඉකාරලොපං කත්වා වුත්තං. එතං මුසාති එතං ධුවාදිවසෙන ගහිතම්පි මුසා, න තාදිසං හොතීති. පුන යන්ති නිබ්බානං සන්ධායාහ. තඤ්හි ලොකෙන රූපවෙදනාදීනමභාවතො ‘‘ඉදං මුසා නත්ථි කිඤ්චී’’ති උපනිජ්ඣායිතං. තදමරියානං එතං සච්චන්ති තං ඉදං අරියානං එතං නික්කිලෙසසඞ්ඛාතා සුභභාවා, පවත්තිදුක්ඛපටිපක්ඛසඞ්ඛාතා සුඛභාවා, අච්චන්තසන්තිසඞ්ඛාතා නිච්චභාවා ච අනපගමනෙන පරමත්ථතො ‘‘සච්ච’’න්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං.

762-3. අනත්තනි අත්තමානින්ති අනත්තනි නාමරූපෙ අත්තමානිං. ඉදං සච්චන්ති මඤ්ඤතීති ඉදං නාමරූපං ධුවාදිවසෙන ‘‘සච්ච’’න්ති මඤ්ඤති. යෙන යෙන හීති යෙන යෙන රූපෙ වා වෙදනාය වා ‘‘මම රූපං, මම වෙදනා’’තිආදිනා නයෙන මඤ්ඤන්ති. තතො තන්ති තතො මඤ්ඤිතාකාරා තං නාමරූපං හොති අඤ්ඤථා. කිං කාරණං? තඤ්හි තස්ස මුසා හොති, යස්මා තං යථාමඤ්ඤිතාකාරා මුසා හොති, තස්මා අඤ්ඤථා හොතීති අත්ථො. කස්මා පන මුසා හොතීති? මොසධම්මඤ්හි ඉත්තරං, යස්මා යං ඉත්තරං පරිත්තපච්චුපට්ඨානං, තං මොසධම්මං නස්සනධම්මං හොති, තථාරූපඤ්ච නාමරූපන්ති. සච්චාභිසමයාති සච්චාවබොධා. සෙසමුත්තානමෙව.

(16) සොළසමවාරෙ යන්ති ඡබ්බිධමිට්ඨාරම්මණං සන්ධායාහ. තඤ්හි ලොකෙන සලභමච්ඡමක්කටාදීහි පදීපබළිසලෙපාදයො විය ‘‘ඉදං සුඛ’’න්ති උපනිජ්ඣායිතං. තදමරියානං එතං දුක්ඛන්ති තං ඉදං අරියානං ‘‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්ත’’න්තිආදිනා (සු. නි. 50; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 136) නයෙන ‘‘එතං දුක්ඛ’’න්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං. පුන යන්ති නිබ්බානමෙව සන්ධායාහ. තඤ්හි ලොකෙන කාමගුණාභාවා ‘‘දුක්ඛ’’න්ති උපනිජ්ඣායිතං. තදමරියානන්ති තං ඉදං අරියානං පරමත්ථසුඛතො ‘‘එතං සුඛ’’න්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං.

765-6. කෙවලාති අනවසෙසා. ඉට්ඨාති ඉච්ඡිතා පත්ථිතා. කන්තාති පියා. මනාපාති මනවුඩ්ඪිකරා. යාවතත්ථීති වුච්චතීති යාවතා එතෙ ඡ ආරම්මණා අත්ථීති වුච්චන්ති. වචනබ්‍යත්තයො වෙදිතබ්බො. එතෙ වොති එත්ථ වොති නිපාතමත්තං.

767-8. සුඛන්ති දිට්ඨමරියෙහි, සක්කායස්සුපරොධනන්ති ‘‘සුඛ’’මිති අරියෙහි පඤ්චක්ඛන්ධනිරොධො දිට්ඨො, නිබ්බානන්ති වුත්තං හොති. පච්චනීකමිදං හොතීති පටිලොමමිදං දස්සනං හොති. පස්සතන්ති පස්සන්තානං, පණ්ඩිතානන්ති වුත්තං හොති. යං පරෙති එත්ථ යන්ති වත්ථුකාමෙ සන්ධායාහ. පුන යං පරෙති එත්ථ නිබ්බානං.

769-71. පස්සාති සොතාරං ආලපති. ධම්මන්ති නිබ්බානධම්මං. සම්පමූළ්හෙත්ථවිද්දසූති සම්පමූළ්හා එත්ථ අවිද්දසූ බාලා. කිංකාරණං සම්පමූළ්හා? නිවුතානං තමො හොති , අන්ධකාරො අපස්සතං, බාලානං අවිජ්ජාය නිවුතානං ඔත්ථටානං අන්ධභාවකරණො තමො හොති, යෙන නිබ්බානධම්මං දට්ඨුං න සක්කොන්ති. සතඤ්ච විවටං හොති, ආලොකො පස්සතාමිවාති සතඤ්ච සප්පුරිසානං පඤ්ඤාදස්සනෙන පස්සතං ආලොකොව විවටං හොති නිබ්බානං. සන්තිකෙ න විජානන්ති, මගා ධම්මස්සකොවිදාති යං අත්තනො සරීරෙ තචපඤ්චකමත්තං පරිච්ඡින්දිත්වා අනන්තරමෙව අධිගන්තබ්බතො, අත්තනො ඛන්ධානං වා නිරොධමත්තතො සන්තිකෙ නිබ්බානං, තං එවං සන්තිකෙ සන්තම්පි න විජානන්ති මගභූතා ජනා මග්ගාමග්ගධම්මස්ස සච්චධම්මස්ස වා අකොවිදා, සබ්බථා භවරාග…පෙ… සුසම්බුධො. තත්ථ මාරධෙය්‍යානුපන්නෙහීති තෙභූමකවට්ටං අනුපන්නෙහි.

772. පච්ඡිමගාථාය සම්බන්ධො ‘‘එවං අසුසම්බුධං කො නු අඤ්ඤත්‍ර මරියෙහී’’ති. තස්සත්ථො – ඨපෙත්වා අරියෙ කො නු අඤ්ඤො නිබ්බානපදං ජානිතුං අරහති, යං පදං චතුත්ථෙන අරියමග්ගෙන සම්මදඤ්ඤාය අනන්තරමෙව අනාසවා හුත්වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බන්ති, සම්මදඤ්ඤාය වා අනාසවා හුත්වා අන්තෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බන්තීති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

අත්තමනාති තුට්ඨමනා. අභිනන්දුන්ති අභිනන්දිංසු. ඉමස්මිඤ්ච පන වෙය්‍යාකරණස්මින්ති ඉමස්මිං සොළසමෙ වෙය්‍යාකරණෙ. භඤ්ඤමානෙති භණියමානෙ. සෙසං පාකටමෙව.

එවං සබ්බෙසුපි සොළසසු වෙය්‍යාකරණෙසු සට්ඨිමත්තෙ සට්ඨිමත්තෙ කත්වා සට්ඨිඅධිකානං නවන්නං භික්ඛුසතානං අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු, සොළසක්ඛත්තුං චත්තාරි චත්තාරි කත්වා චතුසට්ඨි සච්චානෙත්ථ වෙනෙය්‍යවසෙන නානප්පකාරතො දෙසිතානීති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ද්වයතානුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා

නිට්ඨිත්තා.

නිට්ඨිතො ච තතියො වග්ගො අත්ථවණ්ණනානයතො, නාමෙන

මහාවග්ගොති.