10. කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති කොකාලිකසුත්තං. කා උප්පත්ති? ඉමස්ස සුත්තස්ස උප්පත්ති අත්ථවණ්ණනායමෙව ආවි භවිස්සති. අත්ථවණ්ණනාය චස්ස එවං මෙ සුතන්තිආදි වුත්තනයමෙව. අථ ඛො කොකාලිකොති එත්ථ පන කො අයං කොකාලිකො, කස්මා ච උපසඞ්කමීති? වුච්චතෙ – අයං කිර කොකාලිකරට්ඨෙ කොකාලිකනගරෙ කොකාලිකසෙට්ඨිස්ස පුත්තො පබ්බජිත්වා පිතරා කාරාපිතෙ විහාරෙයෙව පටිවසති ‘‘චූළකොකාලිකො’’ති නාමෙන, න දෙවදත්තස්ස සිස්සො. සො හි බ්‍රාහ්මණපුත්තො ‘‘මහාකොකාලිකො’’ති පඤ්ඤායි.

භගවති කිර සාවත්ථියං විහරන්තෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ජනපදචාරිකං චරමානා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය විවෙකවාසං වසිතුකාමා තෙ භික්ඛූ උය්‍යොජෙත්වා අත්තනො පත්තචීවරමාදාය තස්මිං ජනපදෙ තං නගරං පත්වා තං විහාරං අගමංසු. තත්ථ තෙ කොකාලිකෙන සද්ධිං සම්මොදිත්වා තං ආහංසු – ‘‘ආවුසො, මයං ඉධ තෙමාසං වසිස්සාම, මා කස්සචි ආරොචෙය්‍යාසී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තෙමාසෙ අතීතෙ ඉතරදිවසං පගෙව නගරං පවිසිත්වා ආරොචෙසි – ‘‘තුම්හෙ අග්ගසාවකෙ ඉධාගන්ත්වා වසමානෙ න ජානිත්ථ, න තෙ කොචි පච්චයෙනාපි නිමන්තෙතී’’ති. නගරවාසිනො ‘‘කස්මා නො, භන්තෙ, නාරොචයිත්ථා’’ති. කිං ආරොචිතෙන, කිං නාද්දසථ ද්වෙ භික්ඛූ වසන්තෙ, නනු එතෙ අග්ගසාවකාති. තෙ ඛිප්පං සන්නිපතිත්වා සප්පිගුළවත්ථාදීනි ආනෙත්වා කොකාලිකස්ස පුරතො නික්ඛිපිංසු. සො චින්තෙසි – ‘‘පරමප්පිච්ඡා අග්ගසාවකා ‘පයුත්තවාචාය උප්පන්නො ලාභො’ති ඤත්වා න සාදියිස්සන්ති, අසාදියන්තා අද්ධා ‘ආවාසිකස්ස දෙථා’ති භණිස්සන්ති, හන්දාහං ඉමං ලාභං ගාහාපෙත්වා ගච්ඡාමී’’ති. සො තථා අකාසි, ථෙරා දිස්වාව පයුත්තවාචාය උප්පන්නභාවං ඤත්වා ‘‘ඉමෙ පච්චයා නෙව අම්හාකං න කොකාලිකස්ස වට්ටන්තී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ආවාසිකස්ස දෙථා’’ති අවත්වා පටික්ඛිපිත්වා පක්කමිංසු. තෙන කොකාලිකො ‘‘කථඤ්හි නාම අත්තනා අග්ගණ්හන්තා මය්හම්පි න දාපෙසු’’න්ති දොමනස්සං උප්පාදෙසි.

තෙ භගවතො සන්තිකං අගමංසු. භගවා ච පවාරෙත්වා සචෙ අත්තනා ජනපදචාරිකං න ගච්ඡති, අග්ගසාවකෙ පෙසෙති – ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතායා’’තිආදීනි (මහාව. 32) වත්වා. ඉදමාචිණ්ණං තථාගතානං. තෙන ඛො පන සමයෙන අත්තනා අගන්තුකාමො හොති. අථ ඛො ඉමෙ පුනදෙව උය්‍යොජෙසි – ‘‘ගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, චරථ චාරික’’න්ති. තෙ පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං චාරිකං චරමානා අනුපුබ්බෙන තස්මිං රට්ඨෙ තමෙව නගරං අගමංසු. නාගරා ථෙරෙ සඤ්ජානිත්වා සහ පරික්ඛාරෙහි දානං සජ්ජෙත්වා නගරමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කත්වා දානං අදංසු, ථෙරානඤ්ච පරික්ඛාරෙ උපනාමෙසුං. ථෙරා ගහෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදංසු. තං දිස්වා කොකාලිකො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ පුබ්බෙ අප්පිච්ඡා අහෙසුං, ඉදානි ලොභාභිභූතා පාපිච්ඡා ජාතා, පුබ්බෙපි අප්පිච්ඡසන්තුට්ඨපවිවිත්තසදිසා මඤ්ඤෙ, ඉමෙ පාපිච්ඡා අසන්තගුණපරිදීපකා පාපභික්ඛූ’’ති. සො ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ පුබ්බෙ අප්පිච්ඡා සන්තුට්ඨා පවිවිත්තා විය අහුවත්ථ, ඉදානි පනත්ථ පාපභික්ඛූ ජාතා’’ති වත්වා පත්තචීවරමාදාය තාවදෙව තරමානරූපො නික්ඛමිත්වා ගන්ත්වා ‘‘භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙස්සාමී’’ති සාවත්ථාභිමුඛො ගන්ත්වා අනුපුබ්බෙන භගවන්තං උපසඞ්කමි. අයමෙත්ථ කොකාලිකො, ඉමිනා කාරණෙන උපසඞ්කමි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො කොකාලිකො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’තිආදි.

භගවා තං තුරිතතුරිතං ආගච්ඡන්තං දිස්වාව ආවජ්ජෙත්වා අඤ්ඤාසි – ‘‘අග්ගසාවකෙ අක්කොසිතුකාමො ආගතො’’ති. ‘‘සක්කා නු ඛො පටිසෙධෙතු’’න්ති ච ආවජ්ජෙන්තො ‘‘න සක්කා, ථෙරෙසු අපරජ්ඣිත්වා ආගතො, එකංසෙන පදුමනිරයෙ උප්පජ්ජිස්සතී’’ති අද්දස. එවං දිස්වාපි පන ‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙපි නාම ගරහන්තං සුත්වා න නිසෙධෙතී’’ති පරූපවාදමොචනත්ථං අරියූපවාදස්ස මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථඤ්ච ‘‘මා හෙව’’න්තිආදිනා නයෙන තික්ඛත්තුං පටිසෙධෙසි. තත්ථ මා හෙවන්ති මා එවමාහ, මා එවං අභණීති අත්ථො. පෙසලාති පියසීලා. සද්ධායිකොති සද්ධාගමකරො, පසාදාවහොති වුත්තං හොති. පච්චයිකොති පච්චයකරො, ‘‘එවමෙත’’න්ති සන්නිට්ඨාවහොති වුත්තං හොති.

අචිරපක්කන්තස්සාති පක්කන්තස්ස සතො න චිරෙනෙව සබ්බො කායො ඵුටො අහොසීති කෙසග්ගමත්තම්පි ඔකාසං අවජ්ජෙත්වා සකලසරීරං අට්ඨීනි භින්දිත්වා උග්ගතාහි පීළකාහි අජ්ඣොත්ථටං අහොසි. තත්ථ යස්මා බුද්ධානුභාවෙන තථාරූපං කම්මං බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙ විපාකං න දෙති, දස්සනූපචාරෙ පන විජහිතමත්තෙ දෙති, තස්මා තස්ස අචිරපක්කන්තස්ස පීළකා උට්ඨහිංසු. තෙනෙව වුත්තං ‘‘අචිරපක්කන්තස්ස ච කොකාලිකස්සා’’ති. අථ කස්මා තත්ථෙව න අට්ඨාසීති චෙ? කම්මානුභාවෙන. ඔකාසකතඤ්හි කම්මං අවස්සං විපච්චති, තං තස්ස තත්ථ ඨාතුං න දෙති. සො කම්මානුභාවෙන චොදියමානො උට්ඨායාසනා පක්කාමි. කළායමත්තියොති චණකමත්තියො. බෙලුවසලාටුකමත්තියොති තරුණබෙලුවමත්තියො. පභිජ්ජිංසූති භිජ්ජිංසු. තාසු භින්නාසු සකලසරීරං පනසපක්කං විය අහොසි. සො පක්කෙන ගත්තෙන අනයබ්‍යසනං පත්වා දුක්ඛාභිභූතො ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකෙ සයි. අථ ධම්මස්සවනත්ථං ආගතාගතා මනුස්සා තං දිස්වා ‘‘ධි කොකාලික, ධි කොකාලික, අයුත්තමකාසි, අත්තනොයෙව මුඛං නිස්සාය අනයබ්‍යසනං පත්තොසී’’ති ආහංසු. තෙසං සුත්වා ආරක්ඛදෙවතා ධික්කාරං අකංසු, ආරක්ඛදෙවතානං ආකාසට්ඨදෙවතාති ඉමිනා උපායෙන යාව අකනිට්ඨභවනා එකධික්කාරො උදපාදි.

තදා ච තුරූ නාම භික්ඛු කොකාලිකස්ස උපජ්ඣායො අනාගාමිඵලං පත්වා සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තො හොති. සොපි සමාපත්තියා වුට්ඨිතො තං ධික්කාරං සුත්වා ආගම්ම කොකාලිකං ඔවදි සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙසු චිත්තප්පසාදජනනත්ථං. සො තස්සාපි වචනං අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤදත්ථු තමෙව අපරාධෙත්වා කාලං කත්වා පදුමනිරයෙ උප්පජ්ජි. තෙනාහ – ‘‘අථ ඛො කොකාලිකො භික්ඛු තෙනෙවාබාධෙන…පෙ… ආඝාතෙත්වා’’ති.

අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පතීති කො අයං බ්‍රහ්මා, කස්මා ච භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොචාති? අයං කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ සහකො නාම භික්ඛු අනාගාමී හුත්වා සුද්ධාවාසෙසු උප්පන්නො, තත්ථ නං ‘‘සහම්පති බ්‍රහ්මා’’ති සඤ්ජානන්ති. සො පන ‘‘අහං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පදුමනිරයං කිත්තෙස්සාමි, තතො භගවා භික්ඛූනං ආරොචෙස්සති. කථානුසන්ධිකුසලා භික්ඛූ තත්ථායුප්පමාණං පුච්ඡිස්සන්ති, භගවා ආචික්ඛන්තො අරියූපවාදෙ ආදීනවං පකාසෙස්සතී’’ති ඉමිනා කාරණෙන භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොච. භගවා තථෙව අකාසි, අඤ්ඤතරොපි භික්ඛු පුච්ඡි. තෙන ච පුට්ඨො ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛූ’’තිආදිමාහ.

තත්ථ වීසතිඛාරිකොති මාගධකෙන පත්ථෙන චත්තාරො පත්ථා කොසලරට්ඨෙ එකො පත්ථො හොති, තෙන පත්ථෙන චත්තාරො පත්ථා ආළ්හකං, චත්තාරි ආළ්හකානි දොණං, චතුදොණා මානිකා, චතුමානිකා ඛාරී, තාය ඛාරියා වීසතිඛාරිකො. තිලවාහොති තිලසකටං. අබ්බුදො නිරයොති අබ්බුදො නාම කොචි පච්චෙකනිරයො නත්ථි, අවීචිම්හියෙව අබ්බුදගණනාය පච්චනොකාසො පන ‘‘අබ්බුදො නිරයො’’ති වුත්තො. එස නයො නිරබ්බුදාදීසු.

තත්ථ වස්සගණනාපි එවං වෙදිතබ්බා – යථෙව හි සතං සතසහස්සානි කොටි හොති, එවං සතං සතසහස්සකොටියො පකොටි නාම හොති, සතං සතසහස්සපකොටියො කොටිප්පකොටි නාම, සතං සතසහස්සකොටිප්පකොටියො නහුතං, සතං සතසහස්සනහුතානි නින්නහුතං, සතං සතසහස්සනින්නහුතානි එකං අබ්බුදං, තතො වීසතිගුණං නිරබ්බුදං. එස නයො සබ්බත්ථ. කෙචි පන ‘‘තත්ථ තත්ථ පරිදෙවනානත්තෙනපි කම්මකරණනානත්තෙනපි ඉමානි නාමානි ලද්ධානී’’ති වදන්ති, අපරෙ ‘‘සීතනරකා එව එතෙ’’ති.

අථාපරන්ති තදත්ථවිසෙසත්ථදීපකං ගාථාබන්ධං සන්ධාය වුත්තං. පාඨවසෙන වුත්තවීසතිගාථාසු හි එත්ථ ‘‘සතං සහස්සාන’’න්ති අයමෙකා එව ගාථා වුත්තත්ථදීපිකා, සෙසා විසෙසත්ථදීපිකා එව, අවසානෙ ගාථාද්වයමෙව පන මහාඅට්ඨකථායං විනිච්ඡිතපාඨෙ නත්ථි. තෙනාවොචුම්හ ‘‘වීසතිගාථාසූ’’ති.

663. තත්ථ කුඨාරීති අත්තච්ඡෙදකට්ඨෙන කුඨාරිසදිසා ඵරුසවාචා. ඡින්දතීති කුසලමූලසඞ්ඛාතං අත්තනො මූලංයෙව නිකන්තති.

664. නින්දියන්ති නින්දිතබ්බං. තං වා නින්දති යො පසංසියොති යො උත්තමට්ඨෙන පසංසාරහො පුග්ගලො, තං වා සො පාපිච්ඡතාදීනි ආරොපෙත්වා ගරහති. විචිනාතීති උපචිනාති. කලින්ති අපරාධං.

665. අයං කලීති අයං අපරාධො. අක්ඛෙසූති ජූතකීළනඅක්ඛෙසු. සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනාති සබ්බෙන අත්තනො ධනෙනපි අත්තනාපි සද්ධිං. සුගතෙසූපි සුට්ඨු ගතත්තා, සුන්දරඤ්ච ඨානං ගතත්තා සුගතනාමකෙසු බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙසු. මනං පදොසයෙති යො මනං පදූසෙය්‍ය. තස්සායං මනොපදොසො එව මහත්තරො කලීති වුත්තං හොති.

666. කස්මා? යස්මා සතං සහස්සානං…පෙ… පාපකං, යස්මා වස්සගණනාය එත්තකො සො කාලො, යං කාලං අරියගරහී වාචං මනඤ්ච පණිධාය පාපකං නිරයං උපෙති, තත්ථ පච්චතීති වුත්තං හොති. ඉදඤ්හි සඞ්ඛෙපෙන පදුමනිරයෙ ආයුප්පමාණං.

667. ඉදානි අපරෙනපි නයෙන ‘‘අයමෙව මහත්තරො කලි, යො සුගතෙසු මනං පදූසයෙ’’ති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘අභූතවාදී’’ති ආදිමාහ. තත්ථ අභූතවාදීති අරියූපවාදවසෙන අලිකවාදී. නිරයන්ති පදුමාදිං. පෙච්ච සමා භවන්තීති ඉතො පටිගන්ත්වා නිරයූපපත්තියා සමා භවන්ති. පරත්ථාති පරලොකෙ.

668. කිඤ්ච භිය්‍යො – යො අප්පදුට්ඨස්සාති. තත්ථ මනොපදොසාභාවෙන අප්පදුට්ඨො, අවිජ්ජාමලාභාවෙන සුද්ධො, පාපිච්ඡාභාවෙන අනඞ්ගණොති වෙදිතබ්බො. අප්පදුට්ඨත්තා වා සුද්ධස්ස, සුද්ධත්තා අනඞ්ගණස්සාති එවම්පෙත්ථ යොජෙතබ්බං.

669. එවං සුගතෙසු මනොපදොසස්ස මහත්තරකලිභාවං සාධෙත්වා ඉදානි වාරිතවත්ථුගාථා නාම චුද්දස ගාථා ආහ. ඉමා කිර කොකාලිකං මීයමානමෙව ඔවදන්තෙනායස්මතා මහාමොග්ගල්ලානෙන වුත්තා, ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනා’’ති එකෙ. තාසං ඉමිනා සුත්තෙන සද්ධිං එකසඞ්ගහත්ථං අයමුද්දෙසො ‘‘යො ලොභගුණෙ අනුයුත්තො’’තිආදි. තත්ථ පඨමගාථාය තාව ‘‘ගුණො’’ති නිද්දිට්ඨත්තා අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තත්තා වා ලොභොයෙව ලොභගුණො, තණ්හායෙතං අධිවචනං. අවදඤ්ඤූති අවචනඤ්ඤූ බුද්ධානම්පි ඔවාදං අග්ගහණෙන. මච්ඡරීති පඤ්චවිධමච්ඡරියෙන. පෙසුණියං අනුයුත්තොති අග්ගසාවකානං භෙදකාමතාය. සෙසං පාකටමෙව. ඉදං වුත්තං හොති – යො, ආවුසො කොකාලික, තුම්හාදිසො අනුයුත්තලොභතණ්හාය ලොභගුණෙ අනුයුත්තො අස්සද්ධො කදරියො අවදඤ්ඤූ මච්ඡරී පෙසුණියං අනුයුත්තො, සො වචසා පරිභාසති අඤ්ඤං අභාසනෙය්‍යම්පි පුග්ගලං. තෙන තං වදාමි ‘‘මුඛදුග්ගා’’ති ගාථාත්තයං.

670. තස්සායං අනුත්තානපදත්ථො – මුඛදුග්ග මුඛවිසම, විභූත විගතභූත, අලිකවාදි, අනරිය අසප්පුරිස, භූනහු භූතිහනක, වුඩ්ඪිනාසක, පුරිසන්ත අන්තිමපුරිස, කලි අලක්ඛිපුරිස, අවජාත බුද්ධස්ස අවජාතපුත්ත.

671. රජමාකිරසීති කිලෙසරජං අත්තනි පක්ඛිපසි. පපතන්ති සොබ්භං. ‘‘පපාත’’න්තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. ‘‘පපද’’න්තිපි පාඨො, මහානිරයන්ති අත්ථො.

672. එති හතන්ති එත්ථ හ-ඉති නිපාතො, තන්ති තං කුසලාකුසලකම්මං. අථ වා හතන්ති ගතං පටිපන්නං, උපචිතන්ති අත්ථො. සුවාමීති සාමි තස්ස කම්මස්ස කතත්තා. සො හි තං කම්මං ලභතෙව, නාස්ස තං නස්සතීති වුත්තං හොති. යස්මා ච ලභති, තස්මා දුක්ඛං මන්දො…පෙ… කිබ්බිසකාරී.

673. ඉදානි යං දුක්ඛං මන්දො පස්සති, තං පකාසෙන්තො ‘‘අයොසඞ්කුසමාහතට්ඨාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පුරිමඋපඩ්ඪගාථාය තාව අත්ථො – යං තං අයොසඞ්කුසමාහතට්ඨානං සන්ධාය භගවතා ‘‘තමෙනං, භික්ඛවෙ, නිරයපාලා පඤ්චවිධබන්ධනං නාම කාරණං කරොන්තී’’ති (ම. නි. 3.250; අ. නි. 3.36) වුත්තං, තං උපෙති, එවං උපෙන්තො ච තත්ථෙව ආදිත්තාය ලොහපථවියා නිපජ්ජාපෙත්වා නිරයපාලෙහි පඤ්චසු ඨානෙසු ආකොටියමානං තත්තං ඛිලසඞ්ඛාතං තිණ්හධාරමයසූලමුපෙති, යං සන්ධාය භගවතා වුත්තං ‘‘තත්තං අයොඛිලං හත්ථෙ ගමෙන්තී’’තිආදි. තතො පරා උපඩ්ඪගාථා අනෙකානි වස්සසහස්සානි තත්ථ පච්චිත්වා පක්කාවසෙසානුභවනත්ථං අනුපුබ්බෙන ඛාරොදකනදීතීරං ගතස්ස යං තං ‘‘තත්තං අයොගුළං මුඛෙ පක්ඛිපන්ති, තත්තං තම්බලොහං මුඛෙ ආසිඤ්චන්තී’’ති වුත්තං, තං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ අයොති ලොහං. ගුළසන්නිභන්ති බෙලුවසණ්ඨානං. අයොගහණෙන චෙත්ථ තම්බලොහං, ඉතරෙන අයොගුළං වෙදිතබ්බං. පතිරූපන්ති කතකම්මානුරූපං.

674. තතො පරාසු ගාථාසු න හි වග්ගූති ‘‘ගණ්හථ, පහරථා’’තිආදීනි වදන්තා නිරයපාලා මධුරවාචං න වදන්ති. නාභිජවන්තීති න සුමුඛභාවෙන අභිමුඛා ජවන්ති, න සුමුඛා උපසඞ්කමන්ති, අනයබ්‍යසනමාවහන්තා එව උපසඞ්කමන්තීති වුත්තං හොති. න තාණමුපෙන්තීති තාණං ලෙණං පටිසරණං හුත්වා න උපගච්ඡන්ති, ගණ්හන්තා හනන්තා එව උපෙන්තීති වුත්තං හොති. අඞ්ගාරෙ සන්ථතෙ සයන්තීති අඞ්ගාරපබ්බතං ආරොපිතා සමානා අනෙකානි වස්සසහස්සානි සන්ථතෙ අඞ්ගාරෙ සෙන්ති. ගිනිසම්පජ්ජලිතන්ති සමන්තතො ජලිතං සබ්බදිසාසු ච සම්පජ්ජලිතං අග්ගිං. පවිසන්තීති මහානිරයෙ පක්ඛිත්තා සමානා ඔගාහන්ති. මහානිරයො නාම යො සො ‘‘චතුක්කණ්ණො’’ති (අ. නි. 3.36) වුත්තො, නං යොජනසතෙ ඨත්වා පස්සතං අක්ඛීනි භිජ්ජන්ති.

675. ජාලෙන ච ඔනහියානාති අයොජාලෙන පලිවෙඨෙත්වා මිගලුද්දකා මිගං විය හනන්ති. ඉදං දෙවදූතෙ අවුත්තකම්මකාරණං. අන්ධංව තිමිසමායන්තීති අන්ධකරණෙන අන්ධමෙව බහලන්ධකාරත්තා ‘‘තිමිස’’න්ති සඤ්ඤිතං ධූමරොරුවං නාම නරකං ගච්ඡන්ති. තත්‍ර කිර නෙසං ඛරධූමං ඝායිත්වා අක්ඛීනි භිජ්ජන්ති, තෙන ‘‘අන්ධංවා’’ති වුත්තං. තං විතතඤ්හි යථා මහිකායොති තඤ්ච අන්ධතිමිසං මහිකායො විය විතතං හොතීති අත්ථො. ‘‘විත්ථත’’න්තිපි පාඨො. ඉදම්පි දෙවදූතෙ අවුත්තකම්මකාරණමෙව.

676. අථ ලොහමයන්ති අයං පන ලොහකුම්භී පථවිපරියන්තිකා චතුනහුතාධිකානි ද්වෙයොජනසතසහස්සානි ගම්භීරා සමතිත්තිකා තත්‍රලොහපූරා හොති. පච්චන්ති හි තාසු චිරරත්තන්ති තාසු කුම්භීසු දීඝරත්තං පච්චන්ති. අග්ගිනිසමාසූති අග්ගිසමාසු. සමුප්පිලවාතෙති සමුප්පිලවන්තා, සකිම්පි උද්ධං සකිම්පි අධො ගච්ඡමානා ඵෙණුද්දෙහකං පච්චන්තීති වුත්තං හොති. දෙවදූතෙ වුත්තනයෙනෙව තං වෙදිතබ්බං.

677. පුබ්බලොහිතමිස්සෙති පුබ්බලොහිතමිස්සාය ලොහකුම්භියා. තත්ථ කින්ති තත්ථ. යං යං දිසකන්ති දිසං විදිසං. අධිසෙතීති ගච්ඡති. ‘‘අභිසෙතී’’තිපි පාඨො, තත්ථ යං යං දිසං අල්ලීයති අපස්සයතීති අත්ථො. කිලිස්සතීති බාධීයති. ‘‘කිලිජ්ජතී’’තිපි පාඨො, පූති හොතීති අත්ථො. සම්ඵුසමානොති තෙන පුබ්බලොහිතෙන ඵුට්ඨො සමානො. ඉදම්පි දෙවදූතෙ අවුත්තකම්මකාරණං.

678. පුළවාවසථෙති පුළවානං ආවාසෙ. අයම්පි ලොහකුම්භීයෙව දෙවදූතෙ ‘‘ගූථනිරයො’’ති වුත්තා, තත්ථ පතිතස්ස සූචිමුඛපාණා ඡවිආදීනි ඡින්දිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ඛාදන්ති. ගන්තුං න හි තීරමපත්ථීති අපගන්තුං න හි තීරං අත්ථි. ‘‘තීරවමත්ථී’’තිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො. තීරමෙව එත්ථ ‘‘තීරව’’න්ති වුත්තං. සබ්බසමා හි සමන්තකපල්ලාති යස්මා තස්සා කුම්භියා උපරිභාගෙපි නිකුජ්ජිතත්තා සබ්බත්ථ සමා සමන්තතො කටාහා, තස්මා අපගන්තුං තීරං නත්ථීති වුත්තං හොති.

679. අසිපත්තවනං දෙවදූතෙ වුත්තනයමෙව. තඤ්හි දූරතො රමණීයං අම්බවනං විය දිස්සති, අථෙත්ථ ලොභෙන නෙරයිකා පවිසන්ති, තතො නෙසං වාතෙරිතානි පත්තානි පතිත්වා අඞ්ගපච්චඞ්ගානි ඡින්දන්ති. තෙනාහ – ‘‘තං පවිසන්ති සමුච්ඡිදගත්තා’’ති. තං පවිසන්ති තතො සුට්ඨු ඡින්නගත්තා හොන්තීති. ජිව්හං බළිසෙන ගහෙත්වා ආරජයාරජයා විහනන්තීති තත්ථ අසිපත්තවනෙ වෙගෙන ධාවිත්වා පතිතානං මුසාවාදීනං නෙරයිකානං නිරයපාලා ජිව්හං බළිසෙන නික්කඩ්ඪිත්වා යථා මනුස්සා අල්ලචම්මං භූමියං පත්ථරිත්වා ඛිලෙහි ආකොටෙන්ති, එවං ආකොටෙත්වා ඵරසූහි ඵාලෙත්වා ඵාලෙත්වා එකමෙකං කොටිං ඡින්දෙත්වා විහනන්ති, ඡින්නඡින්නා කොටි පුනප්පුනං සමුට්ඨාති. ‘‘ආරචයාරචයා’’තිපි පාඨො, ආවිඤ්ඡිත්වා ආවිඤ්ඡිත්වාති අත්ථො. එතම්පි දෙවදූතෙ අවුත්තකම්මකාරණං.

680. වෙතරණින්ති දෙවදූතෙ ‘‘මහතී ඛාරොදකා නදී’’ති (ම. නි. 3.269) වුත්තනදිං. සා කිර ගඞ්ගා විය උදකභරිතා දිස්සති. අථෙත්ථ න්හායිස්සාම පිවිස්සාමාති නෙරයිකා පතන්ති. තිණ්හධාරඛුරධාරන්ති තිණ්හධාරං ඛුරධාරං, තික්ඛධාරඛුරධාරවතින්ති වුත්තං හොති. තස්සා කිර නදියා උද්ධමධො උභයතීරෙසු ච තිණ්හධාරා ඛුරා පටිපාටියා ඨපිතා විය තිට්ඨන්ති, තෙන සා ‘‘තිණ්හධාරා ඛුරධාරා’’ති වුච්චති. තං තිණ්හධාරඛුරධාරං උදකාසාය උපෙන්ති අල්ලීයන්තීති අත්ථො. එවං උපෙන්තා ච පාපකම්මෙන චොදිතා තත්ථ මන්දා පපතන්ති බාලාති අත්ථො.

681. සාමා සබලාති එතං පරතො ‘‘සොණා’’ති ඉමිනා යොජෙතබ්බං. සාමවණ්ණා කම්මාසවණ්ණා ච සොණා ඛාදන්තීති වුත්තං හොති. කාකොලගණාති කණ්හකාකගණා. පටිගිද්ධාති සුට්ඨු සඤ්ජාතගෙධා හුත්වා, ‘‘මහාගිජ්ඣා’’ති එකෙ. කුලලාති කුලලපක්ඛිනො, ‘‘සෙනානමෙතං නාම’’න්ති එකෙ. වායසාති අකණ්හකාකා. ඉදම්පි දෙවදූතෙ අවුත්තකම්මකාරණං. තත්ථ වුත්තානිපි පන කානිචි ඉධ න වුත්තානි, තානි එතෙසං පුරිමපච්ඡිමභාගත්තා වුත්තානෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බානි.

682. ඉදානි සබ්බමෙවෙතං නරකවුත්තිං දස්සෙත්වා ඔවදන්තො ‘‘කිච්ඡා වතාය’’න්ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – කිච්ඡා වත අයං ඉධ නරකෙ නානප්පකාරකම්මකරණභෙදා වුත්ති, යං ජනො ඵුසති කිබ්බිසකාරී. තස්මා ඉධ ජීවිතසෙසෙ ජීවිතසන්තතියා විජ්ජමානාය ඉධ ලොකෙ ඨිතොයෙව සමානො සරණගමනාදිකුසලධම්මානුට්ඨානෙන කිච්චකරො නරො සියා භවෙය්‍ය. කිච්චකරො භවන්තොපි ච සාතච්චකාරිතාවසෙනෙව භවෙය්‍ය, න පමජ්ජෙ මුහුත්තම්පි න පමාදමාපජ්ජෙය්‍යාති අයමෙත්ථ සමුච්චයවණ්ණනා. යස්මා පන වුත්තාවසෙසානි පදානි පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යානෙව, තස්මා අනුපදවණ්ණනා න කතාති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.