5. කුමාරපෙතවත්ථුවණ්ණනා

අච්ඡෙරරූපං සුගතස්ස ඤාණන්ති ඉදං කුමාරපෙතවත්ථු. තස්ස කා උප්පත්ති? සාවත්ථියං කිර බහූ උපාසකා ධම්මගණා හුත්වා නගරෙ මහන්තං මණ්ඩපං කාරෙත්වා තං නානාවණ්ණෙහි වත්ථෙහි අලඞ්කරිත්වා කාලස්සෙව සත්ථාරං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච නිමන්තෙත්වා මහාරහවරපච්චත්ථරණත්ථතෙසු ආසනෙසු බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිසීදාපෙත්වා ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙත්වා මහාදානං පවත්තෙන්ති. තං දිස්වා අඤ්ඤතරො මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතචිත්තො පුරිසො තං සක්කාරං අසහමානො එවමාහ – ‘‘වරමෙතං සබ්බං සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩිතං, න ත්වෙව ඉමෙසං මුණ්ඩකානං දින්න’’න්ති. තං සුත්වා උපාසකා සංවිග්ගමානසා ‘‘භාරියං වත ඉමිනා පුරිසෙන පාපං පසුතං, යෙන එවං බුද්ධප්පමුඛෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ අපරද්ධ’’න්ති තමත්ථං තස්ස මාතුයා ආරොචෙත්වා ‘‘ගච්ඡ, ත්වං සසාවකසඞ්ඝං භගවන්තං ඛමාපෙහී’’ති ආහංසු. සා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා පුත්තං සන්තජ්ජෙන්තී සඤ්ඤාපෙත්වා භගවන්තං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච උපසඞ්කමිත්වා පුත්තෙන කතඅච්චයං දෙසෙන්තී ඛමාපෙත්වා භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච සත්තාහං යාගුදානෙන පූජං අකාසි. තස්සා පුත්තො නචිරස්සෙව කාලං කත්වා කිලිට්ඨකම්මූපජීවිනියා ගණිකාය කුච්ඡියං නිබ්බත්ති. සා ච නං ජාතමත්තංයෙව ‘‘දාරකො’’ති ඤත්වා සුසානෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. සො තත්ථ අත්තනො පුඤ්ඤබලෙනෙව ගහිතාරක්ඛො කෙනචි අනුපද්දුතො මාතු-අඞ්කෙ විය සුඛං සුපි. දෙවතා තස්ස ආරක්ඛං ගණ්හිංසූති ච වදන්ති.

අථ භගවා පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො තං දාරකං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං දිස්වා සූරියුග්ගමනවෙලාය සිවථිකං අගමාසි. ‘‘සත්ථා ඉධාගතො, කාරණෙනෙත්ථ භවිතබ්බ’’න්ති මහාජනො සන්නිපති. භගවා සන්නිපතිතපරිසාය ‘‘නායං දාරකො ඔඤ්ඤාතබ්බො, යදිපි ඉදානි සුසානෙ ඡඩ්ඩිතො අනාථො ඨිතො, ආයතිං පන දිට්ඨෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායඤ්ච උළාරසම්පත්තිං පටිලභිස්සතී’’ති වත්වා තෙහි මනුස්සෙහි ‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ, ඉමිනා පුරිමජාතියං කතං කම්ම’’න්ති පුට්ඨො –

‘‘බුද්ධපමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස, පූජං අකාසි ජනතා උළාරං;

තත්‍රස්ස චිත්තස්සහු අඤ්ඤථත්තං, වාචං අභාසි ඵරුසං අසබ්භ’’න්ති. –

ආදිනා නයෙන දාරකෙන කතකම්මං ආයතිං පත්තබ්බං සම්පත්තිඤ්ච පකාසෙත්වා සන්නිපතිතාය පරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ධම්මං කථෙත්වා උපරි සාමුක්කංසිකං ධම්මදෙසනං අකාසි. සච්චපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි, තඤ්ච දාරකං අසීතිකොටිවිභවො එකො කුටුම්බිකො භගවතො සම්මුඛාව ‘‘මය්හං පුත්තො’’ති අග්ගහෙසි. භගවා ‘‘එත්තකෙන අයං දාරකො රක්ඛිතො, මහාජනස්ස ච අනුග්ගහො කතො’’ති විහාරං අගමාසි.

සො අපරෙන සමයෙන තස්මිං කුටුම්බිකෙ කාලකතෙ තෙන නිය්‍යාදිතං ධනං පටිපජ්ජිත්වා කුටුම්බං සණ්ඨපෙන්තො තස්මිං නගරෙයෙව මහාවිභවො ගහපති හුත්වා දානාදිනිරතො අහොසි. අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘අහො නූන සත්ථා සත්තෙසු අනුකම්පකො, සොපි නාම දාරකො තදා අනාථො ඨිතො එතරහි මහතිං සම්පත්තිං පච්චනුභවති, උළාරානි ච පුඤ්ඤානි කරොතී’’ති. තං සුත්වා සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, තස්ස එත්තකාව සම්පත්ති, අථ ඛො ආයුපරියොසානෙ තාවතිංසභවනෙ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තිස්සති, මහතිං දිබ්බසම්පත්තිඤ්ච පටිලභිස්සතී’’ති බ්‍යාකාසි. තං සුත්වා භික්ඛූ ච මහාජනො ච ‘‘ඉදං කිර කාරණං දිස්වා දීඝදස්සී භගවා ජාතමත්තස්සෙවස්ස ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතස්ස තත්ථ ගන්ත්වා සඞ්ගහං අකාසී’’ති සත්ථු ඤාණවිසෙසං ථොමෙත්වා තස්මිං අත්තභාවෙ තස්ස පවත්තිං කථෙසුං. තමත්ථං දීපෙන්තා සඞ්ගීතිකාරා –

453. ‘‘අච්ඡෙරරූපං සුගතස්ස ඤාණං, සත්ථා යථා පුග්ගලං බ්‍යාකාසි;

උස්සන්නපුඤ්ඤාපි භවන්ති හෙකෙ, පරිත්තපුඤ්ඤාපි භවන්ති හෙකෙ.

454. ‘‘අයං කුමාරො සීවථිකාය ඡඩ්ඩිතො, අඞ්ගුට්ඨස්නෙහෙන යාපෙති රත්තිං;

න යක්ඛභූතා න සරීසපා වා, විහෙඨයෙය්‍යුං කතපුඤ්ඤං කුමාරං.

455. ‘‘සුනඛාපිමස්ස පලිහිංසු පාදෙ, ධඞ්කා සිඞ්ගාලා පරිවත්තයන්ති;

ගබ්භාසයං පක්ඛිගණා හරන්ති, කාකා පන අක්ඛිමලං හරන්ති.

456. ‘‘නයිමස්ස රක්ඛං විදහිංසු කෙචි, න ඔසධං සාසපධූපනං වා;

නක්ඛත්තයොගම්පි න අග්ගහෙසුං, න සබ්බධඤ්ඤානිපි ආකිරිංසු.

457. ‘‘එතාදිසං උත්තමකිච්ඡපත්තං, රත්තාභතං සීවථිකාය ඡඩ්ඩිතං;

නොනීතපිණ්ඩංව පවෙධමානං, සසංසයං ජීවිතසාවසෙසං.

458. ‘‘තමද්දසා දෙවමනුස්සපූජිතො, දිස්වා ච තං බ්‍යාකරි භූරිපඤ්ඤො;

‘අයං කුමාරො නගරස්සිමස්ස, අග්ගකුලිකො භවිස්සති භොගතො ච’.

459. ‘‘කිස්ස වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං, කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

එතාදිසං බ්‍යසනං පාපුණිත්වා, තං තාදිසං පච්චනුභොස්සතිද්ධි’’න්ති. –

ඡ ගාථා අවොචුං.

453. තත්ථ අච්ඡෙරරූපන්ති අච්ඡරියසභාවං. සුගතස්ස ඤාණන්ති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඤාණං, ආසයානුසයඤාණාදිසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව සන්ධාය වුත්තං. තයිදං අඤ්ඤෙසං අවිසයභූතං කථං ඤාණන්ති ආහ ‘‘සත්ථා යථා පුග්ගලං බ්‍යාකාසී’’ති. තෙන සත්ථු දෙසනාය එව ඤාණස්ස අච්ඡරියභාවො විඤ්ඤායතීති දස්සෙති.

ඉදානි බ්‍යාකරණං දස්සෙන්තො ‘‘උස්සන්නපුඤ්ඤාපි භවන්ති හෙකෙ, පරිත්තපුඤ්ඤාපි භවන්ති හෙකෙ’’ති ආහ. තස්සත්ථො – උස්සන්නකුසලධම්මාපි ඉධෙකච්චෙ පුග්ගලා ලද්ධපච්චයස්ස අපුඤ්ඤස්ස වසෙන ජාතිආදිනා නිහීනා භවන්ති, පරිත්තපුඤ්ඤාපි අප්පතරපුඤ්ඤධම්මාපි එකෙ සත්තා ඛෙත්තසම්පත්තිආදිනා තස්ස පුඤ්ඤස්ස මහාජුතිකතාය උළාරා භවන්තීති.

454. සීවථිකායාති සුසානෙ. අඞ්ගුට්ඨස්නෙහෙනාති අඞ්ගුට්ඨතො පවත්තස්නෙහෙන, දෙවතාය අඞ්ගුට්ඨතො පග්ඝරිතඛීරෙනාති අත්ථො. න යක්ඛභූතා න සරීසපා වාති පිසාචභූතා වා යක්ඛභූතා වා සරීසපා වා යෙ කෙචි සරන්තා ගච්ඡන්තා වා න විහෙඨයෙය්‍යුං න බාධෙය්‍යුං.

455. පලිහිංසු පාදෙති අත්තනො ජිව්හාය පාදෙ ලිහිසුං. ධඞ්කාති කාකා. පරිවත්තයන්තීති ‘‘මා නං කුමාරං කෙචි විහෙඨෙය්‍යු’’න්ති රක්ඛන්තා නිරොගභාවජානනත්ථං අපරාපරං පරිවත්තන්ති. ගබ්භාසයන්ති ගබ්භමලං. පක්ඛිගණාති ගිජ්ඣකුලලාදයො සකුණගණා. හරන්තීති අපනෙන්ති. අක්ඛිමලන්ති අක්ඛිගූථං.

456. කෙචීති කෙචි මනුස්සා, අමනුස්සා පන රක්ඛං සංවිදහිංසු. ඔසධන්ති තදා ආයතිඤ්ච ආරොග්‍යාවහං අගදං. සාසපධූපනං වාති යං ජාතස්ස දාරකස්ස රක්ඛණත්ථං සාසපෙන ධූපනං කරොන්ති, තම්පි තස්ස කරොන්තා නාහෙසුන්ති දීපෙන්ති. නක්ඛත්තයොගම්පි න අග්ගහෙසුන්ති නක්ඛත්තයුත්තම්පි න ගණ්හිංසු. ‘‘අසුකම්හි නක්ඛත්තෙ තිථිම්හි මුහුත්තෙ අයං ජාතො’’ති එවං ජාතකම්මම්පිස්ස න කෙචි අකංසූති අත්ථො. න සබ්බධඤ්ඤානිපි ආකිරිංසූති මඞ්ගලං කරොන්තා අගදවසෙන යං සාසපතෙලමිස්සිතං සාලිආදිධඤ්ඤං ආකිරන්ති, තම්පිස්ස නාකංසූති අත්ථො.

457. එතාදිසන්ති එවරූපං. උත්තමකිච්ඡපත්තන්ති පරමකිච්ඡං ආපන්නං අතිවිය දුක්ඛප්පත්තං. රත්තාභතන්ති රත්තියං ආභතං. නොනීතපිණ්ඩං වියාති නවනීතපිණ්ඩසදිසං, මංසපෙසිමත්තතා එවං වුත්තං. පවෙධමානන්ති දුබ්බලභාවෙන පකම්පමානං. සසංසයන්ති ‘‘ජීවති නු ඛො න නු ඛො ජීවතී’’ති සංසයිතතාය සංසයවන්තං. ජීවිතසාවසෙසන්ති ජීවිතට්ඨිතියා හෙතුභූතානං සාධනානං අභාවෙන කෙවලං ජීවිතමත්තාවසෙසකං.

458. අග්ගකුලිකො භවිස්සති භොගතො චාති භොගනිමිත්තං භොගස්ස වසෙන අග්ගකුලිකො සෙට්ඨකුලිකො භවිස්සතීති අත්ථො.

459. ‘‘කිස්ස වත’’න්ති අයං ගාථා සත්ථු සන්තිකෙ ඨිතෙහි උපාසකෙහි තෙන කතකම්මස්ස පුච්ඡාවසෙන වුත්තා. සා ච ඛො සිවථිකාය සන්නිපතිතෙහීති වෙදිතබ්බා. තත්ථ කිස්සාති කිං අස්ස. වතන්ති වතසමාදානං. පුන කිස්සාති කීදිසස්ස සුචිණ්ණස්ස වතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස චාති විභත්තිං විපරිණාමෙත්වා යොජනා. එතාදිසන්ති ගණිකාය කුච්ඡියා නිබ්බත්තනං, සුසානෙ ඡඩ්ඩනන්ති එවරූපං. බ්‍යසනන්ති අනත්ථං. තාදිසන්ති තථාරූපං, ‘‘අඞ්ගුට්ඨස්නෙහෙන යාපෙති රත්ති’’න්තිආදිනා, ‘‘අයං කුමාරො නගරස්සිමස්ස අග්ගකුලිකො භවිස්සතී’’තිආදිනා ච වුත්තප්පකාරන්ති අත්ථො. ඉද්ධින්ති දෙවිද්ධිං, දිබ්බසම්පත්තින්ති වුත්තං හොති.

ඉදානි තෙහි උපාසකෙහි පුට්ඨො භගවා යථා තදා බ්‍යාකාසි, තං දස්සෙන්තා සඞ්ගීතිකාරා –

460. ‘‘බුද්ධපමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස, පූජං අකාසි ජනතා උළාරං;

තත්‍රස්ස චිත්තස්සහු අඤ්ඤථත්තං, වාචං අභාසි ඵරුසං අසබ්භං.

461. ‘‘සො තං විතක්කං පවිනොදයිත්වා, පීතිං පසාදං පටිලද්ධා පච්ඡා;

තථාගතං ජෙතවනෙ වසන්තං, යාගුයා උපට්ඨාසි සත්තරත්තං.

462. ‘‘තස්ස වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං, තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

එතාදිසං බ්‍යසනං පාපුණිත්වා, තං තාදිසං පච්චනුභොස්සතිද්ධිං.

463. ‘‘ඨත්වාන සො වස්සසතං ඉධෙව, සබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගිභූතො;

කායස්ස භෙදා අභිසම්පරායං, සහබ්‍යතං ගච්ඡති වාසවස්සා’’ති. –

චතස්සො ගාථා අවොචුං.

460. තත්ථ ජනතාති ජනසමූහො, උපාසකගණොති අධිප්පායො. තත්‍රාති තස්සං පූජායං. අස්සාති තස්ස දාරකස්ස. චිත්තස්සහු අඤ්ඤථත්තන්ති පුරිමභවස්මිං චිත්තස්ස අඤ්ඤථාභාවො අනාදරො අගාරවො අපච්චයො අහොසි. අසබ්භන්ති සාධුසභාය සාවෙතුං අයුත්තං ඵරුසං වාචං අභාසි.

461. සොති සො අයං. තං විතක්කන්ති තං පාපකං විතක්කං. පවිනොදයිත්වාති මාතරා කතාය සඤ්ඤත්තියා වූපසමෙත්වා. පීතිං පසාදං පටිලද්ධාති පීතිං පසාදඤ්ච පටිලභිත්වා උප්පාදෙත්වා. යාගුයා උපට්ඨාසීති යාගුදානෙන උපට්ඨහි. සත්තරත්තන්ති සත්තදිවසං.

462. තස්ස වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියන්ති තං මයා හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරං අත්තනො චිත්තස්ස පසාදනං දානඤ්ච ඉමස්ස පුග්ගලස්ස වතං තං බ්‍රහ්මචරියඤ්ච, අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථීති අත්ථො.

463. ඨත්වානාති යාව ආයුපරියොසානා ඉධෙව මනුස්සලොකෙ ඨත්වා. අභිසම්පරායන්ති පුනබ්භවෙ. සහබ්‍යතං ගච්ඡති වාසවස්සාති සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පුත්තභාවෙන සහභාවං ගමිස්සති. අනාගතත්ථෙ හි ඉදං පච්චුප්පන්නකාලවචනං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

කුමාරපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.