3. චූළවග්ගො

1. අභිජ්ජමානපෙතවත්ථුවණ්ණනා

අභිජ්ජමානෙ වාරිම්හීති ඉදං සත්ථරි වෙළුවනෙ විහරන්තෙ අඤ්ඤතරං ලුද්දපෙතං ආරබ්භ වුත්තං. බාරාණසියං කිර අපරදිසාභාගෙ පාරගඞ්ගාය වාසභගාමං අතික්කමිත්වා චුන්දට්ඨිලනාමකෙ ගාමෙ එකො ලුද්දකො අහොසි. සො අරඤ්ඤෙ මිගෙ වධිත්වා වරමංසං අඞ්ගාරෙ පචිත්වා ඛාදිත්වා අවසෙසං පණ්ණපුටෙ බන්ධිත්වා කාජෙන ගහෙත්වා ගාමං ආගච්ඡති. තං බාලදාරකා ගාමද්වාරෙ දිස්වා ‘‘මංසං මෙ දෙහි, මංසං මෙ දෙහී’’ති හත්ථෙ පසාරෙත්වා උපධාවන්ති. සො තෙසං ථොකං ථොකං මංසං දෙති. අථෙකදිවසං මංසං අලභිත්වා උද්දාලකපුප්ඵං පිළන්ධිත්වා බහුඤ්ච හත්ථෙන ගහෙත්වා ගාමං ගච්ඡන්තං තං දාරකා ගාමද්වාරෙ දිස්වා ‘‘මංසං මෙ දෙහි, මංසං මෙ දෙහී’’ති හත්ථෙ පසාරෙත්වා උපධාවිංසු. සො තෙසං එකෙකං පුප්ඵමඤ්ජරිං අදාසි.

අථ අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා පෙතෙසු නිබ්බත්තො නග්ගො විරූපරූපො භයානකදස්සනො සුපිනෙපි අන්නපානං අජානන්තො සීසෙ ආබන්ධිතඋද්දාලකකුසුමමාලාකලාපො ‘‘චුන්දට්ඨිලායං ඤාතකානං සන්තිකෙ කිඤ්චි ලභිස්සාමී’’ති ගඞ්ගාය උදකෙ අභිජ්ජමානෙ පටිසොතං පදසා ගච්ඡති. තෙන ච සමයෙන කොලියො නාම රඤ්ඤො බිම්බිසාරස්ස මහාමත්තො කුපිතං පච්චන්තං වූපසමෙත්වා පටිනිවත්තෙන්තො හත්ථිඅස්සාදිපරිවාරබලං ථලපථෙන පෙසෙත්වා සයං ගඞ්ගාය නදියා අනුසොතං නාවාය ආගච්ඡන්තො තං පෙතං තථා ගච්ඡන්තං දිස්වා පුච්ඡන්තො –

387. ‘‘අභිජ්ජමානෙ වාරිම්හි, ගඞ්ගාය ඉධ ගච්ඡසි;

නග්ගො පුබ්බද්ධපෙතොව, මාලධාරී අලඞ්කතො;

කුහිං ගමිස්සසි පෙත, කත්ථ වාසො භවිස්සතී’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ අභිජ්ජමානෙති පදනික්ඛෙපෙන අභිජ්ජමානෙ සඞ්ඝාතෙ, වාරිම්හි ගඞ්ගායාති ගඞ්ගාය නදියා උදකෙ. ඉධාති ඉමස්මිං ඨානෙ. පුබ්බද්ධපෙතොවාති කායස්ස පුරිමද්ධෙන අපෙතො විය අපෙතයොනිකො දෙවපුත්තො විය. කථං? මාලධාරී අලඞ්කතොති, මාලාහි පිළන්ධිත්වා අලඞ්කතසීසග්ගොති අත්ථො. කත්ථ වාසො භවිස්සතීති කතරස්මිං ගාමෙ දෙසෙ වා තුය්හං නිවාසො භවිස්සති, තං කථෙහීති අත්ථො.

ඉදානි යං තදා තෙන පෙතෙන කොලියෙන ච වුත්තං, තං දස්සෙතුං සඞ්ගීතිකාරා –

388. ‘‘චුන්දට්ඨිලං ගමිස්සාමි, පෙතො සො ඉති භාසති;

අන්තරෙ වාසභගාමං, බාරාණසිඤ්ච සන්තිකෙ.

389. ‘‘තඤ්ච දිස්වා මහාමත්තො, කොලියො ඉති විස්සුතො;

සත්තුං භත්තඤ්ච පෙතස්ස, පීතකඤ්ච යුගං අදා.

390. ‘‘නාවාය තිට්ඨමානාය, කප්පකස්ස අදාපයි;

කප්පකස්ස පදින්නම්හි, ඨානෙ පෙතස්ස දිස්සථ.

391. ‘‘තතො සුවත්ථවසනො, මාලධාරී අලඞ්කතො;

ඨානෙ ඨිතස්ස පෙතස්ස, දක්ඛිණා උපකප්පථ;

තස්මා දජ්ජෙථ පෙතානං, අනුකම්පාය පුනප්පුන’’න්ති. – ගාථායො අවොචුං;

388. තත්ථ චුන්දට්ඨිලන්ති එවංනාමකං ගාමං. අන්තරෙ වාසභගාමං, බාරාණසිඤ්ච සන්තිකෙති වාසභගාමස්ස ච බාරාණසියා ච වෙමජ්ඣෙ. අන්තරා-සද්දයොගෙන හෙතං සාම්‍යත්ථෙ උපයොගවචනං. බාරාණසියා සන්තිකෙ හි සො ගාමොති. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – අන්තරෙ වාසභගාමස්ස ච බාරාණසියා ච යො චුන්දට්ඨිලනාමකො ගාමො බාරාණසියා අවිදූරෙ, තං ගාමං ගමිස්සාමීති.

389. කොලියො ඉති විස්සුතොති කොලියොති එවංපකාසිතනාමො. සත්තුං භත්තඤ්චාති සත්තුඤ්චෙව භත්තඤ්ච. පීතකඤ්ච යුගං අදාති පීතකං සුවණ්ණවණ්ණං එකං වත්ථයුගඤ්ච අදාසි.

390. කදා අදාසීති චෙ ආහ නාවාය තිට්ඨමානාය. කප්පකස්ස අදාපයීති ගච්ඡන්තිං නාවං ඨපෙත්වා තත්ථ එකස්ස න්හාපිතස්ස උපාසකස්ස දාපෙසි, දින්නම්හි වත්ථයුගෙති යොජනා. ඨානෙති ඨානසො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව. පෙතස්ස දිස්සථාති පෙතස්ස සරීරෙ පඤ්ඤායිත්ථ, තස්ස නිවාසනපාරුපනවත්ථං සම්පජ්ජි. තෙනාහ ‘‘තතො සුවත්ථවසනො, මාලධාරී අලඞ්කතො’’ති, සුවත්ථවසනො මාලාභරණෙහි සුමණ්ඩිතපසාධිතො. ඨානෙ ඨිතස්ස පෙතස්ස, දක්ඛිණා උපකප්පථාති දක්ඛිණෙය්‍යට්ඨානෙ ඨිතා පනෙසා දක්ඛිණා තස්ස පෙතස්ස යස්මා උපකප්පති, විනියොගං අගමාසි. තස්මා දජ්ජෙථ පෙතානං, අනුකම්පාය පුනප්පුනන්ති පෙතානං අනුකම්පාය පෙතෙ උද්දිස්ස පුනප්පුනං දක්ඛිණං දදෙය්‍යාති අත්ථො.

අථ සො කොලියමහාමත්තො තං පෙතං අනුකම්පමානො දානවිධිං සම්පාදෙත්වා අනුසොතං ආගන්ත්වා සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ බාරාණසිං සම්පාපුණි. භගවා ච තෙසං අනුග්ගහත්ථං ආකාසෙන ආගන්ත්වා ගඞ්ගාතීරෙ අට්ඨාසි. කොලියමහාමත්තොපි නාවාතො ඔතරිත්වා හට්ඨපහට්ඨො භගවන්තං නිමන්තෙසි – ‘‘අධිවාසෙථ මෙ, භන්තෙ, භගවා අජ්ජතනාය භත්තං අනුකම්පං උපාදායා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. සො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා තාවදෙව රමණීයෙ භූමිභාගෙ මහන්තං සාඛාමණ්ඩපං උපරි චතූසු ච පස්සෙසු නානාවිරාගවණ්ණවිචිත්තවිවිධවසනසමලඞ්කතං කාරෙත්වා තත්ථ භගවතො ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ.

අථ සො මහාමත්තො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො හෙට්ඨා අත්තනො වුත්තවචනං පෙතස්ස ච පටිවචනං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝො ආගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. චින්තිතසමනන්තරමෙව බුද්ධානුභාවසඤ්චොදිතො සුවණ්ණහංසගණො විය ධතරට්ඨහංසරාජං භික්ඛුසඞ්ඝො ධම්මරාජං සම්පරිවාරෙසි. තාවදෙව මහාජනො සන්නිපති ‘‘උළාරා ධම්මදෙසනා භවිස්සතී’’ති. තං දිස්වා පසන්නමානසො මහාමත්තො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සන්තප්පෙසි. භගවා කතභත්තකිච්චො මහාජනස්ස අනුකම්පාය ‘‘බාරාණසිසමීපගාමවාසිනො සන්නිපතන්තූ’’ති අධිට්ඨාසි. සබ්බෙ ච තෙ ඉද්ධිබලෙන මහාජනා සන්නිපතිංසු, උළාරෙ චස්ස පෙතෙ පාකටෙ අකාසි. තෙසු කෙචි ඡින්නභින්නපිලොතිකඛණ්ඩධරා, කෙචි අත්තනො කෙසෙහෙව පටිච්ඡාදිතකොපිනා, කෙචි නග්ගා යථාජාතරූපා ඛුප්පිපාසාභිභූතා තචපරියොනද්ධා අට්ඨිමත්තසරීරා ඉතො චිතො ච පරිබ්භමන්තා මහාජනස්ස පච්චක්ඛතො පඤ්ඤායිංසු.

අථ භගවා තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාසි, යථා තෙ එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා අත්තනා කතං පාපකම්මං මහාජනස්ස පවෙදෙසුං. තමත්ථං දීපෙන්තා සඞ්ගීතිකාරා –

392. ‘‘සාතුන්නවසනා එකෙ, අඤ්ඤෙ කෙසනිවාසනා;

පෙතා භත්තාය ගච්ඡන්ති, පක්කමන්ති දිසොදිසං.

393. ‘‘දූරෙ එකෙ පධාවිත්වා, අලද්ධාව නිවත්තරෙ;

ඡාතා පමුච්ඡිතා භන්තා, භූමියං පටිසුම්භිතා.

394. ‘‘කෙචි තත්ථ පපතිත්වා, භූමියං පටිසුම්භිතා;

පුබ්බෙ අකතකල්‍යාණා, අග්ගිදඩ්ඪාව ආතපෙ.

395. ‘‘මයං පුබ්බෙ පාපධම්මා, ඝරණී කුලමාතරො;

සන්තෙසු දෙය්‍යධම්මෙසු, දීපං නාකම්හ අත්තනො.

396. ‘‘පහූතං අන්නපානම්පි, අපිස්සු අවකිරීයති;

සම්මග්ගතෙ පබ්බජිතෙ, න ච කිඤ්චි අදම්හසෙ.

397. ‘‘අකම්මකාමා අලසා, සාදුකාමා මහග්ඝසා;

ආලොපපිණ්ඩදාතාරො, පටිග්ගහෙ පරිභාසිම්හසෙ.

398. ‘‘තෙ ඝරා තා ච දාසියො, තානෙවාභරණානි නො;

තෙ අඤ්ඤෙ පරිචාරෙන්ති, මයං දුක්ඛස්ස භාගිනො.

399. ‘‘වෙණී වා අවඤ්ඤා හොන්ති, රථකාරී ච දුබ්භිකා;

චණ්ඩාලී කපණා හොන්ති, කප්පකා ච පුනප්පුනං.

400. ‘‘යානි යානි නිහීනානි, කුලානි කපණානි ච;

තෙසු තෙස්වෙව ජායන්ති, එසා මච්ඡරිනො ගති.

401. ‘‘පුබ්බෙ ච කතකල්‍යාණා, දායකා වීතමච්ඡරා;

සග්ගං තෙ පරිපූරෙන්ති, ඔභාසෙන්ති ච නන්දනං.

402. ‘‘වෙජයන්තෙ ච පාසාදෙ, රමිත්වා කාමකාමිනො;

උච්චාකුලෙසු ජායන්ති, සභොගෙසු තතො චුතා.

403. ‘‘කූටාගාරෙ ච පාසාදෙ, පල්ලඞ්කෙ පොනකත්ථතෙ;

බීජිතඞ්ගා මොරහත්ථෙහි, කුලෙ ජාතා යසස්සිනො.

404. ‘‘අඞ්කතො අඞ්කං ගච්ඡන්ති, මාලධාරී අලඞ්කතා;

ධාතියො උපතිට්ඨන්ති, සායං පාතං සුඛෙසිනො.

405. ‘‘නයිදං අකතපුඤ්ඤානං, කතපුඤ්ඤානමෙවිදං;

අසොකං නන්දනං රම්මං, තිදසානං මහාවනං.

406. ‘‘සුඛං අකතපුඤ්ඤානං, ඉධ නත්ථි පරත්ථ ච;

සුඛඤ්ච කතපුඤ්ඤානං, ඉධ චෙව පරත්ථ ච.

407. ‘‘තෙසං සහබ්‍යකාමානං, කත්තබ්බං කුසලං බහුං;

කතපුඤ්ඤා හි මොදන්ති, සග්ගෙ භොගසමඞ්ගිනො’’ති. – ගාථායො අවොචුං;

392. තත්ථ සාතුන්නවසනාති ඡින්නභින්නපිලොතිකඛණ්ඩනිවාසනා. එකෙති එකච්චෙ. කෙසනිවාසනාති කෙසෙහෙව පටිච්ඡාදිතකොපිනා. භත්තාය ගච්ඡන්තීති ‘‘අප්පෙව නාම ඉතො ගතා යත්ථ වා තත්ථ වා කිඤ්චි උච්ඡිට්ඨභත්තං වා වමිතභත්තං වා ගබ්භමලාදිකං වා ලභෙය්‍යාමා’’ති කත්ථචිදෙව අට්ඨත්වා ඝාසත්ථාය ගච්ඡන්ති. පක්කමන්ති දිසොදිසන්ති දිසතො දිසං අනෙකයොජනන්තරිකං ඨානං පක්කමන්ති.

393. දූරෙති දූරෙව ඨානෙ. එකෙති එකච්චෙ පෙතා. පධාවිත්වාති ඝාසත්ථාය උපධාවිත්වා. අලද්ධාව නිවත්තරෙති කිඤ්චි ඝාසං වා පානීයං වා අලභිත්වා එව නිවත්තන්ති. පමුච්ඡිතාති ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛෙන සඤ්ජාතමුච්ඡා. භන්තාති පරිබ්භමන්තා. භූමියං පටිසුම්භිතාති තාය එව මුච්ඡාය උප්පත්තියා ඨත්වා අවක්ඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩා විය විස්සුස්සිත්වා පථවියං පතිතා.

394. තත්ථාති ගතට්ඨානෙ. භූමියං පටිසුම්භිතාති පපාතෙ පතිතා විය ජිඝච්ඡාදිදුක්ඛෙන ඨාතුං අසමත්ථභාවෙන භූමියං පතිතා, තත්ථ වා ගතට්ඨානෙ ඝාසාදීනං අලාභෙන ඡින්නාසා හුත්වා කෙනචි පටිමුඛං සුම්භිතා පොථිතා විය භූමියං පතිතා හොන්තීති අත්ථො. පුබ්බෙ අකතකල්‍යාණාති පුරිමභවෙ අකතකුසලා. අග්ගිදඩ්ඪාව ආතපෙති නිදාඝකාලෙ ආතපට්ඨානෙ අග්ගිනා දඩ්ඪා විය, ඛුප්පිපාසග්ගිනා ඩය්හමානා මහාදුක්ඛං අනුභවන්තීති අත්ථො.

395. පුබ්බෙති අතීතභවෙ. පාපධම්මාති ඉස්සුකීමච්ඡරීආදිභාවෙන ලාමකසභාවා. ඝරණීති ඝරසාමිනියො. කුලමාතරොති කුලදාරකානං මාතරො, කුලපුරිසානං වා මාතරො. දීපන්ති පතිට්ඨං, පුඤ්ඤන්ති අත්ථො. තඤ්හි සත්තානං සුගතීසු පතිට්ඨාභාවතො ‘‘පතිට්ඨා’’ති වුච්චති. නාකම්හාති න කරිම්හ.

396. පහූතන්ති බහුං. අන්නපානම්පීති අන්නඤ්ච පානඤ්ච. අපිස්සු අවකිරීයතීති සූති නිපාතමත්තං, අපි අවකිරීයති ඡට්ටීයති. සම්මග්ගතෙති සම්මා ගතෙ සම්මා පටිපන්නෙ සම්මා පටිපන්නාය. පබ්බජිතෙති පබ්බජිතාය. සම්පදානෙ හි ඉදං භුම්මවචනං. සම්මග්ගතෙ වා පබ්බජිතෙ සති ලබ්භමානෙති අත්ථො. න ච කිඤ්චි අදම්හසෙති ‘‘කිඤ්චිමත්තම්පි දෙය්‍යධම්මං නාදම්හා’’ති විප්පටිසාරාභිභූතා වදන්ති.

397. අකම්මකාමාති සාධූති අකත්තබ්බං කම්මං අකුසලං කාමෙන්තීති අකම්මකාමා, සාධූහි වා කත්තබ්බං කුසලං කාමෙන්තීති කම්මකාමා, න කම්මකාමාති අකම්මකාමා, කුසලධම්මෙසු අච්ඡන්දිකාති අත්ථො. අලසාති කුසීතා කුසලකම්මකරණෙ නිබ්බීරියා. සාදුකාමාති සාතමධුරවත්ථුපියා. මහග්ඝසාති මහාභොජනා, උභයෙනාපි සුන්දරඤ්ච මධුරඤ්ච භොජනං ලභිත්වා අත්ථිකානං කිඤ්චි අදත්වා සයමෙව භුඤ්ජිතාරොති දස්සෙති. ආලොපපිණ්ඩදාතාරොති ආලොපමත්තස්සපි භොජනපිණ්ඩස්ස දායකා. පටිග්ගහෙති තස්ස පටිග්ගණ්හනකෙ. පරිභාසිම්හසෙති පරිභවං කරොන්තා භාසිම්හ, අවමඤ්ඤිම්හ උප්පණ්ඩිම්හා චාති අත්ථො.

398. තෙ ඝරාති යත්ථ මයං පුබ්බෙ ‘‘අම්හාකං ඝර’’න්ති මමත්තං අකරිම්හා, තානි ඝරානි යථාඨිතානි, ඉදානි නො න කිඤ්චි උපකප්පතීති අධිප්පායො. තා ච දාසියො තානෙවාභරණානි නොති එත්ථාපි එසෙව නයො. තත්ථ නොති අම්හාකං. තෙති තෙ ඝරාදිකෙ. අඤ්ඤෙ පරිචාරෙන්ති, පරිභොගාදිවසෙන විනියොගං කරොන්තීති අත්ථො. මයං දුක්ඛස්ස භාගිනොති මයං පන පුබ්බෙ කෙවලං කීළනප්පසුතා හුත්වා සාපතෙය්‍යං පහාය ගමනීයං අනුගාමිකං කාතුං අජානන්තා ඉදානි ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛස්ස භාගිනො භවාමාති අත්තානං ගරහන්තා වදන්ති.

399. ඉදානි යස්මා පෙතයොනිතො චවිත්වා මනුස්සෙසු උප්පජ්ජන්තාපි සත්තා යෙභුය්‍යෙන තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන හීනජාතිකා කපණවුත්තිනොව හොන්ති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘වෙණිවා’’තිආදිනා ද්වෙ ගාථා වුත්තා. තත්ථ වෙණිවාති වෙනජාතිකා, විලීවකාරා නළකාරා හොන්තීති අත්ථො. වා-සද්දො අනියමත්ථො. අවඤ්ඤාති අවඤ්ඤෙය්‍යා, අවජානිතබ්බාති වුත්තං හොති. ‘‘වම්භනා’’ති වා පාඨො, පරෙහි බාධනීයාති අත්ථො. රථකාරීති චම්මකාරිනො. දුබ්භිකාති මිත්තදුබ්භිකා මිත්තානං බාධිකා. චණ්ඩාලීති චණ්ඩාලජාතිකා. කපණාති වනිබ්බකා අතිවිය කාරුඤ්ඤප්පත්තා. කප්පකාති කප්පකජාතිකා, සබ්බත්ථ ‘‘හොන්ති පුනප්පුන’’න්ති යොජනා, අපරාපරම්පි ඉමෙසු නිහීනකුලෙසු උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති.

400. තෙසු තෙස්වෙව ජායන්තීති යානි යානි අඤ්ඤානිපි නෙසාදපුක්කුසකුලාදීනි කපණානි අතිවිය වම්භනියානි පරමදුග්ගතානි ච, තෙසු තෙසු එව නිහීනකුලෙසු මච්ඡරියමලෙන පෙතෙසු නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතා නිබ්බත්තන්ති. තෙනාහ ‘‘එසා මච්ඡරිනො ගතී’’ති.

401. එවං අකතපුඤ්ඤානං සත්තානං ගතිං දස්සෙත්වා ඉදානි කතපුඤ්ඤානං ගතිං දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බෙ ච කතකල්‍යාණා’’ති සත්ත ගාථා වුත්තා. තත්ථ සග්ගං තෙ පරිපූරෙන්තීති යෙ පුබ්බෙ පුරිමජාතියං කතකල්‍යාණා දායකා දානපුඤ්ඤාභිරතා විගතමලමච්ඡෙරා, තෙ අත්තනො රූපසම්පත්තියා චෙව පරිවාරසම්පත්තියා ච සග්ගං දෙවලොකං පරිපූරෙන්ති පරිපුණ්ණං කරොන්ති. ඔභාසෙන්ති ච නන්දනන්ති න කෙවලං පරිපූරෙන්තියෙව, අථ ඛො කප්පරුක්ඛාදීනං පභාහි සභාවෙනෙව ඔභාසමානම්පි නන්දනවනං අත්තනො වත්ථාභරණජුතීහි සරීරප්පභාය ච අභිභවිත්වා චෙව ඔභාසෙත්වා ච ජොතෙන්ති.

402. කාමකාමිනොති යථිච්ඡිතෙසු කාමගුණෙසු යථාකාමං පරිභොගවන්තො. උච්චාකුලෙසූති උච්චෙසු ඛත්තියකුලාදීසු කුලෙසු. සභොගෙසූති මහාවිභවෙසු. තතො චුතාති තතො දෙවලොකතො චුතා.

403. කූටාගාරෙ ච පාසාදෙති කූටාගාරෙ ච පාසාදෙ ච. බීජිතඞ්ගාති බීජියමානදෙහා. මොරහත්ථෙහීති මොරපිඤ්ඡපටිමණ්ඩිතබීජනීහත්ථෙහි. යසස්සිනොති පරිවාරවන්තො රමන්තීති අධිප්පායො.

404. අඞ්කතො අඞ්කං ගච්ඡන්තීති දාරකකාලෙපි ඤාතීනං ධාතීනඤ්ච අඞ්කට්ඨානතො අඞ්කට්ඨානමෙව ගච්ඡන්ති, න භූමිතලන්ති අධිප්පායො. උපතිට්ඨන්තීති උපට්ඨානං කරොන්ති. සුඛෙසිනොති සුඛමිච්ඡන්තා, ‘‘මා සීතං වා උණ්හං වා’’ති අප්පකම්පි දුක්ඛං පරිහරන්තා උපතිට්ඨන්තීති අධිප්පායො.

405. නයිදං අකතපුඤ්ඤානන්ති ඉදං සොකවත්ථුඅභාවතො අසොකං රම්මං රමණීයං තිදසානං තාවතිංසදෙවානං මහාවනං මහාඋපවනභූතං නන්දනං නන්දනවනං අකතපුඤ්ඤානං න හොති, තෙහි ලද්ධුං න සක්කාති අත්ථො.

406. ඉධාති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ විසෙසතො පුඤ්ඤං කරීයති, තං සන්ධායාහ. ඉධාති වා දිට්ඨධම්මෙ. පරත්ථාති සම්පරායෙ.

407. තෙසන්ති තෙහි යථාවුත්තෙහි දෙවෙහි. සහබ්‍යකාමානන්ති සහභාවං ඉච්ඡන්තෙහි. භොගසමඞ්ගිනොති භොගෙහි සමන්නාගතා, දිබ්බෙහි පඤ්චකාමගුණෙහි සමප්පිතා මොදන්තීති අත්ථො. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

එවං තෙහි පෙතෙහි සාධාරණතො අත්තනා කතකම්මස්ස ච ගතියා පුඤ්ඤකම්මස්ස ච ගතියා පවෙදිතාය සංවිග්ගමනස්ස කොළියාමච්චපමුඛස්ස තත්ථ සන්නිපතිතස්ස මහාජනස්ස අජ්ඣාසයානුරූපං භගවා විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

අභිජ්ජමානපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සාණවාසිත්ථෙරපෙතවත්ථුවණ්ණනා

කුණ්ඩිනාගරියො ථෙරොති ඉදං සත්ථරි වෙළුවනෙ විහරන්තෙ ආයස්මතො සාණවාසිත්ථෙරස්ස ඤාතිපෙතෙ ආරබ්භ වුත්තං. අතීතෙ කිර බාරාණසියං කිතවස්ස නාම රඤ්ඤො පුත්තො උය්‍යානකීළං කීළිත්වා නිවත්තන්තො සුනෙත්තං නාම පච්චෙකබුද්ධං පිණ්ඩාය චරිත්වා නගරතො නික්ඛමන්තං දිස්වා ඉස්සරියමදමත්තො හුත්වා ‘‘කථඤ්හි නාම මය්හං අඤ්ජලිං අකත්වා අයං මුණ්ඩකො ගච්ඡතී’’ති පදුට්ඨචිත්තො හත්ථික්ඛන්ධතො ඔතරිත්වා ‘‘කච්චි තෙ පිණ්ඩපාතො ලද්ධො’’ති ආලපන්තො හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා පථවියං පාතෙත්වා භින්දි. අථ නං සබ්බත්ථ තාදිභාවප්පත්තියා නිබ්බිකාරං කරුණාවිප්ඵාරසොමනස්සනිපාතපසන්නචිත්තමෙව ඔලොකෙන්තං අට්ඨානාඝාතෙන දූසිතචිත්තො ‘‘කිං මං කිතවස්ස රඤ්ඤො පුත්තං න ජානාසි, ත්වං ඔලොකයන්තො මය්හං කිං කරිස්සසී’’ති වත්වා අවහසන්තො පක්කාමි. පක්කන්තමත්තස්සෙව චස්ස නරකග්ගිදාහපටිභාගො බලවසරීරදාහො උප්පජ්ජි. සො තෙන මහාසන්තාපෙනාභිභූතකායො අතිබාළ්හං දුක්ඛවෙදනාභිතුන්නො කාලං කත්වා අවීචීමහානිරයෙ නිබ්බත්ති.

සො තත්ථ දක්ඛිණපස්සෙන වාමපස්සෙන උත්තානො අවකුජ්ජොති බහූහි පකාරෙහි පරිවත්තිත්වා චතුරාසීති වස්සසහස්සානි පච්චිත්වා තතො චුතො පෙතෙසු අපිරිමිතකාලං ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛං අනුභවිත්වා තතො චුතො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කුණ්ඩිනගරස්ස සමීපෙ කෙවට්ටගාමෙ නිබ්බත්ති. තස්ස ජාතිස්සරඤාණං උප්පජ්ජි, තෙන සො පුබ්බෙ අත්තනා අනුභූතපුබ්බං දුක්ඛං අනුස්සරන්තො වයප්පත්තොපි පාපභයෙන ඤාතකෙහිපි සද්ධිං මච්ඡබන්ධනත්ථං න ගච්ඡති. තෙසු ගච්ඡන්තෙසු මච්ඡෙ ඝාතෙතුං අනිච්ඡන්තො නිලීයති, ගතො ච ජාලං භින්දති, ජීවන්තෙ වා මච්ඡෙ ගහෙත්වා උදකෙ විස්සජ්ජෙති, තස්ස තං කිරියං අරොචන්තා ඤාතකා ගෙහතො තං නීහරිංසු. එකො පනස්ස භාතා සිනෙහබද්ධහදයො අහොසි.

තෙන ච සමයෙන ආයස්මා ආනන්දො කුණ්ඩිනගරං උපනිස්සාය සාණපබ්බතෙ විහරති. අථ සො කෙවට්ටපුත්තො ඤාතකෙහි පරිච්චත්තො හුත්වා ඉතො චිතො ච පරිබ්භමන්තො තං පදෙසං පත්තො භොජනවෙලාය ථෙරස්ස සන්තිකං උපසඞ්කමි. ථෙරො තං පුච්ඡිත්වා භොජනෙන අත්ථිකභාවං ඤත්වා තස්ස භත්තං දත්වා කතභත්තකිච්චො සබ්බං තං පවත්තිං ඤත්වා ධම්මකථාය පසන්නමානසං ඤත්වා ‘‘පබ්බජිස්සසි, ආවුසො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, පබ්බජිස්සාමී’’ති. ථෙරො තං පබ්බාජෙත්වා තෙන සද්ධිං භගවතො සන්තිකං අගමාසි. අථ නං සත්ථා ආහ – ‘‘ආනන්ද, ඉමං සාමණෙරං අනුකම්පෙය්‍යාසී’’ති. සො ච අකතකුසලත්තා අප්පලාභො අහොසි. අථ නං සත්ථා අනුග්ගණ්හන්තො භික්ඛූනං පරිභොගත්ථාය පානීයඝටානං පරිපූරණෙ නියොජෙසි. තං දිස්වා උපාසකා තස්ස බහූනි නිච්චභත්තානි පට්ඨපෙසුං.

සො අපරෙන සමයෙන ලද්ධූපසම්පදො අරහත්තං පත්වා ථෙරො හුත්වා ද්වාදසහි භික්ඛූහි සද්ධිං සාණපබ්බතෙ වසි. තස්ස පන ඤාතකා පඤ්චසතමත්තා අනුපචිතකුසලකම්මා උපචිතමච්ඡෙරාදිපාපධම්මා කාලං කත්වා පෙතෙසු නිබ්බත්තිංසු. තස්ස පන මාතාපිතරො ‘‘එස අම්හෙහි පුබ්බෙ ගෙහතො නික්කඩ්ඪිතො’’ති සාරජ්ජමානා තං අනුපසඞ්කමිත්වා තස්මිං බද්ධසිනෙහං භාතිකං පෙසෙසුං. සො ථෙරස්ස ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨසමයෙ දක්ඛිණජාණුමණ්ඩලං පථවියං පතිට්ඨාපෙත්වා කතඤ්ජලී අත්තානං දස්සෙත්වා ‘‘මාතා පිතා ච තෙ, භන්තෙ’’තිආදිගාථා අවොච. කුණ්ඩිනාගරියො ථෙරොතිආදයො පන ආදිතො පඤ්ච ගාථා තාසං සම්බන්ධදස්සනත්ථං ධම්මසඞ්ගාහකෙහි ඨපිතා.

408. ‘‘කුණ්ඩිනාගරියො ථෙරො, සාණවාසිනිවාසිකො;

පොට්ඨපාදොති නාමෙන, සමණො භාවිතින්ද්‍රියො.

409. ‘‘තස්ස මාතා පිතා භාතා, දුග්ගතා යමලොකිකා;

පාපකම්මං කරිත්වාන, පෙතලොකං ඉතො ගතා.

410. ‘‘තෙ දුග්ගතා සූචිකට්ටා, කිලන්තා නග්ගිනො කිසා;

උත්තසන්තා මහත්තාසා, න දස්සෙන්ති කුරූරිනො.

411. ‘‘තස්ස භාතා විතරිත්වා, නග්ගො එකපථෙකකො;

චතුකුණ්ඩිකො භවිත්වාන, ථෙරස්ස දස්සයීතුමං.

412. ‘‘ථෙරො චාමනසිකත්වා, තුණ්හීභූතො අතික්කමි;

සො ච විඤ්ඤාපයී ථෙරං, ‘භාතා පෙතගතො අහං’.

413. ‘‘මාතා පිතා ච තෙ භන්තෙ, දුග්ගතා යමලොකිකා;

පාපකම්මං කරිත්වාන, පෙතලොකං ඉතො ගතා.

414. ‘‘තෙන දුග්ගතා සූචිකට්ටා, කිලන්තා නග්ගිනො කිසා;

උත්තසන්තා මහත්තාසා, න දස්සෙන්ති කුරූරිනො.

415. ‘‘අනුකම්පස්සු කාරුණිකො, දත්වා අන්වාදිසාහි නො;

තව දින්නෙන දානෙන, යාපෙස්සන්ති කුරූරිනො’’ති.

408-9. තත්ථ කුණ්ඩිනාගරියො ථෙරොති එවංනාමකෙ නගරෙ ජාතසංවඩ්ඪත්ථෙරො, ‘‘කුණ්ඩිකනගරො ථෙරො’’තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. සාණවාසිනිවාසිකොති සාණපබ්බතවාසී. පොට්ඨපාදොති නාමෙනාති නාමෙන පොට්ඨපාදො නාම. සමණොති සමිතපාපො. භාවිතින්ද්‍රියොති අරියමග්ගභාවනාය භාවිතසද්ධාදිඉන්ද්‍රියො, අරහාති අත්ථො. තස්සාති තස්ස සාණවාසිත්ථෙරස්ස. දුග්ගතාති දුග්ගතිගතා.

410. සූචිකට්ටාති පූතිනා ලූඛගත්තා අට්ටකා, සූචිකාති ලද්ධනාමාය ඛුප්පිපාසාය අට්ටා පීළිතා. ‘‘සූචිකණ්ඨා’’ති කෙචි පඨන්ති, සූචිඡිද්දසදිසමුඛද්වාරාති අත්ථො. කිලන්තාති කිලන්තකායචිත්තා. නග්ගිනොති නග්ගරූපා නිච්චොළා. කිසාති අට්ඨිත්තචමත්තසරීරතාය කිසදෙහා. උත්තසන්තාති ‘‘අයං සමණො අම්හාකං පුත්තො’’ති ඔත්තප්පෙන උත්‍රාසං ආපජ්ජන්තා. මහත්තාසාති අත්තනා පුබ්බෙ කතකම්මං පටිච්ච සඤ්ජාතමහාභයා. න දස්සෙන්තීති අත්තානං න දස්සෙන්ති, සම්මුඛීභාවං න ගච්ඡන්ති. කුරූරිනොති දාරුණකම්මන්තා.

411. තස්ස භාතාති සාණවාසිත්ථෙරස්ස භාතා. විතරිත්වාති විතිණ්ණො හුත්වා, ඔත්තප්පසන්තාසභයාති අත්ථො. විතුරිත්වාති වා පාඨො, තුරිතො හුත්වා, තරමානරූපො හුත්වාති වුත්තං හොති. එකපථෙති එකපදිකමග්ගෙ. එකකොති එකිකො අදුතියො. චතුකුණ්ඩිකො භවිත්වානාති චතූහි අඞ්ගෙහි කුණ්ඩෙති අත්තභාවං පවත්තෙතීති චතුකුණ්ඩිකො, ද්වීහි ජාණූහි ද්වීහි හත්ථෙහි ගච්ඡන්තො තිට්ඨන්තො ච, එවංභූතො හුත්වාති අත්ථො. සො හි එවං පුරතො කොපීනපටිච්ඡාදනා හොතීති තථා අකාසි. ථෙරස්ස දස්සයීතුමන්ති ථෙරස්ස අත්තානං උද්දිසයි දස්සෙසි.

412. අමනසිකත්වාති ‘‘අයං නාම එසො’’ති එවං මනසි අකරිත්වා අනාවජ්ජෙත්වා. සො චාති සො පෙතො. භාතා පෙතගතො අහන්ති ‘‘අහං අතීතත්තභාවෙ භාතා, ඉදානි පෙතභූතො ඉධාගතො’’ති වත්වා විඤ්ඤාපයි ථෙරන්ති යොජනා.

413-5. යථා පන විඤ්ඤාපයි, තං දස්සෙතුං ‘‘මාතා පිතා චා’’තිආදිනා තිස්සො ගාථා වුත්තා. තත්ථ මාතා පිතා ච තෙති තව මාතා ච පිතා ච. අනුකම්පස්සූති අනුග්ගණ්හ අනුදයං කරොහි. අන්වාදිසාහීති ආදිස. නොති අම්හාකං. තව දින්නෙනාති තයා දින්නෙන.

තං සුත්වා ථෙරො යථා පටිපජ්ජි, තං දස්සෙතුං –

416. ‘‘ථෙරො චරිත්වා පිණ්ඩාය, භික්ඛූ අඤ්ඤෙ ච ද්වාදස;

එකජ්ඣං සන්නිපතිංසු, භත්තවිස්සග්ගකාරණා.

417. ‘‘ථෙරො සබ්බෙව තෙ ආහ, යථාලද්ධං දදාථ මෙ;

සඞ්ඝභත්තං කරිස්සාමි, අනුකම්පාය ඤාතිනං.

418. ‘‘නිය්‍යාදයිංසු ථෙරස්ස, ථෙරො සඞ්ඝං නිමන්තයි;

දත්වා අන්වාදිසි ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

419. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, භොජනං උදපජ්ජථ;

සුචිං පණීතං සම්පන්නං, අනෙකරසබ්‍යඤ්ජනං.

420. ‘‘තතො උද්දස්සයී භාතා, වණ්ණවා බලවා සුඛී;

පහූතං භොජනං භන්තෙ, පස්ස නග්ගාම්හසෙ මයං;

තථා භන්තෙ පරක්කම, යථා වත්ථං ලභාමසෙ.

421. ‘‘ථෙරො සඞ්කාරකූටම්හා, උච්චිනිත්වාන නන්තකෙ;

පිලොතිකං පටං කත්වා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා.

422. ‘‘දත්වා අන්වාදිසී ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

423. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, වත්ථානි උදපජ්ජිසුං;

තතො සුවත්ථවසනො, ථෙරස්ස දස්සයීතුමං.

424. ‘‘යාවතා නන්දරාජස්ස, විජිතස්මිං පටිච්ඡදා;

තතො බහුතරා භන්තෙ, වත්ථානච්ඡාදනානි නො.

425. ‘‘කොසෙය්‍යකම්බලීයානි, ඛොමකප්පාසිකානි ච;

විපුලා ච මහග්ඝා ච, තෙපාකාසෙවලම්බරෙ.

426. ‘‘තෙ මයං පරිදහාම, යං යඤ්හි මනසො පියං;

තථා භන්තෙ පරක්කම, යථා ගෙහං ලභාමසෙ.

427. ‘‘ථෙරො පණ්ණකුටිං කත්වා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා;

දත්වා ච අන්වාදිසී ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

428. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, ඝරානි උදපජ්ජිසුං;

කූටාගාරනිවෙසනා, විභත්තා භාගසො මිතා.

429. ‘‘න මනුස්සෙසු ඊදිසා, යාදිසා නො ඝරා ඉධ;

අපි දිබ්බෙසු යාදිසා, තාදිසා නො ඝරා ඉධ.

430. ‘‘දද්දල්ලමානා ආභෙන්ති, සමන්තා චතුරො දිසා;

තථා භන්තෙ පරක්කම, යථා පානීයං ලභාමසෙ.

431. ‘‘ථෙරො කරණං පූරෙත්වා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා;

දත්වා අන්වාදිසී ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

432. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, පානීයං උදපජ්ජථ;

ගම්භීරා චතුරස්සා ච, පොක්ඛරඤ්ඤො සුනිම්මිතා.

433. ‘‘සීතොදිකා සුප්පතිත්ථා, සීතා අප්පටිගන්ධියා;

පදුමුප්පලසඤ්ඡන්නා, වාරිකිඤ්ජක්ඛපූරිතා.

434. ‘‘තත්ථ න්හත්වා පිවිත්වා ච, ථෙරස්ස පටිදස්සයුං;

පහූතං පානීයං භන්තෙ, පාදා දුක්ඛා ඵලන්ති නො.

435. ‘‘ආහිණ්ඩමානා ඛඤ්ජාම, සක්ඛරෙ කුසකණ්ටකෙ;

තථා භන්තෙ පරක්කම, යථා යානං ලභාමසෙ.

436. ‘‘ථෙරො සිපාටිකං ලද්ධා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා;

දත්වා අන්වාදිසී ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

437. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, පෙතා රථෙන මාගමුං;

අනුකම්පිතම්හ භදන්තෙ, භත්තෙනච්ඡාදනෙන ච.