8. චූළසෙට්ඨිපෙතවත්ථුවණ්ණනා
නග්ගො කිසො පබ්බජිතොසි, භන්තෙති ඉදං සත්ථරි වෙළුවනෙ විහරන්තෙ චූළසෙට්ඨිපෙතං ආරබ්භ වුත්තං. බාරාණසියං කිර එකො ගහපති අස්සද්ධො අප්පසන්නො මච්ඡරී කදරියො පුඤ්ඤකිරියාය අනාදරො චූළසෙට්ඨි නාම අහොසි. සො කාලං කත්වා පෙතෙසු නිබ්බත්ති, තස්ස කායො අපගතමංසලොහිතො අට්ඨින්හාරුචම්මමත්තො මුණ්ඩො අපෙතවත්ථො අහොසි. ධීතා පනස්ස අනුලා අන්ධකවින්දෙ සාමිකස්ස ගෙහෙ වසන්තී පිතරං උද්දිස්ස බ්‍රාහ්මණෙ භොජෙතුකාමා තණ්ඩුලාදීනි දානූපකරණානි සජ්ජෙසි. තං ඤත්වා පෙතො ආසාය ආකාසෙන තත්ථ ගච්ඡන්තො රාජගහං සම්පාපුණි. තෙන ච සමයෙන රාජා අජාතසත්තු දෙවදත්තෙන උය්‍යොජිතො පිතරං ජීවිතා වොරොපෙත්වා තෙන විප්පටිසාරෙන දුස්සුපිනෙන ච නිද්දං අනුපගච්ඡන්තො උපරිපාසාදවරගතො චඞ්කමන්තො තං පෙතං ආකාසෙන ගච්ඡන්තං දිස්වා ඉමාය ගාථාය පුච්ඡි –
246. ‘‘නග්ගො කිසො පබ්බජිතොසි භන්තෙ, රත්තිං කුහිං ගච්ඡසි කිස්සහෙතු;
ආචික්ඛ මෙ තං අපි සක්කුණෙමු, සබ්බෙන විත්තං පටිපාදයෙ තුව’’න්ති.
තත්ථ පබ්බජිතොති සමණො. රාජා කිර තං නග්ගත්තා මුණ්ඩත්තා ච ‘‘නග්ගො සමණො අය’’න්ති සඤ්ඤාය ‘‘නග්ගො කිසො පබ්බජිතොසී’’තිආදිමාහ. කිස්සහෙතූති කින්නිමිත්තං. සබ්බෙන විත්තං පටිපාදයෙ තුවන්ති විත්තියා උපකරණභූතං විත්තං සබ්බෙන භොගෙන තුය්හං අජ්ඣාසයානුරූපං, සබ්බෙන වා උස්සාහෙන පටිපාදෙය්‍යං සම්පාදෙය්‍යං. තථා කාතුං මයං අප්පෙව නාම සක්කුණෙය්‍යාම, තස්මා ආචික්ඛ මෙ තං, එතං තව ආගමනකාරණං මය්හං කථෙහීති අත්ථො.
එවං රඤ්ඤා පුට්ඨො පෙතො අත්තනො පවත්තිං කථෙන්තො තිස්සො ගාථා අභාසි –
247. ‘‘බාරාණසී නගරං දූරඝුට්ඨං, තත්ථාහං ගහපති අඩ්ඪකො අහු දීනො;
අදාතා ගෙධිතමනො ආමිසස්මිං, දුස්සීල්‍යෙන යමවිසයම්හි පත්තො.
248. ‘‘සො සූචිකාය කිලමිතො තෙහි,
තෙනෙව ඤාතීසු යාමි ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු;
අදානසීලා න ච සද්දහන්ති,
‘දානඵලං හොති පරම්හි ලොකෙ’.
249. ‘‘ධීතා ච මය්හං ලපතෙ අභික්ඛණං, දස්සාමි දානං පිතූනං පිතාමහානං;
තමුපක්ඛටං පරිවිසයන්ති බ්‍රාහ්මණා, යාමි අහං අන්ධකවින්දං භුත්තු’’න්ති.
247. තත්ථ දූරඝුට්ඨන්ති දූරතො එව ගුණකිත්තනවසෙන ඝොසිතං, සබ්බත්ථ විස්සුතං පාකටන්ති අත්ථො. අඩ්ඪකොති අඩ්ඪො මහාවිභවො. දීනොති නිහීනචිත්තො අදානජ්ඣාසයො. තෙනාහ ‘‘අදාතා’’ති. ගෙධිතමනො ආමිසස්මින්ති කාමාමිසෙ ලග්ගචිත්තො ගෙධං ආපන්නො. දුස්සීල්‍යෙන යමවිසයම්හි පත්තොති අත්තනා කතෙන දුස්සීලකම්මුනා යමවිසයං පෙතලොකං පත්තො අම්හි.
248. සො සූචිකාය කිලමිතොති සො අහං විජ්ඣනට්ඨෙන සූචිසදිසතාය ‘‘සූචිකා’’ති ලද්ධනාමාය ජිඝච්ඡාය කිලමිතො නිරන්තරං විජ්ඣමානො. ‘‘කිලමථො’’ති ඉච්චෙව වා පාඨො. තෙහීති ‘‘දීනො’’තිආදිනා වුත්තෙහි පාපකම්මෙහි කාරණභූතෙහි. තස්ස හි පෙතස්ස තානි පාපකම්මානි අනුස්සරන්තස්ස අතිවිය දොමනස්සං උප්පජ්ජි, තස්මා එවමාහ. තෙනෙවාති තෙනෙව ජිඝච්ඡාදුක්ඛෙන. ඤාතීසු යාමීති ඤාතීනං සමීපං යාමි ගච්ඡාමි. ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතූති ආමිසස්ස කිඤ්චික්ඛනිමිත්තං, කිඤ්චි ආමිසං පත්ථෙන්තොති අත්ථො. අදානසීලා න ච සද්දහන්ති, ‘දානඵලං හොති පරම්හි ලොකෙ’ති යථා අහං, තථා එවං අඤ්ඤෙපි මනුස්සා අදානසීලා ‘‘දානස්ස ඵලං එකංසෙන පරලොකෙ හොතී’’ති න ච සද්දහන්ති. යතො අහං විය තෙපි පෙතා හුත්වා මහාදුක්ඛං පච්චනුභවන්තීති අධිප්පායො.
249. ලපතෙති කථෙති. අභික්ඛණන්ති අභිණ්හං බහුසො. කින්ති ලපතීති ආහ ‘‘දස්සාමි දානං පිතූනං පිතාමහාන’’න්ති. තත්ථ පිතූනන්ති මාතාපිතූනං, චූළපිතුමහාපිතූනං වා. පිතාමහානන්ති අය්‍යකපය්‍යකානං. උපක්ඛටන්ති සජ්ජිතං. පරිවිසයන්තීති භොජයන්ති. අන්ධකවින්දන්ති එවංනාමකං නගරං. භුත්තුන්ති භුඤ්ජිතුං. තතො පරා සඞ්ගීතිකාරකෙහි වුත්තා –
250. ‘‘තමවොච රාජා ‘අනුභවියාන තම්පි,
එය්‍යාසි ඛිප්පං අහමපි කස්සං පූජං;
ආචික්ඛ මෙ තං යදි අත්ථි හෙතු,
සද්ධායිතං හෙතුවචො සුණොම’.
251. ‘‘තථාති වත්වා අගමාසි තත්ථ, භුඤ්ජිංසු භත්තං න ච දක්ඛිණාරහා;
පච්චාගමි රාජගහං පුනාපරං, පාතුරහොසි පුරතො ජනාධිපස්ස.
252. ‘‘දිස්වාන පෙතං පුනදෙව ආගතං, රාජා අවොච ‘අහමපි කිං දදාමි;
ආචික්ඛ මෙ තං යදි අත්ථි හෙතු, යෙන තුවං චිරතරං පීණිතො සියා’.
253. ‘‘බුද්ධඤ්ච සඞ්ඝං පරිවිසියාන රාජ, අන්නෙන පානෙන ච චීවරෙන;
තං දක්ඛිණං ආදිස මෙ හිතාය, එවං අහං චිරතරං පීණිතො සියා.
254. ‘‘තතො ච රාජා නිපතිත්වා තාවදෙ, දානං සහත්ථා අතුලං දදිත්වා සඞ්ඝෙ;
ආරොචෙසි පකතං තථාගතස්ස, තස්ස ච පෙතස්ස දක්ඛිණං ආදිසිත්ථ.
255. ‘‘සො පූජිතො අතිවිය සොභමානො, පාතුරහොසි පුරතො ජනාධිපස්ස;
යක්ඛොහමස්මි පරමිද්ධිපත්තො, න මය්හමත්ථි සමා සදිසා මානුසා.
256. ‘‘පස්සානුභාවං අපරිමිතං මමයිදං, තයානුදිට්ඨං අතුලං දත්වා සඞ්ඝෙ;
සන්තප්පිතො සතතං සදා බහූහි, යාමි අහං සුඛිතො මනුස්සදෙවා’’ති.
250. තත්ථ තමවොච රාජාති තං පෙතං තථා වත්වා ඨිතං රාජා අජාතසත්තු අවොච. අනුභවියාන තම්පීති තං තව ධීතුයා උපක්ඛටං දානම්පි අනුභවිත්වා. එය්‍යාසීති ආගච්ඡෙය්‍යාසි. කස්සන්ති කරිස්සාමි. ආචික්ඛ මෙ තං යදි අත්ථි හෙතූති සචෙ කිඤ්චි කාරණං අත්ථි, තං කාරණං මය්හං ආචික්ඛ කථෙහි. සද්ධායිතන්ති සද්ධායිතබ්බං. හෙතුවචොති හෙතුයුත්තවචනං, ‘‘අමුකස්මිං ඨානෙ අසුකෙන පකාරෙන දානෙ කතෙ මය්හං උපකප්පතී’’ති සකාරණං වචනං වදාති අත්ථො.
251. තථාති වත්වාති සාධූති වත්වා. තත්ථාති තස්මිං අන්ධකවින්දෙ පරිවෙසනට්ඨානෙ. භුඤ්ජිංසු භත්තං න ච දක්ඛිණාරහාති භත්තං භුඤ්ජිංසු දුස්සීලබ්‍රාහ්මණා, න ච පන දක්ඛිණාරහා සීලවන්තො භුඤ්ජිංසූති අත්ථො. පුනාපරන්ති පුන අපරං වාරං රාජගහං පච්චාගමි.
252. කිං දදාමීති ‘‘කීදිසං තෙ දානං දස්සාමී’’ති රාජා පෙතං පුච්ඡි. යෙන තුවන්ති යෙන කාරණෙන ත්වං. චිරතරන්ති චිරකාලං. පීණිතොති තිත්තො සියා, තං කථෙහීති අත්ථො.
253. පරිවිසියානාති භොජෙත්වා. රාජාති අජාතසත්තුං ආලපති. මෙ හිතායාති මය්හං හිතත්ථාය පෙතත්තභාවතො පරිමුත්තියා.
254. තතොති තස්මා තෙන වචනෙන, තතො වා පාසාදතො. නිපතිත්වාති නික්ඛමිත්වා. තාවදෙති තදා එව අරුණුග්ගමනවෙලාය. යම්හි පෙතො පච්චාගන්ත්වා රඤ්ඤො අත්තානං දස්සෙසි, තස්මිං පුරෙභත්තෙ එව දානං අදාසි. සහත්ථාති සහත්ථෙන. අතුලන්ති අප්පමාණං උළාරං පණීතං. දත්වා සඞ්ඝෙති සඞ්ඝස්ස දත්වා. ආරොචෙසි පකතං තථාගතස්සාති ‘‘ඉදං, භන්තෙ, දානං අඤ්ඤතරං පෙතං සන්ධාය පකත’’න්ති තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. ආරොචෙත්වා ච යථා තං දානං තස්ස උපකප්පති, එවං තස්ස ච පෙතස්ස දක්ඛිණං ආදිසිත්ථ ආදිසි.
255. සොති සො පෙතො. පූජිතොති දක්ඛිණාය දිය්‍යමානාය පූජිතො. අතිවිය සොභමානොති දිබ්බානුභාවෙන අතිවිය විරොචමානො. පාතුරහොසීති පාතුභවි, රඤ්ඤො පුරතො අත්තානං දස්සෙසි. යක්ඛොහමස්මීති පෙතත්තභාවතො මුත්තො යක්ඛො අහං ජාතො දෙවභාවං පත්තොස්මි. න මය්හමත්ථි සමා සදිසා මානුසාති මය්හං ආනුභාවසම්පත්තියා සමා වා භොගසම්පත්තියා සදිසා වා මනුස්සා න සන්ති.
256. පස්සානුභාවං අපරිමිතං මමයිදන්ති ‘‘මම ඉදං අපරිමාණං දිබ්බානුභාවං පස්සා’’ති අත්තනො සම්පත්තිං පච්චක්ඛතො රඤ්ඤො දස්සෙන්තො වදති. තයානුදිට්ඨං අතුලං දත්වා සඞ්ඝෙති අරියසඞ්ඝස්ස අතුලං උළාරං දානං දත්වා මය්හං අනුකම්පාය තයා අනුදිට්ඨං. සන්තප්පිතො සතතං සදා බහූහීති අන්නපානවත්ථාදීහි බහූහි දෙය්‍යධම්මෙහි අරියසඞ්ඝං සන්තප්පෙන්තෙන තයා සදා සබ්බකාලං යාවජීවං තත්ථාපි සතතං නිරන්තරං අහං සන්තප්පිතො පීණිතො. යාමි අහං සුඛිතො මනුස්සදෙවාති ‘‘තස්මා අහං ඉදානි සුඛිතො මනුස්සදෙව මහාරාජ යථිච්ඡිතට්ඨානං යාමී’’ති රාජානං ආපුච්ඡි.
එවං පෙතෙ ආපුච්ඡිත්වා ගතෙ රාජා අජාතසත්තු තමත්ථං භික්ඛූනං ආරොචෙසි, භික්ඛූ භගවතො සන්තිකං උපසඞ්කමිත්වා ආරොචෙසුං. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. තං සුත්වා මහාජනො මච්ඡෙරමලං පහාය දානාදිපුඤ්ඤාභිරතො අහොසීති.
චූළාසෙට්ඨිපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.