2. උබ්බරිවග්ගො

1. සංසාරමොචකපෙතිවත්ථුවණ්ණනා

නග්ගා දුබ්බණ්ණරූපාසීති ඉදං සත්ථරි වෙළුවනෙ විහරන්තෙ මගධරට්ඨෙ ඉට්ඨකවතීනාමකෙ ගාමෙ අඤ්ඤතරං පෙතිං ආරබ්භ වුත්තං. මගධරට්ඨෙ කිර ඉට්ඨකවතී ච දීඝරාජි චාති ද්වෙ ගාමකා අහෙසුං, තත්ථ බහූ සංසාරමොචකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා පටිවසන්ති. අතීතෙ ච කාලෙ පඤ්චන්නං වස්සසතානං මත්ථකෙ අඤ්ඤතරා ඉත්ථී තත්ථෙව ඉට්ඨකවතියං අඤ්ඤතරස්මිං සංසාරමොචකකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන බහූ කීටපටඞ්ගෙ ජීවිතා වොරොපෙත්වා පෙතෙසු නිබ්බත්ති.

සා පඤ්ච වස්සසතානි ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛං අනුභවිත්වා අම්හාකං භගවති ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ අනුක්කමෙන රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ විහරන්තෙ පුනපි ඉට්ඨකවතියංයෙව අඤ්ඤතරස්මිං සංසාරමොචකකුලෙයෙව නිබ්බත්තිත්වා යදා සත්තට්ඨවස්සුද්දෙසිකකාලෙ අඤ්ඤාහි දාරිකාහි සද්ධිං රථිකාය කීළනසමත්ථා අහොසි, තදා ආයස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරො තමෙව ගාමං උපනිස්සාය අරුණවතීවිහාරෙ විහරන්තො එකදිවසං ද්වාදසහි භික්ඛූහි සද්ධිං තස්ස ගාමස්ස ද්වාරසමීපෙන මග්ගෙන අතික්කමති. තස්මිං ඛණෙ බහූ ගාමදාරිකා ගාමතො නික්ඛමිත්වා ද්වාරසමීපෙ කීළන්තියො පසන්නමානසා මාතාපිතූනං පටිපත්තිදස්සනෙන වෙගෙනාගන්ත්වා ථෙරං අඤ්ඤෙ ච භික්ඛූ පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිංසු. සා පනෙසා අස්සද්ධකුලස්ස ධීතා චිරකාලං අපරිචිතකුසලතාය සාධුජනාචාරවිරහිතා අනාදරා අලක්ඛිකා විය අට්ඨාසි. ථෙරො තස්සා පුබ්බචරිතං ඉදානි ච සංසාරමොචකකුලෙ නිබ්බත්තනං ආයතිඤ්ච නිරයෙ නිබ්බත්තනාරහතං දිස්වා ‘‘සචායං මං වන්දිස්සති, නිරයෙ න උප්පජ්ජිස්සති, පෙතෙසු නිබ්බත්තිත්වාපි මමංයෙව නිස්සාය සම්පත්තිං පටිලභිස්සතී’’ති ඤත්වා කරුණාසඤ්චොදිතමානසො තා දාරිකායො ආහ – ‘‘තුම්හෙ භික්ඛූ වන්දථ, අයං පන දාරිකා අලක්ඛිකා විය ඨිතා’’ති. අථ නං තා දාරිකා හත්ථෙසු පරිග්ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා බලක්කාරෙන ථෙරස්ස පාදෙ වන්දාපෙසුං.

සා අපරෙන සමයෙන වයප්පත්තා දීඝරාජියං සංසාරමොචකකුලෙ අඤ්ඤතරස්ස කුමාරස්ස දින්නා පරිපුණ්ණගබ්භා හුත්වා කාලකතා පෙතෙසු උප්පජ්ජිත්වා නග්ගා දුබ්බණ්ණරූපා ඛුප්පිපාසාභිභූතා අතිවිය බීභච්ඡදස්සනා විචරන්තී රත්තියං ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස අත්තානං දස්සෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. තං දිස්වා ථෙරො –

95. ‘‘නග්ගා දුබ්බණ්ණරූපාසි, කිසා ධමනිසන්ථතා;

උප්ඵාසුලිකෙ කිසිකෙ, කා නු ත්වං ඉධ තිට්ඨසී’’ති. –

ගාථාය පුච්ඡි. තත්ථ ධමනිසන්ථතාති නිම්මංසලොහිතතාය සිරාජාලෙහි පත්ථතගත්තා. උප්ඵාසුලිකෙති උග්ගතඵාසුලිකෙ. කිසිකෙති කිසසරීරෙ. පුබ්බෙපි ‘‘කිසා’’ති වත්වා පුන ‘‘කිසිකෙ’’ති වචනං අට්ඨිචම්මන්හාරුමත්තසරීරතාය අතිවිය කිසභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. තං සුත්වා පෙතී අත්තානං පවෙදෙන්තී –

96. ‘‘අහං භදන්තෙ පෙතීම්හි, දුග්ගතා යමලොකිකා;

පාපකම්මං කරිත්වාන, පෙතලොකං ඉතො ගතා’’ති. – ගාථං වත්වා පුන ථෙරෙන –

97. ‘‘කිං නු කායෙන වාචාය, මනසා දුක්කටං කතං;

කිස්සකම්මවිපාකෙන, පෙතලොකං ඉතො ගතා’’ති. –

කතකම්මං පුට්ඨා ‘‘අදානසීලා මච්ඡරිනී හුත්වා පෙතයොනියං නිබ්බත්තිත්වා එවං මහාදුක්ඛං අනුභවාමී’’ති දස්සෙන්තී තිස්සො ගාථා අභාසි –

98. ‘‘අනුකම්පකා මය්හං නාහෙසුං භන්තෙ, පිතා ච මාතා අථවාපි ඤාතකා;

යෙ මං නියොජෙය්‍යුං දදාහි දානං, පසන්නචිත්තා සමණබ්‍රාහ්මණානං.

99. ‘‘ඉතො අහං වස්සසතානි පඤ්ච, යං එවරූපා විචරාමි නග්ගා;

ඛුදාය තණ්හාය ච ඛජ්ජමානා, පාපස්ස කම්මස්ස ඵලං මමෙදං.

100. ‘‘වන්දාමි තං අය්‍ය පසන්නචිත්තා, අනුකම්ප මං වීර මහානුභාව;

දත්වා ච මෙ ආදිස යඤ්හි කිඤ්චි, මොචෙහි මං දුග්ගතියා භදන්තෙ’’ති.

98. තත්ථ අනුකම්පකාති සම්පරායිකෙන අත්ථෙන අනුග්ගණ්හකා. භන්තෙති ථෙරං ආලපති. යෙ මං නියොජෙය්‍යුන්ති මාතා වා පිතා වා අථ වා ඤාතකා එදිසා පසන්නචිත්තා හුත්වා ‘‘සමණබ්‍රාහ්මණානං දදාහි දාන’’න්ති යෙ මං නියොජෙය්‍යුං, තාදිසා අනුකම්පකා මය්හං නාහෙසුන්ති යොජනා.

99. ඉතො අහං වස්සසතානි පඤ්ච, යං එවරූපා විචරාමි නග්ගාති ඉදං සා පෙතී ඉතො තතියාය ජාතියා අත්තනො පෙතත්තභාවං අනුස්සරිත්වා ඉදානිපි තථා පඤ්චවස්සසතානි විචරාමීති අධිප්පායෙනාහ. තත්ථ යන්ති යස්මා, දානාදීනං පුඤ්ඤානං අකතත්තා එවරූපා නග්ගා පෙතී හුත්වා ඉතො පට්ඨාය වස්සසතානි පඤ්ච විචරාමීති යොජනා. තණ්හායාති පිපාසාය. ඛජ්ජමානාති ඛාදියමානා, බාධියමානාති අත්ථො.

100. වන්දාමි තං අය්‍ය පසන්නචිත්තාති අය්‍ය, තමහං පසන්නචිත්තා හුත්වා වන්දාමි, එත්තකමෙව පුඤ්ඤං ඉදානි මයා කාතුං සක්කාති දස්සෙති. අනුකම්ප මන්ති අනුග්ගණ්හ මමං උද්දිස්ස අනුද්දයං කරොහි. දත්වා ච මෙ ආදිස යඤ්හි කිඤ්චීති කිඤ්චිදෙව දෙය්‍යධම්මං සමණබ්‍රාහ්මණානං දත්වා තං දක්ඛිණං මය්හං ආදිස, තෙන මෙ ඉතො පෙතයොනිතො මොක්ඛො භවිස්සතීති අධිප්පායෙන වදති. තෙනෙවාහ ‘‘මොචෙහි මං දුග්ගතියා භදන්තෙ’’ති.

එවං පෙතියා වුත්තෙ යථා සො ථෙරො පටිපජ්ජි, තං දස්සෙතුං සඞ්ගීතිකාරෙහි තිස්සො ගාථා වුත්තා –

101. ‘‘සාධූති සො පටිස්සුත්වා, සාරිපුත්තොනුකම්පකො;

භික්ඛූනං ආලොපං දත්වා, පාණිමත්තඤ්ච චොළකං;

ථාලකස්ස ච පානීයං, තස්සා දක්ඛිණමාදිසි.

102. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, විපාකො උදපජ්ජථ;

භොජනච්ඡාදනපානීයං, දක්ඛිණාය ඉදං ඵලං.

103. ‘‘තතො සුද්ධා සුචිවසනා, කාසිකුත්තමධාරිනී;

විචිත්තවත්ථාභරණා, සාරිපුත්තං උපසඞ්කමී’’ති.

101-103. තත්ථ භික්ඛූනන්ති භික්ඛුනො, වචනවිපල්ලාසෙන හෙතං වුත්තං. ‘‘ආලොපං භික්ඛුනො දත්වා’’ති කෙචි පඨන්ති. ආලොපන්ති කබළං, එකාලොපමත්තං භොජනන්ති අත්ථො. පාණිමත්තඤ්ච චොළකන්ති එකහත්ථප්පමාණං චොළඛණ්ඩන්ති අත්ථො. ථාලකස්ස ච පානීයන්ති එකථාලකපූරණමත්තං උදකං. සෙසං ඛල්ලාටියපෙතවත්ථුස්මිං වුත්තනයමෙව.

අථායස්මා සාරිපුත්තො තං පෙතිං පීණින්ද්‍රියං පරිසුද්ධඡවිවණ්ණං දිබ්බවත්ථාභරණාලඞ්කාරං සමන්තතො අත්තනො පභාය ඔභාසෙන්තිං අත්තනො සන්තිකං උපගන්ත්වා ඨිතං දිස්වා පච්චක්ඛතො කම්මඵලං තාය විභාවෙතුකාමො හුත්වා තිස්සො ගාථා අභාසි –

104. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

105. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

106. ‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

104. තත්ථ අභික්කන්තෙනාති අතිමනාපෙන, අභිරූපෙනාති අත්ථො. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන. ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බාති සබ්බාපි දස දිසා ජොතෙන්තී එකාලොකං කරොන්තී. යථා කින්ති ආහ ‘‘ඔසධී විය තාරකා’’ති. උස්සන්නා පභා එතාය ධීයති, ඔසධානං වා අනුබලප්පදායිකාති කත්වා ‘‘ඔසධී’’ති ලද්ධනාමා තාරකා යථා සමන්තතො ආලොකං කුරුමානා තිට්ඨති, එවමෙව ත්වං සබ්බදිසා ඔභාසෙන්තීති අත්ථො.

105. කෙනාති කිං-සද්දො පුච්ඡායං. හෙතුඅත්ථෙ චෙතං කරණවචනං, කෙන හෙතුනාති අත්ථො. තෙති තව. එතාදිසොති එදිසො, එතරහි යථාදිස්සමානොති වුත්තං හොති. කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣතීති කෙන පුඤ්ඤවිසෙසෙන ඉධ ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදානි තයා ලබ්භමානං සුචරිතඵලං ඉජ්ඣති නිප්ඵජ්ජති. උප්පජ්ජන්තීති නිබ්බත්තන්ති. භොගාති පරිභුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගා’’ති ලද්ධනාමා වත්ථාභරණාදිවිත්තූපකරණවිසෙසා. යෙ කෙචීති භොගෙ අනවසෙසතො බ්‍යාපෙත්වා සඞ්ගණ්හාති. අනවසෙසබ්‍යාපකො හි අයං නිද්දෙසො යථා ‘‘යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා’’ති. මනසො පියාති මනසා පියායිතබ්බා, මනාපියාති අත්ථො.

106. පුච්ඡාමීති පුච්ඡං කරොමි, ඤාතුං ඉච්ඡාමීති අත්ථො. තන්ති ත්වං. දෙවීති දිබ්බානභාවසමඞ්ගිතාය, දෙවි. තෙනාහ ‘‘මහානුභාවෙ’’ති. මනුස්සභූතාති මනුස්සෙසු ජාතා මනුස්සභාවං පත්තා. ඉදං යෙභුය්‍යෙන සත්තා මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතා පුඤ්ඤානි කරොන්තීති කත්වා වුත්තං. අයමෙතායං ගාථානං සඞ්ඛෙපතො අත්ථො, විත්ථාරතො පන පරමත්ථදීපනියං විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

එවං පුන ථෙරෙන පුට්ඨා පෙතී තස්සා සම්පත්තියා ලද්ධකාරණං පකාසෙන්තී සෙසගාථා අභාසි –

107. ‘‘උප්පණ්ඩුකිං කිසං ඡාතං, නග්ගං සම්පතිතච්ඡවිං;

මුනි කාරුණිකො ලොකෙ, තං මං අද්දක්ඛි දුග්ගතං.

108. ‘‘භික්ඛූනං ආලොපං දත්වා, පාණිමත්තඤ්ච චොළකං;

ථාලකස්ස ච පානීයං, මම දක්ඛිණමාදිසි.

109. ‘‘ආලොපස්ස ඵලං පස්ස, භත්තං වස්සසතං දස;

භුඤ්ජාමි කාමකාමිනී, අනෙකරසබ්‍යඤ්ජනං.

110. ‘‘පාණිමත්තස්ස චොළස්ස, විපාකං පස්ස යාදිසං;

යාවතා නන්දරාජස්ස, විජිතස්මිං පටිච්ඡදා.

111. ‘‘තතො බහුතරා භන්තෙ, වත්ථානච්ඡාදනානි මෙ;

කොසෙය්‍යකම්බලීයානි, ඛොමකප්පාසිකානි ච.

112. ‘‘විපුලා ච මහග්ඝා ච, තෙපාකාසෙවලම්බරෙ;

සාහං තං පරිදහාමි, යං යඤ්හි මනසො පියං.

113. ‘‘ථාලකස්ස ච පානීයං, විපාකං පස්ස යාදිසං;

ගම්භීරා චතුරස්සා ච, පොක්ඛරඤ්ඤො සුනිම්මිතා.

114. ‘‘සෙතොදකා සුප්පතිත්ථා, සීතා අප්පටිගන්ධියා;

පදුමුප්පලසඤ්ඡන්නා, වාරිකිඤ්ජක්ඛපූරිතා.

115. ‘‘සාහං රමාමි කීළාමි, මොදාමි අකුතොභයා;

මුනිං කාරුණිකං ලොකෙ, භන්තෙ වන්දිතුමාගතා’’ති.

107. තත්ථ උප්පණ්ඩුකින්ති උප්පණ්ඩුකජාතං. ඡාතන්ති බුභුක්ඛිතං ඛුදාය අභිභූතං. සම්පතිතච්ඡවින්ති ඡින්නභින්නසරීරච්ඡවිං. ලොකෙති ඉදං ‘‘කාරුණිකො’’ති එත්ථ වුත්තකරුණාය විසයදස්සනං. තං මන්ති තාදිසං මමං, වුත්තනයෙන එකන්තතො කරුණට්ඨානියං මං. දුග්ගතන්ති දුග්ගතිං ගතං.

108-109. භික්ඛූනං ආලොපං දත්වාතිආදි ථෙරෙන අත්තනො කරුණාය කතාකාරදස්සනං. තත්ථ භත්තන්ති ඔදනං, දිබ්බභොජනන්ති අත්ථො. වස්සසතං දසාති දස වස්සසතානි, වස්සසහස්සන්ති වුත්තං හොති. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. භුඤ්ජාමි කාමකාමිනී, අනෙකරසබ්‍යඤ්ජනන්ති අඤ්ඤෙහිපි කාමෙතබ්බකාමෙහි සමන්නාගතා අනෙකරසබ්‍යඤ්ජනං භත්තං භුඤ්ජාමීති යොජනා.

110. චොළස්සාති දෙය්‍යධම්මසීසෙන තබ්බිසයං දානමයං පුඤ්ඤමෙව දස්සෙති. විපාකං පස්ස යාදිසන්ති තස්ස චොළදානස්ස විපාකසඞ්ඛාතං ඵලං පස්ස, භන්තෙ. තං පන යාදිසං යථාරූපං, කින්ති චෙති ආහ ‘‘යාවතා නන්දරාජස්සා’’තිආදි.

තත්ථ කොයං නන්දරාජා නාම? අතීතෙ කිර දසවස්සසහස්සායුකෙසු මනුස්සෙසු බාරාණසිවාසී එකො කුටුම්බිකො අරඤ්ඤෙ ජඞ්ඝාවිහාරං විචරන්තො අරඤ්ඤට්ඨානෙ අඤ්ඤතරං පච්චෙකබුද්ධං අද්දස. සො පච්චෙකබුද්ධො තත්ථ චීවරකම්මං කරොන්තො අනුවාතෙ අප්පහොන්තෙ සංහරිත්වාව ඨපෙතුං ආරද්ධො. සො කුටුම්බිකො තං දිස්වා, ‘‘භන්තෙ, කිං කරොථා’’ති වත්වා තෙන අප්පිච්ඡතාය කිඤ්චි අවුත්තෙපි ‘‘චීවරදුස්සං නප්පහොතී’’ති ඤත්වා අත්තනො උත්තරාසඞ්ගං පච්චෙකබුද්ධස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා අගමාසි. පච්චෙකබුද්ධො තං ගහෙත්වා අනුවාතං ආරොපෙන්තො චීවරං කත්වා පාරුපි. සො කුටුම්බිකා ජීවිතපරියොසානෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා තතො චවිත්වා බාරාණසිතො යොජනමත්තෙ ඨානෙ අඤ්ඤතරස්මිං ගාමෙ අමච්චකුලෙ නිබ්බත්ති.

තස්ස වයප්පත්තකාලෙ තස්මිං ගාමෙ නක්ඛත්තං සඞ්ඝුට්ඨං අහොසි. සො මාතරං ආහ – ‘‘අම්ම, සාටකං මෙ දෙහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති. සා සුධොතවත්ථං නීහරිත්වා අදාසි. ‘‘අම්ම, ථූලං ඉද’’න්ති. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අථ නං මාතා ආහ – ‘‘තාත, යාදිසෙ ගෙහෙ මයං ජාතා, නත්ථි නො ඉතො සුඛුමතරස්ස වත්ථස්ස පටිලාභාය පුඤ්ඤ’’න්ති. ‘‘ලභනට්ඨානං ගච්ඡාමි, අම්මා’’ති. ‘‘ගච්ඡ, පුත්ත, අහං අජ්ජෙව තුය්හං බාරාණසිනගරෙ රජ්ජපටිලාභං ඉච්ඡාමී’’ති. සො ‘‘සාධු, අම්මා’’ති මාතරං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා ආහ – ‘‘ගච්ඡාමි, අම්මා’’ති. ‘‘ගච්ඡ, තාතා’’ති. එවං කිරස්සා චිත්තං අහොසි – ‘‘කහං ගමිස්සති, ඉධ වා එත්ථ වා ගෙහෙ නිසීදිස්සතී’’ති. සො පන පුඤ්ඤනියාමෙන චොදියමානො ගාමතො නික්ඛමිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජි. සො ච බාරාණසිරඤ්ඤො කාලකතස්ස සත්තමො දිවසො හොති.

අමච්චා ච පුරොහිතො ච රඤ්ඤො සරීරකිච්චං කත්වා රාජඞ්ගණෙ නිසීදිත්වා මන්තයිංසු – ‘‘රඤ්ඤො එකා ධීතා අත්ථි, පුත්තො නත්ථි, අරාජකං රජ්ජං න තිට්ඨති, ඵුස්සරථං විස්සජ්ජෙමා’’ති. තෙ කුමුදවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා සෙතච්ඡත්තප්පමුඛං පඤ්චවිධං රාජකකුධභණ්ඩං රථස්මිංයෙව ඨපෙත්වා රථං විස්සජ්ජෙත්වා පච්ඡතො තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසුං. රථො පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා උය්‍යානාභිමුක්ඛො අහොසි. ‘‘පරිචයෙන උය්‍යානාභිමුඛො ගච්ඡති, නිවත්තෙමා’’ති කෙචි ආහංසු. පුරොහිතො ‘‘මා නිවත්තයිත්ථා’’ති ආහ. රථො කුමාරං පදක්ඛිණං කත්වා ආරොහනසජ්ජො හුත්වා අට්ඨාසි, පුරොහිතො පාරුපනකණ්ණං අපනෙත්වා පාදතලානි ඔලොකෙන්තො ‘‘තිට්ඨතු අයං දීපො, ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු එකරජ්ජං කාරෙතුං යුත්තො’’ති වත්වා ‘‘තූරියානි පග්ගණ්හථ, පුනපි පග්ගණ්හථා’’ති තික්ඛත්තුං තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසි.

අථ කුමාරො මුඛං විවරිත්වා ඔලොකෙත්වා ‘‘කෙන කම්මෙන ආගතත්ථ, තාතා’’ති ආහ. ‘‘දෙව, තුම්හාකං රජ්ජං පාපුණාතී’’ති. ‘‘තුම්හාකං රාජා කහ’’න්ති? ‘‘දිවඞ්ගතො, සාමී’’ති. ‘‘කති දිවසා අතික්කන්තා’’ති? ‘‘අජ්ජ සත්තමො දිවසො’’ති. ‘‘පුත්තො වා ධීතා වා නත්ථී’’ති? ‘‘ධීතා අත්ථි, දෙව, පුත්තො නත්ථී’’ති. ‘‘තෙන හි කරිස්සාමි රජ්ජ’’න්ති. තෙ තාවදෙව අභිසෙකමණ්ඩපං කත්වා රාජධීතරං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා උය්‍යානං ආනෙත්වා කුමාරස්ස අභිසෙකං අකංසු.

අථස්ස කතාභිසෙකස්ස සතසහස්සග්ඝනිකං වත්ථං උපනෙසුං. සො ‘‘කිමිදං, තාතා’’ති ආහ. ‘‘නිවාසනවත්ථං, දෙවා’’ති. ‘‘නනු, තාතා, ථූල’’න්ති? ‘‘මනුස්සානං පරිභොගවත්ථෙසු ඉතො සුඛුමතරං නත්ථි, දෙවා’’ති. ‘‘තුම්හාකං රාජා එවරූපං නිවාසෙසී’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘න මඤ්ඤෙ පුඤ්ඤවා තුම්හාකං රාජා (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.191) සුවණ්ණභිඞ්කාරං ආහරථ, ලභිස්සාමි වත්ථ’’න්ති. සුවණ්ණභිඞ්කාරං ආහරිංසු. සො උට්ඨාය හත්ථෙ ධොවිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා හත්ථෙන උදකං ආදාය පුරත්ථිමදිසායං අබ්භුක්කිරි. තදා ඝනපථවිං භින්දිත්වා අට්ඨ කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. පුන උදකං ගහෙත්වා දක්ඛිණාය පච්ඡිමාය උත්තරායාති එවං චතූසු දිසාසු අබ්භුක්කිරි. සබ්බදිසාසු අට්ඨ අට්ඨ කත්වා ද්වත්තිංස කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. එකෙකාය දිසාය සොළස සොළස කත්වා චතුසට්ඨි කම්මරුක්ඛාති කෙචි වදන්ති. සො එකං දිබ්බදුස්සං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා ‘‘නන්දරඤ්ඤො විජිතෙ සුත්තකන්තිකා ඉත්ථියො මා සුත්තං කන්තිංසූති භෙරිං චරාපෙථා’’ති වත්වා ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං පවිසිත්වා පාසාදං ආරුය්හ මහාසම්පත්තිං අනුභවි.

එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ එකදිවසං දෙවී රඤ්ඤො සම්පත්තිං දිස්වා ‘‘අහො තපස්සී’’ති කාරුඤ්ඤාකාරං දස්සෙසි. ‘‘කිමිදං, දෙවී’’ති ච පුට්ඨා ‘‘අතිමහතී තෙ, දෙව, සම්පත්ති. අතීතෙ අද්ධනි කල්‍යාණං අකත්ථ, ඉදානි අනාගතස්ස අත්ථාය කුසලං න කරොථා’’ති ආහ. ‘‘කස්ස දෙම? සීලවන්තො නත්ථී’’ති. ‘‘අසුඤ්ඤො, දෙව, ජම්බුදීපො අරහන්තෙහි, තුම්හෙ දානමෙව සජ්ජෙථ, අහං අරහන්තෙ ලච්ඡාමී’’ති ආහ. පුනදිවසෙ රාජා මහාරහං දානං සජ්ජාපෙසි. දෙවී ‘‘සචෙ ඉමිස්සාය දිසාය අරහන්තො අත්ථි, ඉධාගන්ත්වා අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා උත්තරදිසාභිමුඛා උරෙන නිපජ්ජි. නිපන්නමත්තාය එව දෙවියා හිමවන්තෙ වසන්තානං පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානං පච්චෙකබුද්ධානං ජෙට්ඨකො මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො භාතිකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘මාරිසා නන්දරාජා තුම්හෙ නිමන්තෙති, අධිවාසෙථ තස්සා’’ති. තෙ අධිවාසෙත්වා තාවදෙව ආකාසෙනාගන්ත්වා උත්තරද්වාරෙ ඔතරිංසු. මනුස්සා ‘‘පඤ්චසතා, දෙව, පච්චෙකබුද්ධා ආගතා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා සද්ධිං දෙවියා ආගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ පාසාදං ආරොපෙත්වා තත්ථ තෙසං දානං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස, දෙවී සඞ්ඝනවකස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා ‘‘අය්‍යා, පච්චයෙහි න කිලමිස්සන්ති, මයං පුඤ්ඤෙන න හායිස්සාම, අම්හාකං ඉධ නිවාසාය පටිඤ්ඤං දෙථා’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා උය්‍යානෙ නිවාසට්ඨානානි කාරෙත්වා යාවජීවං පච්චෙකබුද්ධෙ උපට්ඨහිත්වා තෙසු පරිනිබ්බුතෙසු සාධුකීළිතං කාරෙත්වා ගන්ධදාරුආදීහි සරීරකිච්චං කාරෙත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘එවරූපානම්පි නාම මහානුභාවානං මහෙසීනං මරණං භවිස්සති, කිමඞ්ගං පන මාදිසාන’’න්ති සංවෙගජාතො ජෙට්ඨපුත්තං රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙත්වා සයං තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජි. දෙවීපි ‘‘රඤ්ඤෙ පබ්බජිතෙ අහං කිං කරිස්සාමී’’ති පබ්බජි. ද්වෙපි උය්‍යානෙ වසන්තා ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානසුඛෙන වීතිනාමෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. සො කිර නන්දරාජා අම්හාකං සත්ථු මහාසාවකො මහාකස්සපත්ථෙරො අහොසී, තස්ස අග්ගමහෙසී භද්දා කාපිලානී නාම.

අයං පන නන්දරාජා දස වස්සසහස්සානි සයං දිබ්බවත්ථානි පරිදහන්තො සබ්බමෙව අත්තනො විජිතං උත්තරකුරුසදිසං කරොන්තො ආගතාගතානං මනුස්සානං දිබ්බදුස්සානි අදාසි. තයිදං දිබ්බවත්ථසමිද්ධිං සන්ධාය සා පෙතී ආහ ‘‘යාවතා නන්දරාජස්ස, විජිතස්මිං පටිච්ඡදා’’ති. තත්ථ විජිතස්මින්ති රට්ඨෙ. පටිච්ඡදාති වත්ථානි. තානි හි පටිච්ඡාදෙන්ති එතෙහීති ‘‘පටිච්ඡදා’’ති වුච්චන්ති.

111. ඉදානි සා පෙතී ‘‘නන්දරාජසමිද්ධිතොපි එතරහි මය්හං සමිද්ධි විපුලතරා’’ති දස්සෙන්තී ‘‘තතො බහුතරා, භන්තෙ, වත්ථානච්ඡාදනානි මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තතොති නන්දරාජස්ස පරිග්ගහභූතවත්ථතොපි බහුතරානි මය්හං වත්ථච්ඡාදනානීති අත්ථො. වත්ථානච්ඡාදනානීති නිවාසනවත්ථානි චෙව පාරුපනවත්ථානි ච. කොසෙය්‍යකම්බලීයානීති කොසෙය්‍යානි චෙව කම්බලානි ච. ඛොමකප්පාසිකානීති ඛොමවත්ථානි චෙව කප්පාසමයවත්ථානි ච.

112. විපුලාති ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච විපුලා. මහග්ඝාති මහග්ඝවසෙන මහන්තා මහාරහා. ආකාසෙවලම්බරෙති ආකාසෙයෙව ඔලම්බමානා තිට්ඨන්ති. යං යඤ්හි මනසො පියන්ති යං යං මය්හං මනසො පියං, තං තං ගහෙත්වා පරිදහාමි පාරුපාමි චාති යොජනා.

113. ථාලකස්ස ච පානීයං, විපාකං පස්ස යාදිසන්ති ථාලකපූරණමත්තං පානීයං දින්නං අනුමොදිතං, තස්ස පන විපාකං යාදිසං යාව මහන්තං පස්සාති දස්සෙන්තී ‘‘ගම්භීරා චතුරස්සා චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ගම්භීරාති අගාධා. චතුරස්සාති චතුරස්සසණ්ඨානා. පොක්ඛරඤ්ඤොති පොක්ඛරණියො. සුනිම්මිතාති කම්මානුභාවෙනෙව සුට්ඨු නිම්මිතා.

114. සෙතොදකාති සෙතඋදකා සෙතවාලුකසම්පරිකිණ්ණා. සුප්පතිත්ථාති සුන්දරතිත්ථා. සීතාති සීතලොදකා. අප්පටිගන්ධියාති පටිකූලගන්ධරහිතා සුරභිගන්ධා. වාරිකිඤ්ජක්ඛපූරිතාති කමලකුවලයාදීනං කෙසරසඤ්ඡන්නෙන වාරිනා පරිපුණ්ණා.

115. සාහන්ති සා අහං. රමාමීති රතිං වින්දාමි. කීළාමීති ඉන්ද්‍රියානි පරිචාරෙමි. මොදාමීති භොගසම්පත්තියා පමුදිතා හොමි. අකුතොභයාති කුතොචිපි අසඤ්ජාතභයා, සෙරී සුඛවිහාරිනී හොමි. භන්තෙ, වන්දිතුමාගතාති, භන්තෙ, ඉමිස්සා දිබ්බසම්පත්තියා පටිලාභස්ස කාරණභූතං ත්වං වන්දිතුං ආගතා උපගතාති අත්ථො. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං තත්ථ තත්ථ වුත්තමෙව.

එවං තාය පෙතියා වුත්තෙ ආයස්මා සාරිපුත්තො ඉට්ඨකවතියං දීඝරාජියන්ති ගාමද්වයවාසිකෙසු අත්තනො සන්තිකං උපගතෙසු මනුස්සෙසු ඉමමත්ථං විත්ථාරතො කථෙන්තො සංවෙජෙත්වා සංසාරමොචනපාපකම්මතො මොචෙත්වා උපාසකභාවෙ පතිට්ඨාපෙසි. සා පවත්ති භික්ඛූසු පාකටා ජාතා. තං භික්ඛූ භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි, සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

සංසාරමොචකපෙතිවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සාරිපුත්තත්ථෙරමාතුපෙතිවත්ථුවණ්ණනා

නග්ගා දුබ්බණ්ණරූපාසීති ඉදං සත්ථරි වෙළුවනෙ විහරන්තෙ ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඉතො පඤ්චමාය ජාතියා මාතුභූතං පෙතිං ආරබ්භ වුත්තං. එකදිවසං ආයස්මා ච සාරිපුත්තො ආයස්මා ච මහාමොග්ගල්ලානො ආයස්මා ච අනුරුද්ධො ආයස්මා ච කප්පිනො රාජගහස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ විහරන්ති. තෙන ච සමයෙන බාරාණසියං අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානං ඔපානභූතො අන්නපානවත්ථසයනාදීනි දෙති. දෙන්තො ච ආගතාගතානං යථාකාලං යථාරහඤ්ච පාදොදකපාදබ්භඤ්ජනාදිදානානුපුබ්බකං සබ්බාභිදෙය්‍යං පටිපන්නො හොති, පුරෙභත්තං භික්ඛූ අන්නපානාදිනා සක්කච්චං පරිවිසති. සො දෙසන්තරං ගච්ඡන්තො භරියං ආහ – ‘‘භොති, යථාපඤ්ඤත්තං ඉමං දානවිධිං අපරිහාපෙන්තී සක්කච්චං අනුපතිට්ඨාහී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තස්මිං පක්කන්තෙ එව තාව භික්ඛූනං පඤ්ඤත්තං දානවිධිං පච්ඡින්දි, අද්ධිකානං පන නිවාසත්ථාය උපගතානං ගෙහපිට්ඨිතො ඡඩ්ඩිතං ජරසාලං දස්සෙසි ‘‘එත්ථ වසථා’’ති. අන්නපානාදීනං අත්ථාය තත්ථ අද්ධිකෙසු ආගතෙසු ‘‘ගූථං ඛාදථ, මුත්තං පිවථ, ලොහිතං පිවථ, තුම්හාකං මාතු මත්ථලුඞ්ගං ඛාදථා’’ති යං යං අසුචි ජෙගුච්ඡං, තස්ස තස්ස නාමං ගහෙත්වා නිට්ඨුරං වදති.

සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා කම්මානුභාවුක්ඛිත්තා පෙතයොනියං නිබ්බත්තිත්වා අත්තනො වචීදුච්චරිතානුරූපං දුක්ඛං අනුභවන්තී පුරිමජාතිසම්බන්ධං අනුස්සරිත්වා ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සන්තිකං උපසඞ්කමිතුකාමා තස්ස විහාරද්වාරං සම්පාපුණි, තස්ස විහාරද්වාරදෙවතායො විහාරප්පවෙසනං නිවාරෙසුං. සා කිර ඉතො පඤ්චමාය ජාතියා ථෙරස්ස මාතුභූතපුබ්බා, තස්මා එවමාහ – ‘‘අහං අය්‍යස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඉතො පඤ්චමාය ජාතීයා මාතා, දෙථ මෙ ද්වාරප්පවෙසනං ථෙරං දට්ඨු’’න්ති. තං සුත්වා දෙවතා තස්සා පවෙසනං අනුජානිංසු. සා පවිසිත්වා චඞ්කමනකොටියං ඨත්වා ථෙරස්ස අත්තානං දස්සෙසි. ථෙරො තං දිස්වා කරුණාය සඤ්චොදිතමානසො හුත්වා –

116. ‘‘නග්ගා දුබ්බණ්ණරූපාසි, කිසා ධමනිසන්ථතා;

උප්ඵාසුලිකෙ කිසිකෙ, කා නු ත්වං ඉධ තිට්ඨසී’’ති. –

ගාථාය පුච්ඡි. සා ථෙරෙන පුට්ඨා පටිවචනං දෙන්තී –

117. ‘‘අහං තෙ සකියා මාතා, පුබ්බෙ අඤ්ඤාසු ජාතීසු;

උපපන්නා පෙත්තිවිසයං, ඛුප්පිපාසසමප්පිතා.

118. ‘‘ඡඩ්ඩිතං ඛිපිතං ඛෙළං, සිඞ්ඝාණිකං සිලෙසුමං;

වසඤ්ච ඩය්හමානානං, විජාතානඤ්ච ලොහිතං.

119. ‘‘වණිකානඤ්ච යං ඝාන-සීසච්ඡින්නාන ලොහිතං;

ඛුදාපරෙතා භුඤ්ජාමි, ඉච්ඡිපුරිසනිස්සිතං.

120. ‘‘පුබ්බලොහිතං භක්ඛාමි, පසූනං මානුසාන ච;

අලෙණා අනගාරා ච, නීලමඤ්චපරායණා.

121. ‘‘දෙහි පුත්තක මෙ දානං, දත්වා අන්වාදිසාහි මෙ;

අප්පෙව නාම මුච්චෙය්‍යං, පුබ්බලොහිතභොජනා’’ති. – පඤ්චගාථා අභාසි;

117. තත්ථ අහං තෙ සකියා මාතාති අහං තුය්හං ජනනිභාවතො සකියා මාතා. පුබ්බෙ අඤ්ඤාසු ජාතීසූති මාතා හොන්තීපි න ඉමිස්සං ජාතියං, අථ ඛො පුබ්බෙ අඤ්ඤාසු ජාතීසු, ඉතො පඤ්චමියන්ති දට්ඨබ්බං. උපපන්නා පෙත්තිවිසයන්ති පටිසන්ධිවසෙන පෙතලොකං උපගතා. ඛුප්පිපාසසමප්පිතාති ඛුදාය ච පිපාසාය ච අභිභූතා, නිරන්තරං ජිඝච්ඡාපිපාසාහි අභිභුය්‍යමානාති අත්ථො.

118-119. ඡඩ්ඩිතන්ති උච්ඡිට්ඨකං, වන්තන්ති අත්ථො. ඛිපිතන්ති ඛිපිතෙන සද්ධිං මුඛතො නික්ඛන්තමලං. ඛෙළන්ති නිට්ඨුභං. සිඞ්ඝාණිකන්ති මත්ථලුඞ්ගතො විස්සන්දිත්වා නාසිකාය නික්ඛන්තමලං. සිලෙසුමන්ති සෙම්හං. වසඤ්ච ඩය්හමානානන්ති චිතකස්මිං ඩය්හමානානං කළෙවරානං වසාතෙලඤ්ච. විජාතානඤ්ච ලොහිතන්ති පසූතානං ඉත්ථීනං ලොහිතං, ගබ්භමලං ච-සද්දෙන සඞ්ගණ්හාති. වණිකානන්ති සඤ්ජාතවණානං. යන්ති යං ලොහිතන්ති සම්බන්ධො. ඝානසීසච්ඡින්නානන්ති ඝානච්ඡින්නානං සීසච්ඡින්නානඤ්ච යං ලොහිතං, තං භුඤ්ජාමීති යොජනා. දෙසනාසීසමෙතං ‘‘ඝානසීසච්ඡින්නාන’’න්ති, යස්මා හත්ථපාදාදිච්ඡින්නානම්පි ලොහිතං භුඤ්ජාමියෙව. තථා ‘‘වණිකාන’’න්ති ඉමිනා තෙසම්පි ලොහිතං සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ඛුදාපරෙතාති ජිඝච්ඡාභිභූතා හුත්වා. ඉත්ථිපුරිසනිස්සිතන්ති ඉත්ථිපුරිසසරීරනිස්සිතං යථාවුත්තං අඤ්ඤඤ්ච චම්මමංසන්හාරුපුබ්බාදිකං පරිභුඤ්ජාමීති දස්සෙති.

120-121. පසූනන්ති අජගොමහිංසාදීනං. අලෙණාති අසරණා. අනගාරාති අනාවාසා. නීලමඤ්චපරායණාති සුසානෙ ඡඩ්ඩිතමලමඤ්චසයනා. අථ වා නීලාති ඡාරිකඞ්ගාරබහුලා සුසානභූමි අධිප්පෙතා, තංයෙව මඤ්චං විය අධිසයනාති අත්ථො. අන්වාදිසාහි මෙති යථා දින්නං දක්ඛිණං මය්හං උපකප්පති, තථා උද්දිස පත්තිදානං දෙහි. අප්පෙව නාම මුච්චෙය්‍යං, පුබ්බලොහිතභොජනාති තව උද්දිසනෙන එතස්මා පුබ්බලොහිතභොජනා පෙතජීවිකා අපි නාම මුච්චෙය්‍යං.

තං සුත්වා ආයස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරො දුතියදිවසෙ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරාදිකෙ තයො ථෙරෙ ආමන්තෙත්වා තෙහි සද්ධිං රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තො රඤ්ඤො බිම්බිසාරස්ස නිවෙසනං අගමාසි. රාජා ථෙරෙ දිස්වා වන්දිත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, ආගතත්ථා’’ති ආගමනකාරණං පුච්ඡි. ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘අඤ්ඤාතං, භන්තෙ’’ති වත්වා ථෙරෙ විස්සජ්ජෙත්වා සබ්බකම්මිකං අමච්චං පක්කොසාපෙත්වා ආණාපෙසි ‘‘නගරස්ස අවිදූරෙ විවිත්තෙ ඡායූදකසම්පන්නෙ ඨානෙ චතස්සො කුටියො කාරෙහී’’ති. අන්තෙපුරෙ ච පහොනකවිසෙසවසෙන තිධා විභජිත්වා චතස්සො කුටියො පටිච්ඡාපෙසි, සයඤ්ච තත්ථ ගන්ත්වා කාතබ්බයුත්තකං අකාසි. නිට්ඨිතාසු කුටිකාසු සබ්බං බලිකරණං සජ්ජාපෙත්වා අන්නපානවත්ථාදීනි බුද්ධප්පමුඛස්ස චාතුද්දිසස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අනුච්ඡවිකෙ සබ්බපරික්ඛාරෙ ච උපට්ඨාපෙත්වා ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස තං සබ්බං නිය්‍යාදෙසි. අථ ථෙරො තං පෙතිං උද්දිස්ස තං සබ්බං බුද්ධප්පමුඛස්ස චාතුද්දිසස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි. සා පෙතී තං අනුමොදිත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා සබ්බකාමසමිද්ධා ච හුත්වා අපරදිවසෙ ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස සන්තිකං උපගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. තං ථෙරො පටිපුච්ඡි, සා අත්තනො පෙතූපපත්තිං පුන දෙවූපපත්තිඤ්ච විත්ථාරතො කථෙසි. තෙන වුත්තං –

122. ‘‘මාතුයා වචනං සුත්වා, උපතිස්සොනුකම්පකො;

ආමන්තයි මොග්ගල්ලානං, අනුරුද්ධඤ්ච කප්පිනං.

123. ‘‘චතස්සො කුටියො කත්වා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා;

කුටියො අන්නපානඤ්ච, මාතු දක්ඛිණමාදිසී.

124. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, විපාකො උදපජ්ජථ;

භොජනං පානීයං වත්ථං, දක්ඛිණාය ඉදං ඵලං.

125. ‘‘තතො සුද්ධා සුචිවසනා, කාසිකුත්තමධාරිනී;

විචිත්තවත්ථාභරණා, කොලිකං උපසඞ්කමී’’ති.

123. තත්ථ සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදාති චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස අදාසි, නිය්‍යාදෙසීති අත්ථො. සෙසං වුත්තත්ථමෙව.

අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තං පෙතිං –

126. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

127. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

128. ‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,

වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පුච්ඡි;

129-133. අථ සා ‘‘සාරිපුත්තස්සාහං මාතා’’තිආදිනා විස්සජ්ජෙසි. සෙසං වුත්තත්ථමෙව. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි, සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

සාරිපුත්තත්ථෙරමාතුපෙතිවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. මත්තාපෙතිවත්ථුවණ්ණනා

නග්ගා දුබ්බණ්ණරූපාසීති ඉදං සත්ථරි ජෙතවනෙ විහරන්තෙ මත්තං නාම පෙතිං ආරබ්භ වුත්තං. සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරො කුටුම්බිකො සද්ධො පසන්නො අහොසි. තස්ස භරියා අස්සද්ධා අප්පසන්නා කොධනා වඤ්ඣා ච අහොසි නාමෙන මත්තා නාම. අථ සො කුටුම්බිකො කුලවංසූපච්ඡෙදනභයෙන සදිසකුලතො තිස්සං නාම අඤ්ඤං කඤ්ඤං ආනෙසි. සා අහොසි සද්ධා පසන්නා සාමිනො ච පියා මනාපා, සා නචිරස්සෙව ගබ්භිනී හුත්වා දසමාසච්චයෙන පුත්තං විජායි, ‘‘භූතො’’තිස්ස නාමං අහොසි. සා ගෙහස්සාමිනී හුත්වා චත්තාරො භික්ඛූ සක්කච්චං උපට්ඨහි, වඤ්ඣා පන තං උසූයති.

තා උභොපි එකස්මිං දිවසෙ සීසං න්හත්වා අල්ලකෙසා අට්ඨංසු, කුටුම්බිකො ගුණවසෙන තිස්සාය ආබද්ධසිනෙහො මනුඤ්ඤෙන හදයෙන තාය සද්ධිං බහුං සල්ලපන්තො අට්ඨාසි. තං අසහමානා මත්තා ඉස්සාපකතා ගෙහෙ සම්මජ්ජිත්වා ඨපිතං සඞ්කාරං තිස්සාය මත්ථකෙ ඔකිරි. සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා පෙතයොනියං නිබ්බත්තිත්වා අත්තනො කම්මබලෙන පඤ්චවිධං දුක්ඛං අනුභවති. තං පන දුක්ඛං පාළිතො එව විඤ්ඤායති. අථෙකදිවසං සා පෙතී සඤ්ඣාය වීතිවත්තාය ගෙහස්ස පිට්ඨිපස්සෙ න්හායන්තියා තිස්සාය අත්තානං දස්සෙසි. තං දිස්වා තිස්සා –

134. ‘‘නග්ගා දුබ්බණ්ණරූපාසි, කිසා ධමනිසන්ථතා;

උප්ඵාසුලිකෙ කිසිකෙ, කා නු ත්වං ඉධ තිට්ඨසී’’ති. –

ගාථාය පටිපුච්ඡි. ඉතරා –

135. ‘‘අහං මත්තා තුවං තිස්සා, සපත්තී තෙ පුරෙ අහුං;

පාපකම්මං කරිත්වාන, පෙතලොකං ඉතො ගතා’’ති. –

ගාථාය පටිවචනං අදාසි. තත්ථ අහං මත්තා තුවං තිස්සාති අහං මත්තා නාම, තුවං තිස්සා නාම. පුරෙති පුරිමත්තභාවෙ. තෙති තුය්හං සපත්තී අහුං, අහොසින්ති අත්ථො. පුන තිස්සා –

136. ‘‘කිං නු කායෙන වාචාය, මනසා දුක්කටං කතං;

කිස්සකම්මවිපාකෙන, පෙතලොකං ඉතො ගතා’’ති. –

ගාථාය කතකම්මං පුච්ඡි. පුන ඉතරා –

137. ‘‘චණ්ඩී ච ඵරුසා චාසිං, ඉස්සුකී මච්ඡරී සඨා;

තාහං දුරුත්තං වත්වාන, පෙතලොකං ඉතො ගතා’’ති. –

ගාථාය අත්තනා කතකම්මං ආචික්ඛි. තත්ථ චණ්ඩීති කොධනා. ඵරුසාති ඵරුසවචනා. ආසින්ති අහොසිං. තාහන්ති තං අහං. දුරුත්තන්ති දුබ්භාසිතං නිරත්ථකවචනං. ඉතො පරම්පි තාසං වචනපටිවචනවසෙනෙව ගාථා පවත්තා –

138. ‘‘සබ්බං අහම්පි ජානාමි, යථා ත්වං චණ්ඩිකා අහු;

අඤ්ඤඤ්ච ඛො තං පුච්ඡාමි, කෙනාසි පංසුකුන්ථිතා.

139. ‘‘සීසංන්හාතා තුවං ආසි, සුචිවත්ථා අලඞ්කතා;

අහඤ්ච ඛො අධිමත්තං, සමලඞ්කතතරා තයා.

140. ‘‘තස්සා මෙ පෙක්ඛමානාය, සාමිකෙන සමන්තයි;

තතො මෙ ඉස්සා විපුලා, කොධො මෙ සමජායථ.

141. ‘‘තතො පංසුං ගහෙත්වාන, පංසුනා තඤ්හි ඔකිරිං;

තස්සකම්මවිපාකෙන, තෙනම්හි පංසුකුන්ථිතා.

142. ‘‘සබ්බං අහම්පි ජානාමි, පංසුනා මං ත්වමොකිරි;

අඤ්ඤඤ්ච ඛො තං පුච්ඡාමි, කෙන ඛජ්ජසි කච්ඡුයා.

143. ‘‘භෙසජ්ජහාරී උභයො, වනන්තං අගමිම්හසෙ;

ත්වඤ්ච භෙසජ්ජමාහරි, අහඤ්ච කපිකච්ඡුනො.

144. ‘‘තස්සා ත්‍යාජානමානාය, සෙය්‍යං ත්‍යාහං සමොකිරිං;

තස්සකම්මවිපාකෙන, තෙන ඛජ්ජාමි කච්ඡුයා.

145. ‘‘සබ්බං අහම්පි ජානාමි, සෙය්‍යං මෙ ත්වං සමොකිරි;

අඤ්ඤඤ්ච ඛො තං පුච්ඡාමි, කෙනාසි නග්ගියා තුවං.

146. ‘‘සහායානං සමයො ආසි, ඤාතීනං සමිතී අහු;

ත්වඤ්ච ආමන්තිතා ආසි, සසාමිනී නො ච ඛොහං.

147. ‘‘තස්සා ත්‍යාජානමානාය, දුස්සං ත්‍යාහං අපානුදිං;