7. ධනපාලසෙට්ඨිපෙතවත්ථුවණ්ණනා

නග්ගො දුබ්බණ්ණරූපොසීති ඉදං සත්ථරි ජෙතවනෙ විහරන්තෙ ධනපාලපෙතං ආරබ්භ වුත්තං. අනුප්පන්නෙ කිර බුද්ධෙ පණ්ණරට්ඨෙ එරකච්ඡනගරෙ ධනපාලකො නාම සෙට්ඨි අහොසි අස්සද්ධො අප්පසන්නො කදරියො නත්ථිකදිට්ඨිකො. තස්ස කිරියා පාළිතො එව විඤ්ඤායති. සො කාලං කත්වා මරුකන්තාරෙ පෙතො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස තාලක්ඛන්ධප්පමාණො කායො අහොසි, සමුට්ඨිතච්ඡවි ඵරුසො, විරූපකෙසො, භයානකො, දුබ්බණ්ණො අතිවිය විරූපො බීභච්ඡදස්සනො. සො පඤ්චපණ්ණාස වස්සානි භත්තසිත්ථං වා උදකබින්දුං වා අලභන්තො විසුක්ඛකණ්ඨොට්ඨජිව්හො ජිඝච්ඡාපිපාසාභිභූතො ඉතො චිතො ච පරිබ්භමති.

අථ අම්හාකං භගවති ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ අනුක්කමෙන සාවත්ථියං විහරන්තෙ සාවත්ථිවාසිනො වාණිජා පඤ්චමත්තානි සකටසතානි භණ්ඩස්ස පූරෙත්වා උත්තරාපථං ගන්ත්වා භණ්ඩං වික්කිණිත්වා පටිලද්ධභණ්ඩං සකටෙසු ආරොපෙත්වා පටිනිවත්තමානා සායන්හසමයෙ අඤ්ඤතරං සුක්ඛනදිං පාපුණිත්වා තත්ථ යානං මුඤ්චිත්වා රත්තියං වාසං කප්පෙසුං. අථ සො පෙතො පිපාසාභිභූතො පානීයස්සත්ථාය ආගන්ත්වා තත්ථ බින්දුමත්තම්පි පානීයං අලභිත්වා විගතාසො ඡින්නමූලො විය තාලො ඡින්නපාදො පති. තං දිස්වා වාණිජා –

227. ‘‘නග්ගො දුබ්බණ්ණරූපොසි, කිසො ධමනිසන්ථතො;

උප්ඵාසුලිකො කිසිකො, කො නු ත්වමසි මාරිසා’’ති. –

ඉමාය ගාථාය පුච්ඡිංසු. තතො පෙතො –

228. ‘‘අහං භදන්තෙ පෙතොම්හි, දුග්ගතො යමලොකිකො;

පාපකම්මං කරිත්වාන, පෙතලොකං ඉතො ගතො’’ති. –

අත්තානං ආවිකත්වා පුන තෙහි –

229. ‘‘කිං නු කායෙන වාචාය, මනසා දුක්කටං කතං;

කිස්සකම්මවිපාකෙන, පෙතලොකං ඉතො ගතො’’ති. –

කතකම්මං පුච්ඡිතො පුබ්බෙ නිබ්බත්තට්ඨානතො පට්ඨාය අතීතං පච්චුප්පන්නං අනාගතඤ්ච අත්තනො පවත්තිං දස්සෙන්තො තෙසඤ්ච ඔවාදං දෙන්තො –

230. ‘‘නගරං අත්ථි පණ්ණානං, එරකච්ඡන්ති විස්සුතං;

තත්ථ සෙට්ඨි පුරෙ ආසිං, ධනපාලොති මං විදූ.

231. ‘‘අසීති සකටවාහානං, හිරඤ්ඤස්ස අහොසි මෙ;

පහූතං මෙ ජාතරූපං, මුත්තා වෙළුරියා බහූ.

232. ‘‘තාව මහද්ධනස්සාපි, න මෙ දාතුං පියං අහු;

පිදහිත්වා ද්වාරං භුඤ්ජිං, මා මං යාචනකාද්දසුං.

233. ‘‘අස්සද්ධො මච්ඡරී චාසිං, කදරියො පරිභාසකො;

දදන්තානං කරොන්තානං, වාරයිස්සං බහූ ජනෙ.

234. ‘‘විපාකො නත්ථි දානස්ස, සංයමස්ස කුතො ඵලං;

පොක්ඛරඤ්ඤොදපානානි, ආරාමානි ච රොපිතෙ;

පපායො ච විනාසෙසිං, දුග්ගෙ සඞ්කමනානි ච.

235. ‘‘ස්වාහං අකතකල්‍යාණො, කතපාපො තතො චුතො;

උපපන්නො පෙත්තිවිසයං, ඛුප්පිපාසසමප්පිතො.

236. ‘‘පඤ්චපණ්ණාස වස්සානි, යතො කාලඞ්කතො අහං;

නාභිජානාමි භුත්තං වා, පීතං වා පන පානියං.

237. ‘‘යො සංයමො සො විනාසො, යො විනාසො සො සංයමො;

පෙතා හි කිර ජානන්ති, යො සංයමො සො විනාසො.

238. ‘‘අහං පුරෙ සංයමිස්සං, නාදාසිං බහුකෙ ධනෙ;

සන්තෙසු දෙය්‍යධම්මෙසු, දීපං නාකාසිමත්තනො;

ස්වාහං පච්ඡානුතප්පාමි, අත්තකම්මඵලූපගො.

239. ‘‘උද්ධං චතූහි මාසෙහි, කාලකිරියා භවිස්සති;

එකන්තකටුකං ඝොරං, නිරයං පපතිස්සහං.

240. ‘‘චතුක්කණ්ණං චතුද්වාරං, විභත්තං භාගසො මිතං;

අයොපාකාරපරියන්තං, අයසා පටිකුජ්ජිතං.

241. ‘‘තස්ස අයොමයා භූමි, ජලිතා තෙජසා යුතා;

සමන්තා යොජනසතං, ඵරිත්වා තිට්ඨති සබ්බදා.

242. ‘‘තත්ථාහං දීඝමද්ධානං, දුක්ඛං වෙදිස්ස වෙදනං;

ඵලං පාපස්ස කම්මස්ස, තස්මා සොචාමහං භුසං.

243. ‘‘තං වා වදාමි භද්දං වො, යාවන්තෙත්ථ සමාගතා;

මාකත්ථ පාපකං කම්මං, ආවි වා යදි වා රහො.

244. ‘‘සචෙ තං පාපකං කම්මං, කරිස්සථ කරොථ වා;

න වො දුක්ඛා පමුත්‍යත්ථි, උප්පච්චාපි පලායතං.

245. ‘‘මත්තෙය්‍යා හොථ පෙත්තෙය්‍යා, කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිකා;

සාමඤ්ඤා හොථ බ්‍රහ්මඤ්ඤා, එවං සග්ගං ගමිස්සථා’’ති. –

ඉමා ගාථා අභාසි.

230-231. තත්ථ පණ්ණානන්ති පණ්ණානාමරට්ඨස්ස එවංනාමකානං රාජූනං. එරකච්ඡන්ති තස්ස නගරස්ස නාමං. තත්ථාති තස්මිං නගරෙ. පුරෙති පුබ්බෙ අතීතත්තභාවෙ. ධනපාලොති මං විදූති ‘‘ධනපාලසෙට්ඨී’’ති මං ජානන්ති. තයිදං නාමං තදා මය්හං අත්ථානුගතමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘අසීතී’’ති ගාථමාහ. තත්ථ අසීති සකටවාහානන්ති වීසතිඛාරිකො වාහො, යො සකටන්ති වුච්චති. තෙසං සකටවාහානං අසීති හිරඤ්ඤස්ස තථා කහාපණස්ස ච මෙ අහොසීති යොජනා. පහූතං මෙ ජාතරූපන්ති සුවණ්ණම්පි පහූතං අනෙකභාරපරිමාණං අහොසීති සම්බන්ධො.

232-233. න මෙ දාතුං පියං අහූති දානං දාතුං මය්හං පියං නාහොසි. මා මං යාචනකාද්දසුන්ති ‘‘යාචකා මා මං පස්සිංසූ’’ති පිදහිත්වා ගෙහද්වාරං භුඤ්ජාමි. කදරියොති ථද්ධමච්ඡරී. පරිභාසකොති දානං දෙන්තෙ දිස්වා භයෙන සන්තජ්ජකො. දදන්තානං කරොන්තානන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, දානානි දදන්තෙ පුඤ්ඤානි කරොන්තෙ. බහූ ජනෙති බහූ සත්තෙ. දදන්තානං වා කරොන්තානං වා සමුදායභූතං බහුං ජනං පුඤ්ඤකම්මතො වාරයිස්සං නිවාරෙසිං.

234-236. විපාකො නත්ථි දානස්සාතිආදි දානාදීනං නිවාරණෙ කාරණදස්සනං. තත්ථ විපාකො නත්ථි දානස්සාති දානකම්මස්ස ඵලං නාම නත්ථි, කෙවලං පුඤ්ඤං පුඤ්ඤන්ති ධනවිනාසො එවාති දීපෙති. සංයමස්සාති සීලසංයමස්ස. කුතො ඵලන්ති කුතො නාම ඵලං ලබ්භති, නිරත්ථකමෙව සීලරක්ඛණන්ති අධිප්පායො. ආරාමානීති ආරාමූපවනානීති අත්ථො. පපායොති පානීයසාලා. දුග්ගෙති උදකචික්ඛල්ලානං වසෙන දුග්ගමට්ඨානානි. සඞ්කමනානීති සෙතුයො. තතො චුතොති තතො මනුස්සලොකතො චුතො. පඤ්චපණ්ණාසාති පඤ්චපඤ්ඤාස. යතො කාලඞ්කතො අහන්ති යදා කාලකතා අහං, තතො පට්ඨාය. නාභිජානාමීති එත්තකං කාලං භුත්තං වා පීතං වා කිඤ්චි න ජානාමි.

237-38. යො සංයමො සො විනාසොති ලොභාදිවසෙන යං සංයමනං කස්සචි අදානං, සො ඉමෙසං සත්තානං විනාසො නාම පෙතයොනියං නිබ්බත්තපෙතානං මහාබ්‍යසනස්ස හෙතුභාවතො. ‘‘යො විනාසො සො සංයමො’’ති ඉමිනා යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස එකන්තිකභාවං වදති. පෙතා හි කිර ජානන්තීති එත්ථ හි-සද්දො අවධාරණෙ, කිර-සද්දො අරුචිසූචනෙ. ‘‘සංයමො දෙය්‍යධම්මස්ස අපරිච්චාගො විනාසහෙතූ’’ති ඉමමත්ථං පෙතා එව කිර ජානන්ති පච්චක්ඛතො අනුභුය්‍යමානත්තා, න මනුස්සාති. නයිදං යුත්තං මනුස්සානම්පි පෙතානං විය ඛුප්පිපාසාදීහි අභිභුය්‍යමානානං දිස්සමානත්තා. පෙතා පන පුරිමත්තභාවෙ කතකම්මස්ස පාකටභාවතො තමත්ථං සුට්ඨුතරං ජානන්ති. තෙනාහ – ‘‘අහං පුරෙ සංයමිස්ස’’න්තිආදි. තත්ථ සංයමිස්සන්ති සයම්පි දානාදිපුඤ්ඤකිරියතො සංයමනං සඞ්කොචං අකාසිං. බහුකෙ ධනෙති මහන්තෙ ධනෙ විජ්ජමානෙ.

243. තන්ති තස්මා. වොති තුම්හෙ. භද්දං වොති භද්දං කල්‍යාණං සුන්දරං තුම්හාකං හොතූති වචනසෙසො. යාවන්තෙත්ථ සමාගතාති යාවන්තො යාවතකා එත්ථ සමාගතා, තෙ සබ්බෙ මම වචනං සුණාථාති අධිප්පායො. ආවීති පකාසනං පරෙසං පාකටවසෙන. රහොති පටිච්ඡන්නං අපාකටවසෙන. ආවි වා පාණාතිපාතාදිමුසාවාදාදිකායවචීපයොගවසෙන, යදි වා රහො අභිජ්ඣාදිවසෙන පාපකං ලාමකං අකුසලකම්මං මාකත්ථ මා කරිත්ථ.

244. සචෙ තං පාපකං කම්මන්ති අථ පන තං පාපකම්මං ආයතිං කරිස්සථ, එතරහි වා කරොථ, නිරයාදීසු චතූසු අපායෙසු මනුස්සෙසු ච අප්පායුකතාදිවසෙන තස්ස ඵලභූතා දුක්ඛතො පමුත්ති පමොක්ඛො නාම නත්ථි. උප්පච්චාපි පලායතන්ති උප්පතිත්වා ආකාසෙන ගච්ඡන්තානම්පි මොක්ඛො නත්ථියෙවාති අත්ථො. ‘‘උපෙච්චා’’තිපි පාළි, ඉතො වා එත්තො වා පලායන්තෙ තුම්හෙ අනුබන්ධිස්සතීති අධිප්පායෙන උපෙච්ච සඤ්චිච්ච පලායන්තානම්පි තුම්හාකං තතො මොක්ඛො නත්ථි, ගතිකාලාදිපච්චයන්තරසමවායෙ පන සති විපච්චතියෙවාති අත්ථො. අයඤ්ච අත්ථො –

‘‘න අන්තලික්ඛෙ න සමුද්දමජ්ඣෙ, න පබ්බතානං විවරං පවිස්ස;

න විජ්ජතී සො ජගතිප්පදෙසො, යත්ථට්ඨිතො මුච්චෙය්‍ය පාපකම්මා’’ති. (ධ. ප. 127; මි. ප. 4.2.4) –

ඉමාය ගාථාය දීපෙතබ්බො.

245. මත්තෙය්‍යාති මාතුහිතා. හොථාති තෙසං උපට්ඨානාදීනි කරොථ. තථා පෙත්තෙය්‍යාති වෙදිතබ්බා. කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිකාති කුලෙ ජෙට්ඨකානං අපචායනකරා. සාමඤ්ඤාති සමණපූජකා. තථා බ්‍රහ්මඤ්ඤාති බාහිතපාපපූජකාති අත්ථො. එවං සග්ගං ගමිස්සථාති ඉමිනා මයා වුත්තනයෙන පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවලොකං උපපජ්ජිස්සථාති අත්ථො. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං හෙට්ඨා ඛල්ලාටියපෙතවත්ථුආදීසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

තෙ වාණිජා තස්ස වචනං සුත්වා සංවෙගජාතා තං අනුකම්පමානා භාජනෙහි පානීයං ගහෙත්වා තං සයාපෙත්වා මුඛෙ ආසිඤ්චිංසු. තතො මහාජනෙන බහුවෙලං ආසිත්තං උදකං තස්ස පෙතස්ස පාපබලෙන අධොගළං න ඔතිණ්ණං, කුතො පිපාසං පටිවිනෙස්සති. තෙ තං පුච්ඡිංසු – ‘‘අපි තෙ කාචි අස්සාසමත්තා ලද්ධා’’ති. සො ආහ – ‘‘යදි මෙ එත්තකෙහි ජනෙහි එත්තකං වෙලං ආසිඤ්චමානං උදකං එකබින්දුමත්තම්පි පරගළං පවිට්ඨං, ඉතො පෙතයොනිතො මොක්ඛො මා හොතූ’’ති. අථ තෙ වාණිජා තං සුත්වා අතිවිය සංවෙගජාතා ‘‘අත්ථි පන කොචි උපායො පිපාසාවූපසමායා’’ති ආහංසු. සො ආහ – ‘‘ඉමස්මිං පාපකම්මෙ ඛීණෙ තථාගතස්ස වා තථාගතසාවකානං වා දානෙ දින්නෙ මම දානමුද්දිසිස්සති, අහං ඉතො පෙතත්තතො මුච්චිස්සාමී’’ති. තං සුත්වා වාණිජා සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙත්වා සරණානි සීලානි ච ගහෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සත්තාහං දානං දත්වා තස්ස පෙතස්ස දක්ඛිණං ආදිසිංසු. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා චතුන්නං පරිසානං ධම්මං දෙසෙසි. මහාජනො ච ලොභාදිමච්ඡෙරමලං පහාය දානාදිපුඤ්ඤාභිරතො අහොසීති.

ධනපාලසෙට්ඨිපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.