6. කණ්හපෙතවත්ථුවණ්ණනා

උට්ඨෙහි කණ්හ කිං සෙසීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං මතපුත්තං උපාසකං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරස්ස උපාසකස්ස පුත්තො කාලමකාසි. සො තෙන සොකසල්ලසමප්පිතො න න්හායති, න භුඤ්ජති, න කම්මන්තෙ විචාරෙති, න බුද්ධුපට්ඨානං ගච්ඡති, කෙවලං, ‘‘තාත පියපුත්තක, මං ඔහාය කහං පඨමතරං ගතොසී’’තිආදීනි වදන්තො විප්පලපති. සත්ථා පච්චූසසමයෙ ලොකං ඔලොකෙන්තො තස්ස සොතාපත්තිඵලූපනිස්සයං දිස්වා පුනදිවසෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො භික්ඛූ උය්‍යොජෙත්වා ආනන්දත්ථෙරෙන පච්ඡාසමණෙන තස්ස ඝරද්වාරං අගමාසි. සත්ථු ආගතභාවං උපාසකස්ස ආරොචෙසුං. අථස්ස ගෙහජනො ගෙහද්වාරෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා සත්ථාරං නිසීදාපෙත්වා උපාසකං පරිග්ගහෙත්වා සත්ථු සන්තිකං උපනෙසි. එකමන්තං නිසින්නං තං දිස්වා ‘‘කිං, උපාසක, සොචසී’’ති වත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ, ‘‘උපාසක, පොරාණකපණ්ඩිතා පණ්ඩිතානං කථං සුත්වා මතපුත්තං නානුසොචිංසූ’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ ද්වාරවතීනගරෙ දස භාතිකරාජානො අහෙසුං – වාසුදෙවො බලදෙවො චන්දදෙවා සූරියදෙවො අග්ගිදෙවො වරුණදෙවො අජ්ජුනො පජ්ජුනො ඝටපණ්ඩිතො අඞ්කුරො චාති. තෙසු වාසුදෙවමහාරාජස්ස පියපුත්තො කාලමකාසි. තෙන රාජා සොකපරෙතො සබ්බකිච්චානි පහාය මඤ්චස්ස අටනිං පරිග්ගහෙත්වා විප්පලපන්තො නිපජ්ජි. තස්මිං කාලෙ ඝටපණ්ඩිතො චින්තෙසි – ‘‘ඨපෙත්වා මං අඤ්ඤො කොචි මම භාතු සොකං පරිහරිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, උපායෙනස්ස සොකං හරිස්සාමී’’ති. සො උම්මත්තකවෙසං ගහෙත්වා ‘‘සසං මෙ දෙථ, සසං මෙ දෙථා’’ති ආකාසං ඔලොකෙන්තො සකලනගරං විචරි. ‘‘ඝටපණ්ඩිතො උම්මත්තකො ජාතො’’ති සකලනගරං සඞ්ඛුභි.

තස්මිං කාලෙ රොහිණෙය්‍යො නාම අමච්චො වාසුදෙවරඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා තෙන සද්ධිං කථං සමුට්ඨාපෙන්තො –

207. ‘‘උට්ඨෙහි කණ්හ කිං සෙසි, කො අත්ථො සුපනෙන තෙ;

යො ච තුය්හං සකො භාතා, හදයං චක්ඛු ච දක්ඛිණං;

තස්ස වාතා බලීයන්ති, සසං ජප්පති කෙසවා’’ති. – ඉමං ගාථමාහ;

207. තත්ථ කණ්හාති වාසුදෙවං ගොත්තෙනාලපති. කො අත්ථො සුපනෙන තෙති සුපනෙන තුය්හං කා නාම වඩ්ඪි. සකො භාතාති සොදරියො භාතා. හදයං චක්ඛු ච දක්ඛිණන්ති හදයෙන චෙව දක්ඛිණචක්ඛුනා ච සදිසොති අත්ථො. තස්ස වාතා බලීයන්තීති තස්ස අපරාපරං උප්පජ්ජමානා උම්මාදවාතා බලවන්තො හොන්ති වඩ්ඪන්ති අභිභවන්ති. සසං ජප්පතීති ‘‘සසං මෙ දෙථා’’ති විප්පලපති. කෙසවාති සො කිර කෙසානං සොභනානං අත්ථිතාය ‘‘කෙසවො’’ති වොහරීයති. තෙන නං නාමෙන ආලපති.

තස්ස වචනං සුත්වා සයනතො උට්ඨිතභාවං දීපෙන්තො සත්ථා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා –

208. ‘‘තස්ස තං වචනං සුත්වා, රොහිණෙය්‍යස්ස කෙසවො;

තරමානරූපො වුට්ඨාසි, භාතු සොකෙන අට්ටිතො’’ති. – ඉමං ගාථමාහ;

රාජා උට්ඨාය සීඝං පාසාදා ඔතරිත්වා ඝටපණ්ඩිතස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා උභොසු හත්ථෙසු නං දළ්හං ගහෙත්වා තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො –

209. ‘‘කිං නු උම්මත්තරූපොව, කෙවලං ද්වාරකං ඉමං;

සසො සසොති ලපසි, කීදිසං සසමිච්ඡසි.

210. ‘‘සොවණ්ණමයං මණිමයං, ලොහමයං අථ රූපියමයං;

සඞ්ඛසිලාපවාළමයං, කාරයිස්සාමි තෙ සසං.

211. ‘‘සන්ති අඤ්ඤෙපි සසකා, අරඤ්ඤවනගොචරා;

තෙපි තෙ ආනයිස්සාමි, කීදිසං සසමිච්ඡසී’’ති. –

තිස්සො ගාථායො අභාසි.

209-211. තත්ථ උම්මත්තරූපොවාති උම්මත්තකො විය. කෙවලන්ති සකලං. ද්වාරකන්ති ද්වාරවතීනගරං විචරන්තො. සසො සසොති ලපසීති සසො සසොති විලපසි. සොවණ්ණමයන්ති සුවණ්ණමයං. ලොහමයන්ති තම්බලොහමයං. රූපියමයන්ති රජතමයං. යං ඉච්ඡසි තං වදෙහි, අථ කෙන සොචසි. අඤ්ඤෙපි අරඤ්ඤෙ වනගොචරා සසකා අත්ථි, තෙ තෙ ආනයිස්සාමි, වද, භද්‍රමුඛ, කීදිසං සසමිච්ඡසීති ඝටපණ්ඩිතං ‘‘සසෙන අත්ථිකො’’ති අධිප්පායෙන සසෙන නිමන්තෙසි. තං සුත්වා ඝටපණ්ඩිතො –

212. ‘‘නාහමෙතෙ සසෙ ඉච්ඡෙ, යෙ සසා පථවිස්සිතා;

චන්දතො සසමිච්ඡාමි, තං මෙ ඔහර කෙසවා’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ ඔහරාති ඔහාරෙහි. තං සුත්වා රාජා ‘‘නිස්සංසයං මෙ භාතා උම්මත්තකො ජාතො’’ති දොමනස්සප්පත්තො –

213. ‘‘සො නූන මධුරං ඤාති, ජීවිතං විජහිස්සසි;

අපත්ථියං පත්ථයසි, චන්දතො සසමිච්ඡසී’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ ඤාතීති කනිට්ඨං ආලපති. අයමෙත්ථ අත්ථො – මය්හං පියඤාති යං අතිමධුරං අත්තනො ජීවිතං, තං විජහිස්සසි මඤ්ඤෙ, යො අපත්ථයිතබ්බං පත්ථෙසීති.

ඝටපණ්ඩිතො රඤ්ඤො වචනං සුත්වා නිච්චලොව ඨත්වා ‘‘භාතික, ත්වං චන්දතො සසං පත්ථෙන්තස්ස තං අලභිත්වා ජීවිතක්ඛයො භවිස්සතීති ජානන්තො කස්මා මතං පුත්තං අලභිත්වා අනුසොචසී’’ති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො –

214. ‘‘එවං චෙ කණ්හ ජානාසි, යථඤ්ඤමනුසාසසි;

කස්මා පුරෙ මතං පුත්තං, අජ්ජාපි මනුසොචසී’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ එවං චෙ, කණ්හ, ජානාසීති, භාතික, කණ්හනාමක මහාරාජ, ‘‘අලබ්භනෙය්‍යවත්ථු නාම න පත්ථෙතබ්බ’’න්ති යදි එවං ජානාසි. යථඤ්ඤන්ති එවං ජානන්තොව යථා අඤ්ඤං අනුසාසසි, තථා අකත්වා. කස්මා පුරෙ මතං පුත්තන්ති අථ කස්මා ඉතො චතුමාසමත්ථකෙ මතං පුත්තං අජ්ජාපි අනුසොචසීති.

එවං සො අන්තරවීථියං ඨිතකොව ‘‘අහං තාව එවං පඤ්ඤායමානං පත්ථෙමි, ත්වං පන අපඤ්ඤායමානස්සත්ථාය සොචසී’’ති වත්වා තස්ස ධම්මං දෙසෙන්තො –

215. ‘‘න යං ලබ්භා මනුස්සෙන, අමනුස්සෙන වා පන;

ජාතො මෙ මා මරි පුත්තො, කුතො ලබ්භා අලබ්භියං.

216. ‘‘න මන්තා මූලභෙසජ්ජා, ඔසධෙහි ධනෙන වා;

සක්කා ආනයිතුං කණ්හ, යං පෙතමනුසොචසී’’ති. – ගාථාද්වයමාහ;

215. තත්ථ යන්ති, භාතික, යං ‘‘එවං ජාතො මෙ පුත්තො මා මරී’’ති මනුස්සෙන වා දෙවෙන වා පන න ලබ්භා න සක්කා ලද්ධුං, තං ත්වං පත්ථෙසි, තං පනෙතං කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන ලද්ධුං සක්කා. යස්මා අලබ්භියං අලබ්භනෙය්‍යවත්ථු නාමෙතන්ති අත්ථො.

216. මන්තාති මන්තප්පයොගෙන. මූලභෙසජ්ජාති මූලභෙසජ්ජෙන. ඔසධෙහීති නානාවිධෙහි ඔසධෙහි. ධනෙන වාති කොටිසතසඞ්ඛෙන ධනෙන වාපි. ඉදං වුත්තං හොති – යං පෙතමනුසොචසි, තං එතෙහි මන්තප්පයොගාදීහිපි ආනෙතුං න සක්කාති.

පුන ඝටපණ්ඩිතො ‘‘භාතික, ඉදං මරණං නාම ධනෙන වා ජාතියා වා විජ්ජාය වා සීලෙන වා භාවනාය වා න සක්කා පටිබාහිතු’’න්ති දස්සෙන්තො –

217. ‘‘මහද්ධනා මහාභොගා, රට්ඨවන්තොපි ඛත්තියා;

පහූතධනධඤ්ඤාසෙ, තෙපි නො අජරාමරා.

218. ‘‘ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා වෙස්සා, සුද්දා චණ්ඩාලපුක්කුස්සා;

එතෙ චඤ්ඤෙ ච ජාතියා, තෙපි නො අජරාමරා.

219. ‘‘යෙ මන්තං පරිවත්තෙන්ති, ඡළඞ්ගං බ්‍රහ්මචින්තිතං;

එතෙ චඤ්ඤෙ ච විජ්ජාය, තෙපි නො අජරාමරා.

220. ‘‘ඉසයො වාපි යෙ සන්තා, සඤ්ඤතත්තා තපස්සිනො;

සරීරං තෙපි කාලෙන, විජහන්ති තපස්සිනො.

221. ‘‘භාවිතත්තා අරහන්තො, කතකිච්චා අනාසවා;

නික්ඛිපන්ති ඉමං දෙහං, පුඤ්ඤපාපපරික්ඛයා’’ති. –

පඤ්චහි ගාථාහි රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙසි.

217. තත්ථ මහද්ධනාති නිධානගතස්සෙව මහතො ධනස්ස අත්ථිතාය බහුධනා. මහාභොගාති දෙවභොගසදිසාය මහතියා භොගසම්පත්තියා සමන්නාගතා. රට්ඨවන්තොති සකලරට්ඨවන්තො. පහූතධනධඤ්ඤාසෙති තිණ්ණං චතුන්නං වා සංවච්ඡරානං අත්ථාය නිදහිත්වා ඨපෙතබ්බස්ස නිච්චපරිබ්බයභූතස්ස ධනධඤ්ඤස්ස වසෙන අපරියන්තධනධඤ්ඤා. තෙපි නො අජරාමරාති තෙපි එවං මහාවිභවා මන්ධාතුමහාසුදස්සනාදයො ඛත්තියා අජරාමරා නාහෙසුං, අඤ්ඤදත්ථු මරණමුඛමෙව අනුපවිට්ඨාති අත්ථො.

218. එතෙති යථාවුත්තඛත්තියාදයො. අඤ්ඤෙති අඤ්ඤතරා එවංභූතා අම්බට්ඨාදයො. ජාතියාති අත්තනො ජාතිනිමිත්තං අජරාමරා නාහෙසුන්ති අත්ථො.

219. මන්තන්ති වෙදං. පරිවත්තෙන්තීති සජ්ඣායන්ති වාචෙන්ති ච. අථ වා පරිවත්තෙන්තීති වෙදං අනුපරිවත්තෙන්තා හොමං කරොන්තා ජපන්ති. ඡළඞ්ගන්ති සික්ඛාකප්පනිරුත්තිබ්‍යාකරණජොතිසත්ථඡන්දොවිචිතිසඞ්ඛාතෙහි ඡහි අඞ්ගෙහි යුත්තං. බ්‍රහ්මචින්තිතන්ති බ්‍රාහ්මණානමත්ථාය බ්‍රහ්මනා චින්තිතං කථිතං. විජ්ජායාති බ්‍රහ්මසදිසවිජ්ජාය සමන්නාගතා, තෙපි නො අජරාමරාති අත්ථො.

220-221. ඉසයොති යමනියමාදීනං පටිකූලසඤ්ඤාදීනඤ්ච එසනට්ඨෙන ඉසයො. සන්තාති කායවාචාහි සන්තසභාවා. සඤ්ඤතත්තාති රාගාදීනං සංයමෙන සංයතචිත්තා. කායතපනසඞ්ඛාතො තපො එතෙසං අත්ථීති තපස්සිනො. පුන තපස්සිනොති සංවරකා. තෙන එවං තපනිස්සිතකා හුත්වා සරීරෙන ච විමොක්ඛං පත්තුකාමාපි සංවරකා සරීරං විජහන්ති එවාති දස්සෙති. අථ වා ඉසයොති අධිසීලසික්ඛාදීනං එසනට්ඨෙන ඉසයො, තදත්ථං තප්පටිපක්ඛානං පාපධම්මානං වූපසමෙන සන්තා, එකාරම්මණෙ චිත්තස්ස සංයමෙන සඤ්ඤතත්තා, සම්මප්පධානයොගතො වීරියතාපෙන තපස්සිනො, සප්පයොගා රාගාදීනං සන්තපනෙන තපස්සිනොති යොජෙතබ්බං. භාවිතත්තාති චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනාය භාවිතචිත්තා.

එවං ඝටපණ්ඩිතෙන ධම්මෙ කථිතෙ තං සුත්වා රාජා අපගතසොකසල්ලො පසන්නමානසො ඝටපණ්ඩිතං පසංසන්තො –

222. ‘‘ආදිත්තං වත මං සන්තං, ඝටසිත්තංව පාවකං;

වාරිනා විය ඔසිඤ්චං, සබ්බං නිබ්බාපයෙ දරං.

223. ‘‘අබ්බහී වත මෙ සල්ලං, සොකං හදයනිස්සිතං;

යො මෙ සොකපරෙතස්ස, පුත්තසොකං අපානුදි.

224. ‘‘ස්වාහං අබ්බූළ්හසල්ලොස්මි, සීතිභූතොස්මි නිබ්බුතො;

න සොචාමි න රොදාමි, තව සුත්වාන භාතික.

225. ‘‘එවං කරොන්ති සප්පඤ්ඤා, යෙ හොන්ති අනුකම්පකා;

නිවත්තයන්ති සොකම්හා, ඝටො ජෙට්ඨංව භාතරං.

226. ‘‘යස්ස එතාදිසා හොන්ති, අමච්චා පරිචාරකා;

සුභාසිතෙන අන්වෙන්ති, ඝටො ජෙට්ඨංව භාතර’’න්ති. – සෙසගාථා අභාසි;

225. තත්ථ ඝටො ජෙට්ඨංව භාතරන්ති යථා ඝටපණ්ඩිතො අත්තනො ජෙට්ඨභාතරං මතපුත්තසොකාභිභූතං අත්තනො උපායකොසල්ලෙන චෙව ධම්මකථාය ච තතො පුත්තසොකතො විනිවත්තයි, එවං අඤ්ඤෙපි සප්පඤ්ඤා යෙ හොන්ති අනුකම්පකා, තෙ ඤාතීනං උපකාරං කරොන්තීති අත්ථො.

226. යස්ස එතාදිසා හොන්තීති අයං අභිසම්බුද්ධගාථා. තස්සත්ථො – යථා යෙන කාරණෙන පුත්තසොකපරෙතං රාජානං වාසුදෙවං ඝටපණ්ඩිතො සොකහරණත්ථාය සුභාසිතෙන අන්වෙසි අනුඑසි, යස්ස අඤ්ඤස්සාපි එතාදිසා පණ්ඩිතා අමච්චා පටිලද්ධා අස්සු, තස්ස කුතො සොකොති! සෙසගාථා හෙට්ඨා වුත්තත්ථා එවාති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘එවං, උපාසක, පොරාණකපණ්ඩිතා පණ්ඩිතානං කථං සුත්වා පුත්තසොකං හරිංසූ’’ති වත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි. සච්චපරියොසානෙ උපාසකො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති.

කණ්හපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.