13. ඪුබ්බරිපෙතවත්ථුවණ්ණනා

අහු රාජා බ්‍රහ්මදත්තොති ඉදං උබ්බරිපෙතවත්ථුං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං උපාසිකං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරාය උපාසිකාය සාමිකො කාලමකාසි. සා පතිවියොගදුක්ඛාතුරා සොචන්තී ආළාහනං ගන්ත්වා රොදති. භගවා තස්සා සොතාපත්තිඵලස්ස උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා කරුණාය සඤ්චොදිතමානසො හුත්වා තස්සා ගෙහං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. උපාසිකා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. අථ නං සත්ථා ‘‘කිං, උපාසිකෙ, සොචසී’’ති වත්වා ‘‘ආම, භගවා, පියවිප්පයොගෙන සොචාමී’’ති වුත්තෙ තස්සා සොකං අපනෙතුකාමො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ පඤ්චාලරට්ඨෙ කපිලනගරෙ චූළනීබ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි. සො අගතිගමනං පහාය අත්තනො විජිතෙ පජාය හිතකරණනිරතො දස රාජධම්මෙ අකොපෙත්වා රජ්ජං අනුසාසමානො කදාචි ‘‘අත්තනො රජ්ජෙ කිං වදන්තී’’ති සොතුකාමො තුන්නවායවෙසං ගහෙත්වා එකො අදුතියො නගරතො නික්ඛමිත්වා ගාමතො ගාමං ජනපදතො ජනපදං විචරිත්වා සබ්බරජ්ජං අකණ්ටකං අනුපපීළං මනුස්සෙ සම්මොදමානෙ අපාරුතඝරෙ මඤ්ඤෙ විහරන්තෙ දිස්වා සොමනස්සජාතො නිවත්තිත්වා නගරාභිමුඛො ආගච්ඡන්තො අඤ්ඤතරස්මිං ගාමෙ එකිස්සා විධවාය දුග්ගතිත්ථියා ගෙහං පාවිසි. සා තං දිස්වා ආහ – ‘‘කො නු ත්වං, අය්‍යො, කුතො වා ආගතොසී’’ති? ‘‘අහං තුන්නවායො, භද්දෙ, භතියා තුන්නවායකම්මං කරොන්තො විචරාමි. යදි තුම්හාකං තුන්නවායකම්මං අත්ථි, භත්තඤ්ච වෙතනඤ්ච දෙථ, තුම්හාකම්පි කම්මං කරොමී’’ති. ‘‘නත්ථම්හාකං කම්මං භත්තවෙතනං වා, අඤ්ඤෙසං කරොහි, අය්‍යා’’ති. සො තත්ථ කතිපාහං වසන්තො ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං තස්සා ධීතරං දිස්වා මාතරං ආහ – ‘‘අයං දාරිකා කිං කෙනචි කතපරිග්ගහා, උදාහු අකතපරිග්ගහා. සචෙ පන කෙනචි අකතපරිග්ගහා, ඉමං මය්හං දෙථ, අහං තුම්හාකං සුඛෙන ජීවනූපායං කාතුං සමත්ථො’’ති. ‘‘සාධු, අය්‍යා’’ති සා තස්ස තං අදාසි.

සො තාය සද්ධිං කතිපාහං වසිත්වා තස්සා කහාපණසහස්සං දත්වා ‘‘අහං කතිපාහෙනෙව නිවත්තිස්සාමි. භද්දෙ, ත්වං මා උක්කණ්ඨසී’’ති වත්වා අත්තනො නගරං ගන්ත්වා, නගරස්ස ච තස්ස ගාමස්ස ච අන්තරෙ මග්ගං සමං කාරාපෙත්වා අලඞ්කාරාපෙත්වා මහතා රාජානුභාවෙන තත්ථ ගන්ත්වා තං දාරිකං කහාපණරාසිම්හි ඨපෙත්වා සුවණ්ණරජතකලසෙහි න්හාපෙත්වා ‘‘උබ්බරී’’ති නාමං කාරාපෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා තඤ්ච ගාමං තස්සා ඤාතීනං දත්වා මහතා රාජානුභාවෙන තං නගරං ආනෙත්වා තාය සද්ධිං අභිරමමානො යාවජීවං රජ්ජසුඛං අනුභවිත්වා ආයුපරියොසානෙ කාලමකාසි. කාලකතෙ ච තස්මිං, කතෙ ච සරීරකිච්චෙ උබ්බරී පතිවියොගෙන සොකසල්ලසමප්පිතහදයා ආළාහනං ගන්ත්වා බහූ දිවසෙ ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙත්වා රඤ්ඤො ගුණෙ කිත්තෙත්වා උම්මාදප්පත්තා විය කන්දන්තී පරිදෙවන්තී ආළාහනං පදක්ඛිණං කරොති.

තෙන ච සමයෙන අම්හාකං භගවා බොධිසත්තභූතො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අධිගතජ්ඣානාභිඤ්ඤො හිමවන්තස්ස සාමන්තා අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ විහරන්තො සොකසල්ලසමප්පිතං උබ්බරිං දිබ්බෙන චක්ඛුනා දිස්වා ආකාසෙන ආගන්ත්වා දිස්සමානරූපො ආකාසෙ ඨත්වා තත්ථ ඨිතෙ මනුස්සෙ පුච්ඡි – ‘‘කස්සිදං ආළාහනං, කස්සත්ථාය චායං ඉත්ථී ‘බ්‍රහ්මදත්ත, බ්‍රහ්මදත්තා’ති කන්දන්තී පරිදෙවතී’’ති. තං සුත්වා මනුස්සා ‘‘බ්‍රහ්මදත්තො නාම පඤ්චාලානං රාජා, සො ආයුපරියොසානෙ කාලමකාසි, තස්සිදං ආළාහනං, තස්ස අයං අග්ගමහෙසී උබ්බරී නාම ‘බ්‍රහ්මදත්ත, බ්‍රහ්මදත්තා’ති තස්ස නාමං ගහෙත්වා කන්දන්තී පරිදෙවතී’’ති ආහංසු. තමත්ථං දීපෙන්තා සඞ්ගීතිකාරා –

368. ‘‘අහු රාජා බ්‍රහ්මදත්තො, පඤ්චාලානං රථෙසභො;

අහොරත්තානමච්චයා, රාජා කාලමක්‍රුබ්බථ.

369. ‘‘තස්ස ආළාහනං ගන්ත්වා, භරියා කන්දති උබ්බරි;

බ්‍රහ්මදත්තං අපස්සන්තී, බ්‍රහ්මදත්තාති කන්දති.

370. ‘‘ඉසි ච තත්ථ ආගච්ඡි, සම්පන්නචරණො මුනි;

සො ච තත්ථ අපුච්ඡිත්ථ, යෙ තත්ථ සු සමාගතා.

371. ‘‘‘කස්ස ඉදං ආළාහනං, නානාගන්ධසමෙරිතං;

කස්සායං කන්දති භරියා, ඉතො දූරගතං පතිං;

බ්‍රහ්මදත්තං අපස්සන්තී, බ්‍රහ්මදත්තාති කන්දති’.

372. ‘‘තෙ ච තත්ථ වියාකංසු, යෙ තත්ථ සු සමාගතා;

බ්‍රහ්මදත්තස්ස භද්දන්තෙ, බ්‍රහ්මදත්තස්ස මාරිස.

373. ‘‘තස්ස ඉදං ආළාහනං, නානාගන්ධසමෙරිතං;

තස්සායං කන්දති භරියා, ඉතො දූරගතං පතිං;

බ්‍රහ්මදත්තං අපස්සන්තී, බ්‍රහ්මදත්තාති කන්දතී’’ති. – ඡ ගාථා ඨපෙසුං;

368-9. තත්ථ අහූති අහොසි. පඤ්චාලානන්ති පඤ්චාලරට්ඨවාසීනං, පඤ්චාලරට්ඨස්සෙව වා. එකොපි හි ජනපදො ජනපදිකානං රාජකුමාරානං වසෙන රුළ්හියා ‘‘පඤ්චාලාන’’න්ති බහුවචනෙන නිද්දිසීයති. රථෙසභොති රථෙසු උසභසදිසො, මහාරථොති අත්ථො. තස්ස ආළාහනන්ති තස්ස රඤ්ඤො සරීරස්ස දඩ්ඪට්ඨානං.

370. ඉසීති ඣානාදීනං ගුණානං එසනට්ඨෙන ඉසි. තත්ථාති තස්මිං උබ්බරියා ඨිතට්ඨානෙ, සුසානෙති අත්ථො. ආගච්ඡීති අගමාසි. සම්පන්නචරණොති සීලසම්පදා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ජාගරියානුයොගො, සද්ධාදයො සත්ත සද්ධම්මා, චත්තාරි රූපාවචරඣානානීති ඉමෙහි පන්නරසහි චරණසඞ්ඛාතෙහි ගුණෙහි සම්පන්නො සමන්නාගතො, චරණසම්පන්නොති අත්ථො. මුනීති අත්තහිතඤ්ච පරහිතඤ්ච මුනාති ජානාතීති මුනි. සො ච තත්ථ අපුච්ඡිත්ථාති සො තස්මිං ඨානෙ ඨිතෙ ජනෙ පටිපුච්ඡි. යෙ තත්ථ සු සමාගතාති යෙ මනුස්සා තත්ථ සුසානෙ සමාගතා. සූති නිපාතමත්තං. ‘‘යෙ තත්ථාසුං සමාගතා’’ති වා පාඨො. ආසුන්ති අහෙසුන්ති අත්ථො.

371. නානාගන්ධසමෙරිතන්ති නානාවිධෙහි ගන්ධෙහි සමන්තතො එරිතං උපවාසිතං. ඉතොති මනුස්සලොකතො. දූරගතන්ති පරලොකං ගතත්තා වදති. බ්‍රහ්මදත්තාති කන්දතීති බ්‍රහ්මදත්තාති එවං නාමසංකිත්තනං කත්වා පරිදෙවනවසෙන අව්හායති.

372-3. බ්‍රහ්මදත්තස්ස භද්දන්තෙ, බ්‍රහ්මදත්තස්ස මාරිසාති මාරිස, නිරාමයකායචිත්ත මහාමුනි බ්‍රහ්මදත්තස්ස රඤ්ඤො ඉදං ආළාහනං, තස්සෙව බ්‍රහ්මදත්තස්ස රඤ්ඤො අයං භරියා, භද්දං තෙ තස්ස ච බ්‍රහ්මදත්තස්ස භද්දං හොතු, තාදිසානං මහෙසීනං හිතානුචින්තනෙන පරලොකෙ ඨිතානම්පි හිතසුඛං හොතියෙවාති අධිප්පායො.

අථ සො තාපසො තෙසං වචනං සුත්වා අනුකම්පං උපාදාය උබ්බරියා සන්තිකං ගන්ත්වා තස්සා සොකවිනොදනත්ථං –

374. ‘‘ඡළාසීතිසහස්සානි, බ්‍රහ්මදත්තස්සනාමකා;

ඉමස්මිං ආළාහනෙ දඩ්ඪා, තෙසං කමනුසොචසී’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ ඡළාසීතිසහස්සානීති ඡසහස්සාධිකඅසීතිසහස්සසඞ්ඛා. බ්‍රහ්මදත්තස්සනාමකාති බ්‍රහ්මදත්තොති එවංනාමකා. තෙසං කමනුසොචසීති තෙසං ඡළාසීතිසහස්සසඞ්ඛාතානං බ්‍රහ්මදත්තානං කතමං බ්‍රහ්මදත්තං ත්වං අනුසොචසි, කතමං පටිච්ච තෙ සොකො උප්පන්නොති පුච්ඡි.

එවං පන තෙන ඉසිනා පුච්ඡිතා උබ්බරී අත්තනා අධිප්පෙතං බ්‍රහ්මදත්තං ආචික්ඛන්තී –

375. ‘‘යො රාජා චූළනීපුත්තො, පඤ්චාලානං රථෙසභො;

තං භන්තෙ අනුසොචාමි, භත්තාරං සබ්බකාමද’’න්ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ චූළනීපුත්තොති එවංනාමස්ස රඤ්ඤො පුත්තො. සබ්බකාමදන්ති මය්හං සබ්බස්ස ඉච්ඡිතිච්ඡිතස්ස දාතාරං, සබ්බෙසං වා සත්තානං ඉච්ඡිතදායකං.

එවං උබ්බරියා වුත්තෙ පුන තාපසො –

376. ‘‘සබ්බෙවාහෙසුං රාජානො, බ්‍රහ්මදත්තස්සනාමකා;

සබ්බෙව චූළනීපුත්තා, පඤ්චාලානං රථෙසභා.

377. ‘‘සබ්බෙසං අනුපුබ්බෙන, මහෙසිත්තමකාරයි;

කස්මා පුරිමකෙ හිත්වා, පච්ඡිමං අනුසොචසී’’ති. – ගාථාද්වයමාහ;

376. තත්ථ සබ්බෙවාහෙසුන්ති සබ්බෙව තෙ ඡළාසීතිසහස්සසඞ්ඛා රාජානො බ්‍රහ්මදත්තස්ස නාමකා චූළනීපුත්තා පඤ්චාලානං රථෙසභාව අහෙසුං. ඉමෙ රාජභාවාදයො විසෙසා තෙසු එකස්සාපි නාහෙසුං.

377. මහෙසිත්තමකාරයීති ත්වඤ්ච තෙසං සබ්බෙසම්පි අනුපුබ්බෙන අග්ගමහෙසිභාවං අකාසි, අනුප්පත්තාති අත්ථො. කස්මාති ගුණතො ච සාමිකභාවතො ච අවිසිට්ඨෙසු එත්තකෙසු ජනෙසු පුරිමකෙ රාජානො පහාය පච්ඡිමං එකංමෙව කස්මා කෙන කාරණෙන අනුසොචසීති පුච්ඡි.

තං සුත්වා උබ්බරී සංවෙගජාතා පුන තාපසං –

378. ‘‘ආතුමෙ ඉත්ථිභූතාය, දීඝරත්තාය මාරිස;

යස්සා මෙ ඉත්ථිභූතාය, සංසාරෙ බහුභාසසී’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ ආතුමෙති අත්තනි. ඉත්ථිභූතායාති ඉත්ථිභාවං උපගතාය. දීඝරත්තායාති දීඝරත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ඉත්ථිභූතාය අත්තනි සබ්බකාලං ඉත්ථීයෙව හොති, උදාහු පුරිසභාවම්පි උපගච්ඡතීති. යස්සා මෙ ඉත්ථිභූතායාති යස්සා මය්හං ඉත්ථිභූතාය එවං තාව බහුසංසාරෙ මහෙසිභාවං මහාමුනි ත්වං භාසසි කථෙසීති අත්ථො. ‘‘ආහු මෙ ඉත්ථිභූතායා’’ති වා පාඨො. තත්ථ ආති අනුස්සරණත්ථෙ නිපාතො. ආහු මෙති සයං අනුස්සරිතං අඤ්ඤාතමිදං මයා, ඉත්ථිභූතාය ඉත්ථිභාවං උපගතාය එවං මය්හං එත්තකං කාලං අපරාපරුප්පත්ති අහොසි. කස්මා? යස්මා යස්සා මෙ ඉත්ථිභූතාය සබ්බෙසං අනුපුබ්බෙන මහෙසිත්තමකාරයි, කිං ත්වං, මහාමුනි, සංසාරෙ බහුං භාසසීති යොජනා.

තං සුත්වා තාපසො අයං නියමො සංසාරෙ නත්ථි ‘‘ඉත්ථී ඉත්ථීයෙව හොති, පුරිසො පුරිසො එවා’’ති දස්සෙන්තො –

379. ‘‘අහු ඉත්ථී අහු පුරිසො, පසුයොනිම්පි ආගමා;

එවමෙතං අතීතානං, පරියන්තො න දිස්සතී’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ අහු ඉත්ථී අහු පුරිසොති ත්වං කදාචි ඉත්ථීපි අහොසි, කදාචි පුරිසොපි අහොසි. න කෙවලං ඉත්ථිපුරිසභාවමෙව, අථ ඛො පසු යොනිම්පි අගමාසි, කදාචි පසුභාවම්පි අගමාසි, තිරච්ඡානයොනිම්පි උපගතා අහොසි. එවමෙතං අතීතානං, පරියන්තො න දිස්සතීති එවං යථාවුත්තං එතං ඉත්ථිභාවං පුරිසභාවං තිරච්ඡානාදිභාවඤ්ච උපගතානං අතීතානං අත්තභාවානං පරියන්තො ඤාණචක්ඛුනා මහතා උස්සාහෙන පස්සන්තානම්පි න දිස්සති. න කෙවලං තවෙව, අථ ඛො සබ්බෙසම්පි සංසාරෙ පරිබ්භමන්තානං සත්තානං අත්තභාවස්ස පරියන්තො න දිස්සතෙව න පඤ්ඤායතෙව. තෙනාහ භගවා –

‘‘අනමතග්ගොයං, භික්ඛවෙ, සංසාරො, පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරත’’න්ති (සං. නි. 2.124).

එවං තෙන තාපසෙන සංසාරස්ස අපරියන්තතං කම්මස්සකතඤ්ච විභාවෙන්තෙන දෙසිතං ධම්මං සුත්වා සංසාරෙ සංවිග්ගහදයා ධම්මෙ ච පසන්නමානසා විගතසොකසල්ලා හුත්වා අත්තනො පසාදං සොකවිගමනඤ්ච පකාසෙන්තී –

380. ‘‘ආදිත්තං වත මං සන්තං, ඝතසිත්තංව පාවකං;

වාරිනා විය ඔසිඤ්චං, සබ්බං නිබ්බාපයෙ දරං.

381. ‘‘අබ්බහී වත මෙ සල්ලං, සොකං හදයනිස්සිතං;

යො මෙ සොකපරෙතාය, පතිසොකං අපානුදි.

382. ‘‘සාහං අබ්බූළ්හසල්ලාස්මි, සීතිභූතාස්මි නිබ්බුතා;

න සොචාමි න රොදාමි, තව සුත්වා මහාමුනී’’ති. –

තිස්සො ගාථා අභාසි. තාසං අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

ඉදානි සංවිග්ගහදයාය උබ්බරියා පටිපත්තිං දස්සෙන්තො සත්ථා –

383. ‘‘තස්ස තං වචනං සුත්වා, සමණස්ස සුභාසිතං;

පත්තචීවරමාදාය, පබ්බජි අනගාරියං.

384. ‘‘සා ච පබ්බජිතා සන්තා, අගාරස්මා අනගාරියං;

මෙත්තචිත්තං ආභාවෙසි, බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා.

385. ‘‘ගාමා ගාමං විචරන්තී, නිගමෙ රාජධානියො;

උරුවෙළා නාම සො ගාමො, යත්ථ කාලමක්‍රුබ්බථ.

386. ‘‘මෙත්තචිත්තං ආභාවෙත්වා, බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා;

ඉත්ථිචිත්තං විරාජෙත්වා, බ්‍රහ්මලොකූපගා අහූ’’ති. – චතස්සො ගාථා අභාසි;

383-4. තත්ථ තස්සාති තස්ස තාපසස්ස. සුභාසිතන්ති සුට්ඨු භාසිතං, ධම්මන්ති අත්ථො. පබ්බජිතා සන්තාති පබ්බජ්ජං උපගතා සමානා, පබ්බජිත්වා වා හුත්වා සන්තකායවාචා. මෙත්තචිත්තන්ති මෙත්තාසහගතං චිත්තං. චිත්තසීසෙන මෙත්තජ්ඣානං වදති. බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියාති තඤ්ච සා මෙත්තචිත්තං භාවෙන්තී බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා අභාවෙසි, න විපස්සනාපාදකාදිඅත්ථං. අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ බ්‍රහ්මවිහාරාදිකෙ භාවෙන්තා තාපසපරිබ්බාජකා යාවදෙව භවසම්පත්තිඅත්ථමෙව භාවෙසුං.

385-6. ගාමා ගාමන්ති ගාමතො අඤ්ඤං ගාමං. ආභාවෙත්වාති වඩ්ඪෙත්වා බ්‍රූහෙත්වා. ‘‘අභාවෙත්වා’’ති කෙචි පඨන්ති, තෙසං අ-කාරො නිපාතමත්තං. ඉත්ථිචිත්තං විරාජෙත්වාති ඉත්ථිභාවෙ චිත්තං අජ්ඣාසයං අභිරුචිං විරාජෙත්වා ඉත්ථිභාවෙ විරත්තචිත්තා හුත්වා. බ්‍රහ්මලොකූපගාති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන බ්‍රහ්මලොකං උපගමනකා අහොසි. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා තස්සා උපාසිකාය සොකං විනොදෙත්වා උපරි චතුසච්චදෙසනං අකාසි. සච්චපරියොසානෙ සා උපාසිකා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සම්පත්තපරිසාය ච දෙසනා සාත්ථිකා අහොසීති.

උබ්බරිපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉති ඛුද්දක-අට්ඨකථාය පෙතවත්ථුස්මිං

තෙරසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස

දුතියස්ස උබ්බරිවග්ගස්ස අත්ථසංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.