11. සුත්තපෙතවත්ථුවණ්ණනා
අහං පුරෙ පබ්බජිතස්ස භික්ඛුනොති ඉදං සුත්තපෙතවත්ථු. තස්ස කා උප්පත්ති? සාවත්ථියා කිර අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකෙ අම්හාකං සත්ථරි අනුප්පන්නෙයෙව සත්තන්නං වස්සසතානං උපරි අඤ්ඤතරො දාරකො එකං පච්චෙකබුද්ධං උපට්ඨහි. තස්ස මාතා තස්මිං වයප්පත්තෙ තස්සත්ථාය සමානකුලතො අඤ්ඤතරං කුලධීතරං ආනෙසි. විවාහදිවසෙයෙව ච සො කුමාරො සහායෙහි සද්ධිං න්හායිතුං ගතො අහිනා දට්ඨො කාලමකාසි, ‘‘යක්ඛගාහෙනා’’තිපි වදන්ති. සො පච්චෙකබුද්ධස්ස උපට්ඨානෙන බහුං කුසලකම්මං කත්වා ඨිතොපි තස්සා දාරිකාය පටිබද්ධචිත්තතාය විමානපෙතො හුත්වා නිබ්බත්ති, මහිද්ධිකො පන අහොසි මහානුභාවො.
අථ සො තං දාරිකං අත්තනො විමානං නෙතුකාමො ‘‘කෙන නු ඛො උපායෙන එසා දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං කත්වා මයා සද්ධිං ඉධ අභිරමෙය්‍යා’’ති තස්සා දිබ්බභොගසම්පත්තියා අනුභවනහෙතුං වීමංසන්තො පච්චෙකබුද්ධං චීවරකම්මං කරොන්තං දිස්වා මනුස්සරූපෙන ගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, සුත්තකෙන අත්ථො අත්ථී’’ති ආහ. ‘‘චීවරකම්මං කරොමි, උපාසකා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, අසුකස්මිං ඨානෙ සුත්තභික්ඛං චරථා’’ති තස්සා දාරිකාය ගෙහං දස්සෙසි. පච්චෙකබුද්ධො තත්ථ ගන්ත්වා ඝරද්වාරෙ අට්ඨාසි. අථ සා පච්චෙකබුද්ධං තත්ථ ඨිතං දිස්වා පසන්නමානසා ‘‘සුත්තකෙන මෙ අය්‍යො අත්ථිකො’’ති ඤත්වා එකං සුත්තගුළං අදාසි. අථ සො අමනුස්සො මනුස්සරූපෙන තස්ස දාරිකාය ඝරං ගන්ත්වා තස්සා මාතරං යාචිත්වා තාය සද්ධිං කතිපාහං වසිත්වා තස්සා මාතුයා අනුග්ගහත්ථං තස්මිං ගෙහෙ සබ්බභාජනානි හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස පූරෙත්වා සබ්බත්ථ උපරි නාමං ලිඛි ‘‘ඉදං දෙවදත්තියං ධනං න කෙනචි ගහෙතබ්බ’’න්ති, තඤ්ච දාරිකං ගහෙත්වා අත්තනො විමානං අගමාසි. තස්සා මාතා පහූතං ධනං ලභිත්වා අත්තනො ඤාතකානං කපණද්ධිකාදිනඤ්ච දත්වා අත්තනා ච පරිභුඤ්ජිත්වා කාලං කරොන්තී ‘‘මම ධීතා ආගච්ඡති චෙ, ඉදං ධනං දස්සෙථා’’ති ඤාතකානං කථෙත්වා කාලමකාසි.
තතො සත්තන්නං වස්සසතානං අච්චයෙන අම්හාකං භගවති ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ අනුක්කමෙන සාවත්ථියං විහරන්තෙ තස්සා ඉත්ථියා තෙන අමනුස්සෙන සද්ධිං වසන්තියා උක්කණ්ඨා උප්පජ්ජි. සා තං ‘‘සාධු, අය්‍යපුත්ත, මං සකඤ්ඤෙව ගෙහං පටිනෙහී’’ති වදන්තී –
341. ‘‘අහං පුරෙ පබ්බජිතස්ස භික්ඛුනො,
සුත්තං අදාසිං උපසඞ්කම්ම යාචිතා;
තස්ස විපාකො විපුලඵලූපලබ්භති,
බහුකා ච මෙ උප්පජ්ජරෙ වත්ථකොටියො.
342. ‘‘පුප්ඵාභිකිණ්ණං රමිතං විමානං, අනෙකචිත්තං නරනාරිසෙවිතං;
සාහං භුඤ්ජාමි ච පාරුපාමි ච, පහූතවිත්තා න ච තාව ඛීයති.
343. ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකමන්වයා, සුඛඤ්ච සාතඤ්ච ඉධූපලබ්භති;
සාහං ගන්ත්වා පුනදෙව මානුසං, කාහාමි පුඤ්ඤානි නයය්‍යපුත්ත ම’’න්ති. –
ඉමා ගාථා අභාසි.
341. තත්ථ ‘‘පබ්බජිතස්ස භික්ඛුනො’’ති ඉදං පච්චෙකබුද්ධං සද්ධාය වුත්තං. සො හි කාමාදිමලානං අත්තනො සන්තානතො අනවසෙසතො පබ්බාජිතත්තා පහීනත්තා පරමත්ථතො ‘‘පබ්බජිතො’’ති, භින්නකිලෙසත්තා ‘‘භික්ඛූ’’ති ච වත්තබ්බතං අරහති. සුත්තන්ති කප්පාසියසුත්තං. උපසඞ්කම්මාති මය්හං ගෙහං උපසඞ්කමිත්වා. යාචිතාති ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියාන යාචනා’’ති (ජා. 1.7.59) එවං වුත්තාය කායවිඤ්ඤත්තිපයොගසඞ්ඛාතාය භික්ඛාචරියාය යාචිතා. තස්සාති තස්ස සුත්තදානස්ස. විපාකො විපුලඵලූපලබ්භතීති විපුලඵලො උළාරඋදයො මහාඋදයො විපාකො එතරහි උපලබ්භති පච්චනුභවීයති. බහුකාති අනෙකා. වත්ථකොටියොති වත්ථානං කොටියො, අනෙකසතසහස්සපභෙදානි වත්ථානීති අත්ථො.
342. අනෙකචිත්තන්ති නානාවිධචිත්තකම්මං, අනෙකෙහි වා මුත්තාමණිආදීහි රතනෙහි විචිත්තරූපං. නරනාරිසෙවිතන්ති පරිචාරකභූතෙහි නරෙහි නාරීහි ච උපසෙවිතං. සාහං භුඤ්ජාමීති සා අහං තං විමානං පරිභුඤ්ජාමි. පාරුපාමීති අනෙකාසු වත්ථකොටීසු ඉච්ඡිතිච්ඡිතං නිවාසෙමි චෙව පරිදහාමි ච. පහූතවිත්තාති පහූතවිත්තූපකරණා මහද්ධනා මහාභොගා. න ච තාව ඛීයතීති තඤ්ච විත්තං න ඛීයති, න පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡති.
343. තස්සෙව කම්මස්ස විපාකමන්වයාති තස්සෙව සුත්තදානමයපුඤ්ඤකම්මස්ස අන්වයා පච්චයා හෙතුභාවෙන විපාකභූතං සුඛං, ඉට්ඨමධුරසඞ්ඛාතං සාතඤ්ච ඉධ ඉමස්මිං විමානෙ උපලබ්භති. ගන්ත්වා පුනදෙව මානුසන්ති පුන එව මනුස්සලොකං උපගන්ත්වා. කාහාමි පුඤ්ඤානීති මය්හං සුඛවිසෙසනිප්ඵාදකානි පුඤ්ඤානි කරිස්සාමි, යෙසං වා මයා අයං සම්පත්ති ලද්ධාති අධිප්පායො. නයය්‍යපුත්ත මන්ති, අය්‍යපුත්ත, මං මනුස්සලොකං නය, නෙහීති අත්ථො.
තං සුත්වා සො අමනුස්සො තස්සා පටිබද්ධචිත්තතාය අනුකම්පාය ගමනං අනිච්ඡන්තො –
344. ‘‘සත්ත තුවං වස්සසතා ඉධාගතා,
ජිණ්ණා ච වුඩ්ඪා ච තහිං භවිස්සසි;
සබ්බෙව තෙ කාලකතා ච ඤාතකා,
කිං තත්ථ ගන්ත්වාන ඉතො කරිස්සසී’’ති. –
ගාථමාහ. තත්ථ සත්තාති විභත්තිලොපෙන නිද්දෙසො, නිස්සක්කෙ වා එතං පච්චත්තවචනං. වස්සසතාති වස්සසතතො, සත්තහි වස්සසතෙහි උද්ධං තුවං ඉධාගතා ඉමං විමානං ආගතා, ඉධාගතාය තුය්හං සත්ත වස්සසතානි හොන්තීති අත්ථො. ජිණ්ණා ච වුඩ්ඪා ච තහිං භවිස්සසීති ඉධ දිබ්බෙහි උතුආහාරෙහි උපථම්භිතත්තභාවා කම්මානුභාවෙන එත්තකං කාලං දහරාකාරෙනෙව ඨිතා. ඉතො පන ගතා කම්මස්ස ච පරික්ඛීණත්තා මනුස්සානඤ්ච උතුආහාරවසෙන ජරාජිණ්ණා වයොවුඩ්ඪා ච තහිං මනුස්සලොකෙ භවිස්සසි. කින්ති? සබ්බෙව තෙ කාලකතා ච ඤාතකාති දීඝස්ස අද්ධුනො ගතත්තා තව ඤාතයොපි සබ්බෙ එව මතා, තස්මා ඉතො දෙවලොකතො තත්ථ මනුස්සලොකං ගන්ත්වා කිං කරිස්සසි, අවසෙසම්පි ආයුඤ්ච ඉධෙව ඛෙපෙහි, ඉධ වසාහීති අධිප්පායො.
එවං තෙන වුත්තා සා තස්ස වචනං අසද්දහන්තී පුනදෙව –
345. ‘‘සත්තෙව වස්සානි ඉධාගතාය මෙ, දිබ්බඤ්ච සුඛඤ්ච සමප්පිතාය;
සාහං ගන්ත්වා පුනදෙව මානුසං, කාහාමි පුඤ්ඤානි නයය්‍යපුත්ත ම’’න්ති. –
ගාථමාහ. තත්ථ සත්තෙව වස්සානි ඉධාගතාය මෙති, අය්‍යපුත්ත, මය්හං ඉධාගතාය සත්තෙව වස්සානි මඤ්ඤෙ වීතිවත්තානි. සත්ත වස්සසතානි දිබ්බසුඛසමප්පිතාය බහුම්පි කාලං ගතං අසල්ලක්ඛෙන්තී එවමාහ.
එවං පන තාය වුත්තො සො විමානපෙතො නානප්පකාරං තං අනුසාසිත්වා ‘‘ත්වං ඉදානි සත්තාහතො උත්තරි තත්ථ න ජීවිස්සසි, මාතුයා තෙ නික්ඛිත්තං මයා දින්නං ධනං අත්ථි, තං සමණබ්‍රාහ්මණානං දත්වා ඉධෙව උප්පත්තිං පත්ථෙහී’’ති වත්වා තං බාහායං ගහෙත්වා ගාමමජ්ඣෙ ඨපෙත්වා ‘‘ඉධාගතෙ අඤ්ඤෙපි ජනෙ ‘යථාබලං පුඤ්ඤානි කරොථා’ති ඔවදෙය්‍යාසී’’ති වත්වා ගතො. තෙන වුත්තං –
346. ‘‘සො තං ගහෙත්වාන පසය්හ බාහායං, පච්චානයිත්වාන ථෙරිං සුදුබ්බලං;
වජ්ජෙසි ‘අඤ්ඤම්පි ජනං ඉධාගතං, කරොථ පුඤ්ඤානි සුඛූපලබ්භතී’’’ති.
තත්ථ සොති සො විමානපෙතො. තන්ති තං ඉත්ථිං. ගහෙත්වාන පසය්හ බාහායන්ති පසය්හ නෙතා විය බාහායං තං ගහෙත්වා. පච්චානයිත්වානාති තස්සා ජාතසංවුඩ්ඪගාමං පුනදෙව ආනයිත්වා. ථෙරින්ති ථාවරිං, ජිණ්ණං වුඩ්ඪන්ති අත්ථො. සුදුබ්බලන්ති ජරාජිණ්ණතාය එව සුට්ඨු දුබ්බලං. සා කිර තතො විමානතො අපගමනසමනන්තරමෙව ජිණ්ණා වුඩ්ඪා මහල්ලිකා අද්ධගතා වයොඅනුප්පත්තා අහොසි. වජ්ජෙසීති වදෙය්‍යාසි. වත්තබ්බවචනාකාරඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤම්පි ජන’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – භද්දෙ, ත්වම්පි පුඤ්ඤං කරෙය්‍යාසි, අඤ්ඤම්පි ජනං ඉධ තව දස්සනත්ථාය ආගතං ‘‘භද්‍රමුඛා, ආදිත්තං සීසං වා චෙලං වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාපි දානසීලාදීනි පුඤ්ඤානි කරොථාති, කතෙ ච පුඤ්ඤෙ එකංසෙනෙව තස්ස ඵලභූතං සුඛං උපලබ්භති, න එත්ථ සංසයො කාතබ්බො’’ති වදෙය්‍යාසි ඔවදෙය්‍යාසීති.
එවඤ්ච වත්වා තස්මිං ගතෙ සා ඉත්ථී අත්තනො ඤාතකානං වසනට්ඨානං ගන්ත්වා තෙසං අත්තානං ජානාපෙත්වා තෙහි නිය්‍යාදිතධනං ගහෙත්වා සමණබ්‍රාහ්මණානං දානං දෙන්තී අත්තනො සන්තිකං ආගතාගතානං –
347. ‘‘දිට්ඨා මයා අකතෙන සාධුනා, පෙතා විහඤ්ඤන්ති තථෙව මනුස්සා;
කම්මඤ්ච කත්වා සුඛවෙදනීයං, දෙවා මනුස්සා ච සුඛෙ ඨිතා පජා’’ති. –
ගාථාය ඔවාදමදාසි.
තත්ථ අකතෙනාති අනිබ්බත්තිතෙන අත්තනා අනුපචිතෙන. සාධුනාති කුසලකම්මෙන, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. විහඤ්ඤන්තීති විඝාතං ආපජ්ජන්ති. සුඛවෙදනීයන්ති සුඛවිපාකං පුඤ්ඤකම්මං. සුඛෙ ඨිතාති සුඛෙ පතිට්ඨිතා. ‘‘සුඛෙධිතා’’ති වා පාඨො, සුඛෙන අභිවුඩ්ඪා ඵීතාති අත්ථො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යථා පෙතා තථෙව මනුස්සා අකතෙන කුසලෙන, කතෙන ච අකුසලෙන විහඤ්ඤමානා ඛුප්පිපාසාදිනා විඝාතං ආපජ්ජන්තා මහාදුක්ඛං අනුභවන්තා දිට්ඨා මයා. සුඛවෙදනීයං පන කම්මං කත්වා තෙන කතෙන කුසලකම්මෙන, අකතෙන ච අකුසලකම්මෙන දෙවමනුස්සපරියාපන්නා පජා සුඛෙ ඨිතා දිට්ඨා මයා, අත්තපච්චක්ඛමෙතං, තස්මා පාපං දූරතොව පරිවජ්ජෙන්තා පුඤ්ඤකිරියාය යුත්තපයුත්තා හොථාති.
එවං පන ඔවාදං දෙන්තී සමණබ්‍රාහ්මණාදීනං සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති. භික්ඛූ තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි, විසෙසතො ච පච්චෙකබුද්ධෙසු පවත්තිතදානස්ස මහප්ඵලතං මහානිසංසතඤ්ච පකාසෙසි. තං සුත්වා මහාජනො විගතමලමච්ඡෙරො දානාදිපුඤ්ඤාභිරතො අහොසීති.
සුත්තපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.