10. උත්තරමාතුපෙතිවත්ථුවණ්ණනා

දිවාවිහාරගතං භික්ඛුන්ති ඉදං උත්තරමාතුපෙතිවත්ථු. තත්‍රායං අත්ථවිභාවනා – සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ පඨමමහාසඞ්ගීතියා පවත්තිතාය ආයස්මා මහාකච්චායනො ද්වාදසහි භික්ඛූහි සද්ධිං කොසම්බියා අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ විහාසි. තෙන ච සමයෙන රඤ්ඤො උදෙනස්ස අඤ්ඤතරො අමච්චො කාලමකාසි, තෙන ච පුබ්බෙ නගරෙ කම්මන්තා අධිට්ඨිතා අහෙසුං. අථ රාජා තස්ස පුත්තං උත්තරං නාම මාණවං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ත්වඤ්ච පිතරා අධිට්ඨිතෙ කම්මන්තෙ සමනුසාසා’’ති තෙන ඨිතට්ඨානෙ ඨපෙසි.

සො ච සාධූති සම්පටිච්ඡිත්වා එකදිවසං නගරපටිසඞ්ඛරණියානං දාරූනං අත්ථාය වඩ්ඪකියො ගහෙත්වා අරඤ්ඤං ගතො. තත්ථ ආයස්මතො මහාකච්චායනත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානං උපගන්ත්වා ථෙරං තත්ථ පංසුකූලචීවරධරං විවිත්තං නිසින්නං දිස්වා ඉරියාපථෙයෙව පසීදිත්වා කතපටිසන්ථාරො වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. ථෙරො තස්ස ධම්මං කථෙසි. සො ධම්මං සුත්වා රතනත්තයෙ සඤ්ජාතප්පසාදො සරණෙසු පතිට්ඨාය ථෙරං නිමන්තෙසි – ‘‘අධිවාසෙථ මෙ, භන්තෙ, ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛූහි අනුකම්පං උපාදායා’’ති. අධිවාසෙසි ථෙරො තුණ්හීභාවෙන. සො තතො නික්ඛමිත්වා නගරං ගන්ත්වා අඤ්ඤෙසං උපාසකානං ආචික්ඛි – ‘‘ථෙරො මයා ස්වාතනාය නිමන්තිතො, තුම්හෙහිපි මම දානග්ගං ආගන්තබ්බ’’න්ති.

සො දුතියදිවසෙ කාලස්සෙව පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා කාලං ආරොචාපෙත්වා සද්ධිං භික්ඛූහි ආගච්ඡන්තස්ස ථෙරස්ස පච්චුග්ගමනං කත්වා වන්දිත්වා පුරක්ඛත්වා ගෙහං පවෙසෙසි. අථ මහාරහකප්පියපච්චත්ථරණඅත්ථතෙසු ආසනෙසු ථෙරෙ ච භික්ඛූසු ච නිසින්නෙසු ගන්ධපුප්ඵධූපෙහි පූජං කත්වා පණීතෙන අන්නපානෙන තෙ සන්තප්පෙත්වා සඤ්ජාතප්පසාදො කතඤ්ජලී අනුමොදනං සුණිත්වා කතභත්තානුමොදනෙ ථෙරෙ ගච්ඡන්තෙ පත්තං ගහෙත්වා අනුගච්ඡන්තො නගරතො නික්ඛමිත්වා පටිනිවත්තන්තො ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි නිච්චං මම ගෙහං පවිසිතබ්බ’’න්ති යාචිත්වා ථෙරස්ස අධිවාසනං ඤත්වා නිවත්ති. එවං සො ථෙරං උපට්ඨහන්තො තස්ස ඔවාදෙ පතිට්ඨාය සොතාපත්තිඵලං පාපුණි, විහාරඤ්ච කාරෙසි, සබ්බෙ ච අත්තනො ඤාතකෙ සාසනෙ අභිප්පසන්නෙ අකාසි.

මාතා පනස්ස මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතචිත්තා හුත්වා එවං පරිභාසි – ‘‘යං ත්වං මම අනිච්ඡන්තියා එව සමණානං අන්නපානං දෙසි, තං තෙ පරලොකෙ ලොහිතං සම්පජ්ජතූ’’ති. එකං පන මොරපිඤ්ඡකලාපං විහාරමහදිවසෙ දිය්‍යමානං අනුජානි. සා කාලං කත්වා පෙතයොනියං උප්පජ්ජි, මොරපිඤ්ඡකලාපදානානුමොදනෙන පනස්සා කෙසා නීලා සිනිද්ධා වෙල්ලිතග්ගා සුඛුමා දීඝා ච අහෙසුං. සා යදා ගඞ්ගානදිං ‘‘පානීයං පිවිස්සාමී’’ති ඔතරති, තදා නදී ලොහිතපූරා හොති. සා පඤ්චපණ්ණාස වස්සානි ඛුප්පිපාසාභිභූතා විචරිත්වා එකදිවසං කඞ්ඛාරෙවතත්ථෙරං ගඞ්ගාය තීරෙ දිවාවිහාරං නිසින්නං දිස්වා අත්තානං අත්තනො කෙසෙහි පටිච්ඡාදෙත්වා උපසඞ්කමිත්වා පානීයං යාචි. තං සන්ධාය වුත්තං –

331. ‘‘දිවාවිහාරගතං භික්ඛුං, ගඞ්ගාතීරෙ නිසින්නකං;

තං පෙතී උපසඞ්කම්ම, දුබ්බණ්ණා භීරුදස්සනා.

332. ‘‘කෙසා චස්සා අතිදීඝා, යාවභූමාවලම්බරෙ;

කෙසෙහි සා පටිච්ඡන්නා, සමණං එතදබ්‍රවී’’ති. –

ඉමා ද්වෙ ගාථා සඞ්ගීතිකාරකෙහි ඉධ ආදිතො ඨපිතා.

තත්ථ භීරුදස්සනාති භයානකදස්සනා. ‘‘රුද්දදස්සනා’’ති වා පාඨො, බීභච්ඡභාරියදස්සනාති අත්ථො. යාවභූමාවලම්බරෙති යාව භූමි, තාව ඔලම්බන්ති. පුබ්බෙ ‘‘භික්ඛු’’න්ති ච පච්ඡා ‘‘සමණ’’න්ති ච කඞ්ඛාරෙවතත්ථෙරමෙව සන්ධාය වුත්තං.

සා පන පෙතී ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා පානීයං යාචන්තී –

333. ‘‘පඤ්චපණ්ණාස වස්සානි, යතො කාලකතා අහං;

නාභිජානාමි භුත්තං වා, පීතං වා පන පානියං;

දෙහි ත්වං පානියං භන්තෙ, තසිතා පානියාය මෙ’’ති. – ඉමං ගාථමාහ;

333. තත්ථ නාභිජානාමි භුත්තං වාති එවං දීඝමන්තරෙ කාලෙ භොජනං භුත්තං වා පානීයං පීතං වා නාභිජානාමි, න භුත්තං න පීතන්ති අත්ථො. තසිතාති පිපාසිතා. පානියායාති පානීයත්ථාය ආහිණ්ඩන්තියා මෙ පානීයං දෙහි, භන්තෙති යොජනා.

ඉතො පරං –

334. ‘‘අයං සීතොදිකා ගඞ්ගා, හිමවන්තතො සන්දති;

පිව එත්තො ගහෙත්වාන, කිං මං යාචසි පානියං.

335. ‘‘සචාහං භන්තෙ ගඞ්ගාය, සයං ගණ්හාමි පානියං;

ලොහිතං මෙ පරිවත්තති, තස්මා යාචාමි පානියං.

336. ‘‘කිං නු කායෙන වාචාය, මනසා දුක්කටං කතං;

කිස්සකම්මවිපාකෙන, ගඞ්ගා තෙ හොති ලොහිතං.

337. ‘‘පුත්තො මෙ උත්තරො නාම, සද්ධො ආසි උපාසකො;

සො ච මය්හං අකාමාය, සමණානං පවෙච්ඡති.

338. ‘‘චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච, පච්චයං සයනාසනං;

තමහං පරිභාසාමි, මච්ඡෙරෙන උපද්දුතා.

339. ‘‘යං ත්වං මය්හං අකාමාය, සමණානං පවෙච්ඡසි;

චීවරං පිණ්ඩපාතඤ්ච, පච්චයං සයනාසනං.

340. ‘‘එතං තෙ පරලොකස්මිං, ලොහිතං හොතු උත්තර;

තස්සකම්මවිපාකෙන, ගඞ්ගා මෙ හොති ලොහිත’’න්ති. –

ඉමා ථෙරස්ස ච පෙතියා ච වචනපටිවචනගාථා.

334. තත්ථ හිමවන්තතොති මහතො හිමස්ස අත්ථිතාය ‘‘හිමවා’’ති ලද්ධනාමතො පබ්බතරාජතො. සන්දතීති පවත්තති. එත්තොති ඉතො මහාගඞ්ගාතො. කින්ති කස්මා මං යාචසි පානීයං, ගඞ්ගානදිං ඔතරිත්වා යථාරුචි පිවාති දස්සෙති.

335. ලොහිතං මෙ පරිවත්තතීති උදකං සන්දමානං මය්හං පාපකම්මඵලෙන ලොහිතං හුත්වා පරිවත්තති පරිණමති, තාය ගහිතමත්තං උදකං ලොහිතං ජායති.

337-40. මය්හං අකාමායාති මම අනිච්ඡන්තියා. පවෙච්ඡතීති දෙති. පච්චයන්ති ගිලානපච්චයං. එතන්ති යං එතං චීවරාදිකං පච්චයජාතං සමණානං පවෙච්ඡසි දෙසි, එතං තෙ පරලොකස්මිං ලොහිතං හොතු උත්තරාති අභිසපනවසෙන කතං පාපකම්මං, තස්ස විපාකෙනාති යොජනා.

අථායස්මා රෙවතො තං පෙතිං උද්දිස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පානීයං අදාසි, පිණ්ඩාය චරිත්වා භත්තං ගහෙත්වා භික්ඛූනමදාසි, සඞ්කාරකූටාදිතො පංසුකූලං ගහෙත්වා ධොවිත්වා භිසිඤ්ච චිමිලිකඤ්ච කත්වා භික්ඛූනං අදාසි, තෙන චස්සා පෙතියා දිබ්බසම්පත්තියො අහෙසුං. සා ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අත්තනා ලද්ධදිබ්බසම්පත්තිං ථෙරස්ස දස්සෙසි. ථෙරො තං පවත්තිං අත්තනො සන්තිකං උපගතානං චතුන්නං පරිසානං පකාසෙත්වා ධම්මකථං කථෙසි. තෙන මහාජනො සඤ්ජාතසංවෙගො විගතමලමච්ඡෙරො හුත්වා දානසීලාදිකුසලධම්මාභිරතො අහොසීති. ඉදං පන පෙතවත්ථු දුතියසඞ්ගීතියං සඞ්ගහං ආරුළ්හන්ති දට්ඨබ්බං.

උත්තරමාතුපෙතිවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.