2. ධම්මුද්ධච්චවාරනිද්දෙසවණ්ණනා

6. ධම්මුද්ධච්චවාරෙ අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජතීති උදයබ්බයානුපස්සනාය ඨිතස්ස තීහි අනුපස්සනාහි පුනප්පුනං සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්තස්ස විපස්සන්තස්ස විපස්සනාඤාණෙසු පරිපාකගතෙසු තදඞ්ගවසෙන කිලෙසප්පහානෙන පරිසුද්ධචිත්තස්ස අනිච්චතො වා දුක්ඛතො වා අනත්තතො වා මනසිකාරක්ඛණෙ විපස්සනාඤාණානුභාවෙන පකතියාව ඔභාසො උප්පජ්ජතීති පඨමං තාව අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො කථිතො. අකුසලො විපස්සකො තස්මිං ඔභාසෙ උප්පන්නෙ ‘‘න ච වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො, අද්ධා මග්ගං පත්තොම්හි, ඵලං පත්තොම්හී’’ති අමග්ගංයෙව ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලමෙව ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හාති. තස්ස අමග්ගං ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලං ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හතො විපස්සනාවීථි උක්කන්තා හොති. සො අත්තනො විපස්සනාවීථිං විස්සජ්ජෙත්වා වික්ඛෙපමාපන්නො වා ඔභාසමෙව තණ්හාදිට්ඨිමඤ්ඤනාහි මඤ්ඤමානො වා නිසීදති. සො ඛො පනායං ඔභාසො කස්සචි භික්ඛුනො පල්ලඞ්කට්ඨානමත්තමෙව ඔභාසෙන්තො උප්පජ්ජති, කස්සචි අන්තොගබ්භං, කස්සචි බහිගබ්භම්පි, කස්සචි සකලවිහාරං, ගාවුතං අඩ්ඪයොජනං යොජනං ද්වියොජනං…පෙ… කස්සචි පථවිතලතො යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මලොකා එකාලොකං කුරුමානො. භගවතො පන දසසහස්සිලොකධාතුං ඔභාසෙන්තො උදපාදි. අයඤ්හි ඔභාසො චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ තං තං ඨානං ඔභාසෙන්තො උප්පජ්ජති.

ඔභාසො ධම්මොති ඔභාසං ආවජ්ජතීති අයං ඔභාසො මග්ගධම්මො ඵලධම්මොති වා තං තං ඔභාසං මනසි කරොති. තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චන්ති තතො ඔභාසතො ධම්මොති ආවජ්ජනකරණතො වා යො උප්පජ්ජති වික්ඛෙපො, සො උද්ධච්චං නාමාති අත්ථො. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසොති තෙන එවං උප්පජ්ජමානෙන උද්ධච්චෙන විරොධිතචිත්තො, තෙන වා උද්ධච්චෙන කාරණභූතෙන තම්මූලකකිලෙසුප්පත්තියා විරොධිතචිත්තො විපස්සකො විපස්සනාවීථිං ඔක්කමිත්වා වික්ඛෙපං වා තම්මූලකකිලෙසෙසු වා ඨිතත්තා අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො උපට්ඨානානි යථාභූතං නප්පජානාති. ‘‘තෙන වුච්චති ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො’’ති එවං ඉති-සද්දො යොජෙතබ්බො. හොති සො සමයොති එවං අස්සාදවසෙන උපක්කිලිට්ඨචිත්තස්සාපි යොගිනො සචෙ උපපරික්ඛා උප්පජ්ජති, සො එවං පජානාති – ‘‘විපස්සනා නාම සඞ්ඛාරාරම්මණා, මග්ගඵලානි නිබ්බානාරම්මණානි, ඉමානි ච චිත්තානි සඞ්ඛාරාරම්මණානි, තස්මා නායමොභාසො මග්ගො, උදයබ්බයානුපස්සනායෙව නිබ්බානස්ස ලොකිකො මග්ගො’’ති මග්ගාමග්ගං වවත්ථපෙත්වා තං වික්ඛෙපං පරිවජ්ජයිත්වා උදයබ්බයානුපස්සනාය ඨත්වා සාධුකං සඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. එවං උපපරික්ඛන්තස්ස සො සමයො හොති. එවං අපස්සන්තො පන ‘‘මග්ගඵලප්පත්තොම්හී’’ති අධිමානිකො හොති.

යං තං චිත්තන්ති යං තං විපස්සනාචිත්තං. අජ්ඣත්තමෙවාති අනිච්චානුපස්සනාය ආරම්මණෙ ගොචරජ්ඣත්තෙයෙව. ඤාණං උප්පජ්ජතීති තස්සෙව යොගාවචරස්ස රූපාරූපධම්මෙ තුලයන්තස්ස තීරයන්තස්ස විස්සට්ඨඉන්දවජිරමිව අවිහතවෙගං තිඛිණං සූරමතිවිසදං විපස්සනාඤාණං උප්පජ්ජති. පීති උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ ඛුද්දිකා පීති, ඛණිකා පීති, ඔක්කන්තිකා පීති, උබ්බෙගා පීති, ඵරණා පීතීති අයං පඤ්චවිධා විපස්සනාසම්පයුත්තා පීති සකලසරීරං පූරයමානා උප්පජ්ජති. පස්සද්ධි උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ කායචිත්තානං නෙව දරථො, න ගාරවතා, න කක්ඛළතා, න අකම්මඤ්ඤතා, න ගෙලඤ්ඤතා, න වඞ්කතා හොති. අථ ඛො පනස්ස කායචිත්තානි පස්සද්ධානි ලහූනි මුදූනි කම්මඤ්ඤානි පගුණානි සුවිසදානි උජුකානියෙව හොන්ති. සො ඉමෙහි පස්සද්ධාදීහි අනුග්ගහිතකායචිත්තො තස්මිං සමයෙ අමානුසිං නාම රතිං අනුභවති. යං සන්ධාය වුත්තං –

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො.

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 373-4) –

එවමස්ස ඉමං අමානුසිං රතිං සාධයමානා ලහුතාදීහි සහිතා විපස්සනාසම්පයුත්තා කායචිත්තපස්සද්ධි උප්පජ්ජති. සුඛං උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ සකලසරීරං අභිසන්දයමානං විපස්සනාසම්පයුත්තං සුඛං උප්පජ්ජති. අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ චිත්තචෙතසිකානං අතිසයපසාදභූතා විපස්සනාසම්පයුත්තා සද්ධා උප්පජ්ජති. පග්ගහො උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ අසිථිලමනච්චාරද්ධං සුපග්ගහිතං විපස්සනාසම්පයුත්තං වීරියං උප්පජ්ජති. උපට්ඨානං උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ සූපට්ඨිතා සුප්පතිට්ඨිතා නිඛාතා අචලා පබ්බතරාජසදිසා විපස්සනාසම්පයුත්තා සති උප්පජ්ජති. සො යං යං ඨානං ආවජ්ජති සමන්නාහරති මනසි කරොති පච්චවෙක්ඛති, තං තං ඨානමස්ස ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා දිබ්බචක්ඛුනො පරලොකො විය සතියා උපට්ඨාති (විසුද්ධි. 2.734).

උපෙක්ඛාති විපස්සනුපෙක්ඛා චෙව ආවජ්ජනුපෙක්ඛා ච. තස්මිඤ්හි සමයෙ සබ්බසඞ්ඛාරෙසු මජ්ඣත්තභූතා විපස්සනුපෙක්ඛාපි බලවතී උප්පජ්ජති, මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනුපෙක්ඛාපි. සා හිස්ස තං තං ඨානං ආවජ්ජන්තස්ස විස්සට්ඨඉන්දවජිරමිව පත්තපුටෙ පක්ඛන්දතත්තනාරාචො විය ච සූරා තිඛිණා හුත්වා වහති. එවඤ්හි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.734) වුත්තං. විපස්සනුපෙක්ඛාති චෙත්ථ ‘‘විපස්සනාසම්පයුත්තා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා’’ති ආචරියා වදන්ති. විපස්සනාඤාණෙ හි ගය්හමානෙ ‘‘ඤාණං උප්පජ්ජතී’’ති විපස්සනාඤාණස්ස ආගතත්තා පුනරුත්තිදොසො හොති. තතියජ්ඣානවණ්ණනායඤ්ච ‘‘සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවිපස්සනුපෙක්ඛානම්පි අත්ථතො එකීභාවො. පඤ්ඤා එව හි සා, කිච්චවසෙන ද්විධා භින්නා’’ති වුත්තං. තස්මා විපස්සනාසම්පයුත්තාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය වුච්චමානාය පුනරුත්තිදොසො ච න හොති, තතියජ්ඣානවණ්ණනාය ච සමෙති. යස්මා ච පඤ්චසු ඉන්ද්‍රියෙසු ‘‘ඤාණං අධිමොක්ඛො පග්ගහො උපට්ඨාන’’න්ති පඤ්ඤින්ද්‍රියසද්ධින්ද්‍රියවීරියින්ද්‍රියසතින්ද්‍රියානි නිද්දිට්ඨානි, සමාධින්ද්‍රියං පන අනිද්දිට්ඨං හොති, යුගනද්ධවසෙනාපි ච සමාධින්ද්‍රියං නිද්දිසිතබ්බමෙව හොති, තස්මා සමප්පවත්තො සමාධි පුන සමාධානෙ බ්‍යාපාරප්පහානකරණෙන ‘‘උපෙක්ඛා’’ති වුත්තොති වෙදිතබ්බං.

නිකන්ති උප්පජ්ජතීති එවං ඔභාසාදිපටිමණ්ඩිතාය විපස්සනාය ආලයං කුරුමානා සුඛුමා සන්තාකාරා නිකන්ති උප්පජ්ජති, යා කිලෙසොති පරිග්ගහෙතුම්පි න සක්කා හොති. යථා ච ඔභාසෙ, එවං එතෙසුපි අඤ්ඤතරස්මිං උප්පන්නෙ යොගාවචරො ‘‘න ච වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං ඤාණං උප්පන්නපුබ්බං, එවරූපා පීති පස්සද්ධි සුඛං අධිමොක්ඛො පග්ගහො උපට්ඨානං උපෙක්ඛා නිකන්ති උප්පන්නපුබ්බා, අද්ධා මග්ගං පත්තොම්හි, ඵලං පත්තොම්හී’’ති අමග්ගමෙව ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලමෙව ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හාති. තස්ස අමග්ගං ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලඤ්ච ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හතො විපස්සනාවීථි උක්කන්තා හොති. සො අත්තනො මූලකම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා නිකන්තිමෙව අස්සාදෙන්තො නිසීදති. එත්ථ ච ඔභාසාදයො උපක්කිලෙසවත්ථුතාය උපක්කිලෙසාති වුත්තා, න අකුසලත්තා. නිකන්ති පන උපක්කිලෙසො චෙව උපක්කිලෙසවත්ථු ච. වත්ථුවසෙනෙව චෙතෙ දස, ගාහවසෙන පන සමතිංස හොන්ති. කථං? ‘‘මම ඔභාසො උප්පන්නො’’ති ගණ්හතො හි දිට්ඨිග්ගාහො හොති, ‘‘මනාපො වත ඔභාසො උප්පන්නො’’ති ගණ්හතො මානග්ගාහො, ඔභාසං අස්සාදයතො තණ්හාග්ගාහො. ඉති ඔභාසෙ දිට්ඨිමානතණ්හාවසෙන තයො ගාහා. තථා සෙසෙසුපීති එවං ගාහවසෙන සමතිංස උපක්කිලෙසා හොන්ති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො, අනත්තතො මනසිකරොතොති වාරෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එකෙකඅනුපස්සනාවසෙන හෙත්ථ එකෙකස්ස විපස්සනුපක්කිලෙසුප්පත්ති වෙදිතබ්බා, න එකස්සෙව.

තීසු අනුපස්සනාසු. එවං අභෙදතො විපස්සනාවසෙන උපක්කිලෙසෙ දස්සෙත්වා පුන භෙදවසෙන දස්සෙන්තො රූපං අනිච්චතො මනසිකරොතොතිආදිමාහ. තත්ථ ජරාමරණං අනිච්චතො උපට්ඨානන්ති ජරාමරණස්ස අනිච්චතො උපට්ඨානං.

7. යස්මා පුබ්බෙ වුත්තානං සමතිංසාය උපක්කිලෙසානං වසෙන අකුසලො අබ්‍යත්තො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු විකම්පති, ඔභාසාදීසු එකෙකං ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති සමනුපස්සති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ඔභාසෙ චෙව ඤාණෙ චාතිආදිගාථාද්වයමාහ. තත්ථ විකම්පතීති ඔභාසාදිකෙ ආරම්මණෙ නානාකිලෙසවසෙන විවිධා කම්පති වෙධති. යෙහි චිත්තං පවෙධතීති යෙහි පස්සද්ධිසුඛෙහි චිත්තං නානාකිලෙසවසෙන නානප්පකාරෙන වෙධති කම්පති. තස්මා පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව යොගාවචරො විකම්පතීති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. උපෙක්ඛාවජ්ජනාය චෙවාති උපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ආවජ්ජනාය චෙව විකම්පති, ආවජ්ජනුපෙක්ඛාය චෙව විකම්පතීති අත්ථො. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.736) පන ‘‘උපෙක්ඛාවජ්ජනායඤ්චා’’ති වුත්තං. උපෙක්ඛාය චාති හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරාය උපෙක්ඛාය ච විකම්පති, නිකන්තියා ච විකම්පතීති අත්ථො. එත්ථ ච ද්වින්නං උපෙක්ඛානං නිද්දිට්ඨත්තා හෙට්ඨා ‘‘උපෙක්ඛා උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තට්ඨානෙ ච උභයථා අත්ථො වුත්තො. අනිච්චානුපස්සනාදීසු ච එකෙකිස්සායෙව ආවජ්ජනුපෙක්ඛාය සබ්භාවතො එකෙකායෙව අනුපස්සනා අනිච්චං අනිච්චං, දුක්ඛං දුක්ඛං, අනත්තා අනත්තාති පුනප්පුනං භාවීයතීති වුත්තං හොති. යස්මා පන කුසලො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො බුද්ධිසම්පන්නො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘අයං ඛො මෙ ඔභාසො උප්පන්නො, සො ඛො පනායං අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො ඛයධම්මො වයධම්මො විරාගධම්මො නිරොධධම්මො’’ති ඉති වා නං පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දති උපපරික්ඛති. අථ වා පනස්ස එවං හොති – සචෙ ඔභාසො අත්තා භවෙය්‍ය, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. අනත්තාව පනායං ‘‘අත්තා’’ති ගහිතො. තස්මායං අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තාති පස්සන්තො දිට්ඨිං උග්ඝාටෙති. සචෙ ඔභාසො නිච්චො භවෙය්‍ය, ‘‘නිච්චො’’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. අනිච්චොව පනායං ‘‘නිච්චො’’ති ගහිතො. තස්මායං හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චොති පස්සන්තො මානං සමුග්ඝාටෙති. සචෙ ඔභාසො සුඛො භවෙය්‍ය, ‘‘සුඛො’’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. දුක්ඛොව පනායං ‘‘සුඛො’’ති ගහිතො. තස්මායං උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛොති පස්සන්තො නිකන්තිං පරියාදියති. යථා ච ඔභාසෙ, එවං සෙසෙසුපි.

එවං උපපරික්ඛිත්වා ඔභාසං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති සමනුපස්සති. ඤාණං…පෙ… නිකන්තිං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති සමනුපස්සති. එවං සමනුපස්සන්තො ඔභාසාදීසු න කම්පති න වෙධති. තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ඉමානි දස ඨානානීති ගාථමාහ. තත්ථ දස ඨානානීති ඔභාසාදීනි. පඤ්ඤා යස්ස පරිච්චිතාති යස්ස උපක්කිලෙසවිමුත්තාය පඤ්ඤාය පරිචිතානි පුනප්පුනං ඵුට්ඨානි පරිභාවිතානි. ධම්මුද්ධච්චකුසලො හොතීති සො පඤ්ඤාය පරිචිතදසට්ඨානො යොගාවචරො පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස ධම්මුද්ධච්චස්ස යථාසභාවපටිවෙධෙන ඡෙකො හොති. න ච සම්මොහ ගච්ඡතීති ධම්මුද්ධච්චකුසලත්තායෙව තණ්හාමානදිට්ඨුග්ඝාටවසෙන සම්මොහඤ්ච න ගච්ඡති.

ඉදානි පුබ්බෙ වුත්තමෙව විධිං අපරෙන පරියායෙන විභාවෙත්වා දස්සෙන්තො වික්ඛිපති චෙව කිලිස්සති චාතිආදිගාථමාහ. තත්ථ මන්දපඤ්ඤො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු වික්ඛෙපඤ්ච අවසෙසකිලෙසුප්පත්තිඤ්ච පාපුණාති. මජ්ඣිමපඤ්ඤො වික්ඛෙපමෙව පාපුණාති, නාවසෙසකිලෙසුප්පත්තිං, සො අධිමානිකො හොති. තික්ඛපඤ්ඤො වික්ඛෙපං පාපුණිත්වාපි තං අධිමානං පහාය විපස්සනං ආරභති. අතිතික්ඛපඤ්ඤො න වික්ඛෙපං පාපුණාති, න චාවසෙසකිලෙසුප්පත්තිං. වික්ඛිප්පති චෙවාති තෙසු මන්දපඤ්ඤො ධම්මුද්ධච්චසඞ්ඛාතං වික්ඛෙපඤ්චෙව පාපුණීයති. කිලිස්සති චාති තණ්හාමානදිට්ඨිකිලෙසෙහි කිලෙසීයති ච, උපතාපීයති විබාධීයතීති අත්ථො. චවති චිත්තභාවනාති තස්ස මන්දපඤ්ඤස්ස විපස්සනාචිත්තභාවනා කිලෙසෙසුයෙව ඨානතො පටිපක්ඛාවිහතත්තා චවති, පරිපතතීති අත්ථො. වික්ඛිපති න කිලිස්සතීති මජ්ඣිමපඤ්ඤො වික්ඛෙපෙන වික්ඛිපති, කිලෙසෙහි න කිලිස්සති. භාවනා පරිහායතීති තස්ස මජ්ඣිමපඤ්ඤස්ස අධිමානිකත්තා විපස්සනාරම්භාභාවෙන විපස්සනා පරිහායති, නප්පවත්තතීති අත්ථො. වික්ඛිපති න කිලිස්සතීති තික්ඛපඤ්ඤොපි වික්ඛෙපෙන වික්ඛිපති, කිලෙසෙහි න කිලිස්සති. භාවනා න පරිහායතීති තස්ස තික්ඛපඤ්ඤස්ස සන්තෙපි වික්ඛෙපෙ තං අධිමානවික්ඛෙපං පහාය විපස්සනාරම්භසබ්භාවෙන විපස්සනාභාවනා න පරිහායති, පවත්තතීති අත්ථො. න ච වික්ඛිපතෙ චිත්තං න කිලිස්සතීති අතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස චිත්තං න වික්ඛෙපෙන වික්ඛිපති, න ච කිලෙසෙහි කිලිස්සති. න චවති චිත්තභාවනාති තස්ස විපස්සනාචිත්තභාවනා න චවති, වික්ඛෙපකිලෙසාභාවෙන යථාඨානෙ තිට්ඨතීති අත්ථො.

ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහීතිආදීසු ඉදානි වුත්තෙහි ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහි හෙතුභූතෙහි, කරණභූතෙහි වා ඔභාසාදිකෙ දස ඨානෙ චිත්තස්ස සඞ්ඛෙපෙන ච වික්ඛෙපෙන ච විග්ගහිතං මානසං වික්ඛෙපකිලෙසුප්පත්තිවිරහිතො චතුත්ථො කුසලො මහාපඤ්ඤො යොගාවචරො මන්දපඤ්ඤාදීනං තිණ්ණං යොගාවචරානං මානසං එවඤ්ච එවඤ්ච හොතීති නානප්පකාරතො ජානාතීති සම්බන්ධතො අත්ථවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. සඞ්ඛෙපොති චෙත්ථ වික්ඛෙපස්ස චෙව කිලෙසානඤ්ච උප්පත්තිවසෙන චිත්තස්ස ලීනභාවො වෙදිතබ්බො. වික්ඛෙපොති ‘‘වික්ඛිපති න කිලිස්සතී’’ති ද්වීසු ඨානෙසු වුත්තවික්ඛෙපවසෙන චිත්තස්ස උද්ධතභාවො වෙදිතබ්බොති.

යුගනද්ධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.