1. යුගනද්ධකථා

යුගනද්ධකථාවණ්ණනා

1. ඉදානි මණ්ඩපෙය්‍යගුණස්ස අරියමග්ගස්ස යුගනද්ධගුණං දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය යුගනද්ධකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. යස්මා පන ධම්මසෙනාපති ධම්මරාජෙ ධරමානෙයෙව ධම්මරාජස්ස පරිනිබ්බානසංවච්ඡරෙ පරිනිබ්බුතො, තස්මා ධම්මරාජෙ ධරමානෙයෙව ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන දෙසිතං ඉදං සුත්තන්තං තස්සෙව සම්මුඛා සුත්වා එවං මෙ සුතන්තිආදිමාහාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ආයස්මාති පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සවචනං, ආයුමාති අත්ථො. ආනන්දොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. සො හි ජායමානොයෙව කුලෙ ආනන්දං භුසං තුට්ඨිං අකාසි. තස්මාස්ස ‘‘ආනන්දො’’ති නාමං කතන්ති වෙදිතබ්බං. කොසම්බියන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. තස්ස හි නගරස්ස ආරාමපොක්ඛරණීආදීසු තෙසු තෙසු ඨානෙසු කොසම්බරුක්ඛා උස්සන්නා අහෙසුං, තස්මා තං කොසම්බීති සඞ්ඛං අගමාසි. ‘‘කුසම්බස්ස ඉසිනො අස්සමතො අවිදූරෙ මාපිතත්තා’’ති එකෙ.

ඝොසිතාරාමෙති ඝොසිතසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙ. කොසම්බියඤ්හි තයො සෙට්ඨිනො අහෙසුං ඝොසිතසෙට්ඨි කුක්කුටසෙට්ඨි පාවාරිකසෙට්ඨීති. තෙ තයොපි ‘‘ලොකෙ බුද්ධො උප්පන්නො’’ති සුත්වා පඤ්චහි පඤ්චහි සකටසතෙහි දානූපකරණානි ගාහාපෙත්වා සාවත්ථිං ගන්ත්වා ජෙතවනසමීපෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා නිසින්නා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිත්වා සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඩ්ඪමාසමත්තං මහාදානං දත්වා භගවතො පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා සකජනපදගමනත්ථං භගවන්තං යාචිත්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො ගහපතයො තථාගතා අභිරමන්තී’’ති භගවතා වුත්තෙ ‘‘දින්නා නො භගවතා පටිඤ්ඤා’’ති ඤත්වා අතිවිය තුට්ඨා දසබලං වන්දිත්වා නික්ඛන්තා අන්තරාමග්ගෙ යොජනෙ යොජනෙ භගවතො නිවාසත්ථං විහාරං කාරෙන්තා අනුපුබ්බෙන කොසම්බිං පත්වා අත්තනො අත්තනො ආරාමෙ මහන්තං ධනපරිච්චාගං කත්වා භගවතො විහාරෙ කාරාපයිංසු. තත්ථ ඝොසිතසෙට්ඨිනා කාරිතො ඝොසිතාරාමො නාම අහොසි, කුක්කුටසෙට්ඨිනා කාරිතො කුක්කුටාරාමො නාම, පාවාරිකසෙට්ඨිනා අම්බවනෙ කාරිතො පාවාරිකම්බවනං නාම. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඝොසිතසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙ’’ති.

ආවුසො භික්ඛවොති එත්ථ බුද්ධා භගවන්තො සාවකෙ ආලපන්තා ‘‘භික්ඛවො’’ති ආලපන්ති. සාවකා පන ‘‘බුද්ධෙහි සදිසා මා හොමා’’ති ‘‘ආවුසො’’ති පඨමං වත්වා පච්ඡා ‘‘භික්ඛවො’’ති වදන්ති. බුද්ධෙහි ච ආලපිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝො ‘‘භදන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙති, සාවකෙහි ආලපිතෙ ‘‘ආවුසො’’ති.

යො හි කොචීති අනියමවචනං. එතෙන තාදිසානං සබ්බභික්ඛූනං පරියාදානං. මම සන්තිකෙති මම සමීපෙ. අරහත්තප්පත්තන්ති අත්තනා අරහත්තස්ස පත්තං. නපුංසකෙ භාවෙ සිද්ධවචනං. අරහත්තං පත්තන්ති වා පදච්ඡෙදො, අත්තනා පත්තං අරහත්තන්ති අත්ථො. අරහත්තප්පත්තං අත්තානන්ති වා පාඨසෙසො. චතූහි මග්ගෙහීති උපරි වුච්චමානෙහි චතූහි පටිපදාමග්ගෙහි, න අරියමග්ගෙහි. ‘‘චතූහි මග්ගෙහී’’ති විසුඤ්ච වුත්තත්තා කස්සචි අරහතො පඨමස්ස අරියමග්ගස්ස ධම්මුද්ධච්චපුබ්බඞ්ගමො මග්ගො, එකස්ස අරියමග්ගස්ස සමථපුබ්බඞ්ගමො, එකස්ස විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමො, එකස්ස යුගනද්ධපුබ්බඞ්ගමොති එවං චත්තාරොපි පටිපදා මග්ගා හොන්තීති වෙදිතබ්බං. එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනාති එතෙසං චතුන්නං පටිපදානං මග්ගානං එකෙන වා, පටිපදාමග්ගෙන අරහත්තප්පත්තං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො. සුක්ඛවිපස්සකස්ස හි අරහතො ධම්මුද්ධච්චපුබ්බඞ්ගමං සොතාපත්තිමග්ගං පත්වා සෙසමග්ගත්තයම්පි සුද්ධවිපස්සනාහියෙව පත්තස්ස අරහත්තප්පත්ති ධම්මුද්ධච්චපුබ්බඞ්ගමමග්ගා හොති. ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහං පත්වා වා අප්පත්වා වා සමථපුබ්බඞ්ගමාදීනං තිණ්ණං පටිපදානං මග්ගානං එකෙකස්ස වසෙන පත්තචතුමග්ගස්ස අරහතො අරහත්තප්පත්ති ඉතරඑකෙකමග්ගපුබ්බඞ්ගමා හොති. තස්මා ආහ – ‘‘එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනා’’ති.

සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙතීති සමථං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා විපස්සනං භාවෙති, පඨමං සමාධිං උප්පාදෙත්වා පච්ඡා විපස්සනං භාවෙතීති අත්ථො. මග්ගො සඤ්ජායතීති පඨමො ලොකුත්තරමග්ගො නිබ්බත්තති. සො තං මග්ගන්තිආදීසු එකචිත්තක්ඛණිකස්ස මග්ගස්ස ආසෙවනාදීනි නාම නත්ථි, දුතියමග්ගාදයො පන උප්පාදෙන්තො තමෙව මග්ගං ‘‘ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතී’’ති වුච්චති. සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති යාව අරහත්තමග්ගා කමෙන සබ්බෙ සඤ්ඤොජනා පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති ච පුන අනුප්පත්තියා විගතන්තා හොන්තීති අත්ථො.

පුන චපරන්ති පුන ච අපරං කාරණං. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙතීති විපස්සනං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා සමථං භාවෙති, පඨමං විපස්සනං උප්පාදෙත්වා පච්ඡා සමාධිං භාවෙතීති අත්ථො. යුගනද්ධං භාවෙතීති යුගනද්ධං කත්වා භාවෙති. එත්ථ තෙනෙව චිත්තෙන සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තෙනෙව සඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං න සක්කා. අයං පන යාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. යාවතා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, තාවතා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති. කථං? පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා දුතියජ්ඣානං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියජ්ඣානං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. එවං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති නාම.

ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොතීති එත්ථ මන්දපඤ්ඤානං විපස්සකානං උපක්කිලෙසවත්ථුත්තා විපස්සනුපක්කිලෙසසඤ්ඤිතෙසු ඔභාසාදීසු දසසු ධම්මෙසු භන්තතාවසෙන උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පත්තියා වික්ඛෙපසඞ්ඛාතං උද්ධච්චං ධම්මුද්ධච්චං, තෙන ධම්මුද්ධච්චෙන විග්ගහිතං විරූපග්ගහිතං විරොධමාපාදිතං මානසං චිත්තං ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොති, තෙන වා ධම්මුද්ධච්චෙන කාරණභූතෙන තම්මූලකතණ්හාමානදිට්ඨුප්පත්තියා විග්ගහිතං මානසං හොති. ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසන්ති වා පාඨො. හොති සො ආවුසො සමයොති ඉමිනා මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන තං ධම්මුද්ධච්චං පටිබාහිත්වා පුන විපස්සනාවීථිං පටිපන්නකාලං දස්සෙති. යං තං චිත්තන්ති යස්මිං සමයෙ තං විපස්සනාවීථිං ඔක්කමිත්වා පවත්තං චිත්තං. අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨතීති විපස්සනාවීථිං පච්චොතරිත්වා තස්මිං සමයෙ ගොචරජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ ආරම්මණෙ සන්තිට්ඨති පතිට්ඨාති. සන්නිසීදතීති තත්ථෙව පවත්තිවසෙන සම්මා නිසීදති. එකොදි හොතීති එකග්ගං හොති. සමාධියතීති සම්මා ආධියති සුට්ඨු ඨිතං හොතීති.

අයං සුත්තන්තවණ්ණනා.

1. සුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා

2. තස්ස සුත්තන්තස්ස නිද්දෙසකථාය තත්ථ ජාතෙ ධම්මෙති තස්මිං සමාධිස්මිං ජාතෙ චිත්තචෙතසිකෙ ධම්මෙ. අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙනාතිආදිනා විපස්සනාය භෙදං දස්සෙති. සම්මාදිට්ඨි මග්ගොති සම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතො මග්ගො. අට්ඨසු මග්ගඞ්ගෙසු එකෙකොපි හි මග්ගොති වුච්චති.ආසෙවතීති සොතාපත්තිමග්ගවසෙන. භාවෙතීති සකදාගාමිමග්ගුප්පාදනෙන. බහුලීකරොතීති අනාගාමිඅරහත්තමග්ගුප්පාදනෙන. ඉමෙසං තිණ්ණං අවත්ථාභෙදෙපි සති ආවජ්ජනාදීනං සාධාරණත්තා සදිසමෙව විස්සජ්ජනං කතං.

3. ආලොකසඤ්ඤාපටිනිස්සග්ගානුපස්සනානං අන්තරාපෙය්‍යාලෙ අවික්ඛෙපාදීනි ච ඣාන සමාපත්තිකසිණානුස්සතිඅසුභා ච දීඝං අස්සාසාදීනි ච ආනන්තරිකසමාධිඤාණනිද්දෙසෙ (පටි. ම. 1.80-81) නිද්දිට්ඨත්තා සඞ්ඛිත්තානි. තත්ථ ච අවික්ඛෙපවසෙනාති පුබ්බභාගාවික්ඛෙපවසෙන ගහෙතබ්බං. අනිච්චානුපස්සී අස්සාසවසෙනාතිආදිකෙ සුද්ධවිපස්සනාවසෙන වුත්තචතුක්කෙ පන තරුණවිපස්සනාකාලෙ විපස්සනාසම්පයුත්තසමාධිපුබ්බඞ්ගමා බලවවිපස්සනා වෙදිතබ්බා.

4. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමවාරෙ පඨමං අනිච්චතොතිආදිනා ආරම්මණං අනියමෙත්වා විපස්සනා වුත්තා, පච්ඡා රූපං අනිච්චතොතිආදිනා ආරම්මණං නියමෙත්වා වුත්තා. තත්ථ ජාතානන්ති තස්සා විපස්සනාය ජාතානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං. වොසග්ගාරම්මණතාති එත්ථ වොසග්ගො නිබ්බානං. නිබ්බානඤ්හි සඞ්ඛතවොසග්ගතො පරිච්චාගතො ‘‘වොසග්ගො’’ති වුත්තො. විපස්සනා ච තංසම්පයුත්තධම්මා ච නිබ්බානනින්නතාය අජ්ඣාසයවසෙන නිබ්බානෙ පතිට්ඨිතත්තා නිබ්බානපතිට්ඨා නිබ්බානාරම්මණා. පතිට්ඨාපි හි ආලම්බීයතීති ආරම්මණං නාම හොති, නිබ්බානෙ පතිට්ඨට්ඨෙනෙව නිබ්බානාරම්මණා. අඤ්ඤත්ථ පාළියම්පි හි පතිට්ඨා ‘‘ආරම්මණ’’න්ති වුච්චන්ති. යථාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, නළාගාරං වා තිණාගාරං වා සුක්ඛං කොළාපං තෙරොවස්සිකං පුරත්ථිමාය චෙපි දිසාය පුරිසො ආදිත්තාය තිණුක්කාය උපසඞ්කමෙය්‍ය, ලභෙථ අග්ගි ඔතාරං, ලභෙථ අග්ගි ආරම්මණ’’න්තිආදි (සං. නි. 4.243). තස්මා තත්ථ ජාතානං ධම්මානං වොසග්ගාරම්මණතාය නිබ්බානපතිට්ඨාභාවෙන හෙතුභූතෙන උප්පාදිතො යො චිත්තස්ස එකග්ගතාසඞ්ඛාතො උපචාරප්පනාභෙදො අවික්ඛෙපො, සො සමාධීති විපස්සනාතො පච්ඡා උප්පාදිතො නිබ්බෙධභාගියො සමාධි නිද්දිට්ඨො හොති. තස්මායෙව හි ඉති පඨමං විපස්සනා, පච්ඡා සමථොති වුත්තං.

5. යුගනද්ධනිද්දෙසෙ යස්මා හෙට්ඨා සුත්තන්තවණ්ණනායං වුත්තො යුගනද්ධක්කමො පුරිමද්වයනිද්දෙසනයෙනෙව පාකටො, මග්ගක්ඛණෙ යුගනද්ධක්කමො පන න පාකටො, තස්මා පුබ්බභාගෙ අනෙකන්තිකං යුගනද්ධභාවනං අවත්වා මග්ගක්ඛණෙ එකන්තෙන ලබ්භමානයුගනද්ධභාවනමෙව දස්සෙන්තො සොළසහි ආකාරෙහීතිආදිමාහ. තත්ථ ආරම්මණට්ඨෙනාතිආදීසු සත්තරසසු ආකාරෙසු අන්තෙ උද්දිට්ඨං යුගනද්ධං මූලපදෙන එකට්ඨත්තා තං විප්පහාය සෙසානං වසෙන ‘‘සොළසහී’’ති වුත්තං. ආරම්මණට්ඨෙනාති ආලම්බනට්ඨෙන, ආරම්මණවසෙනාති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි. ගොචරට්ඨෙනාති ආරම්මණට්ඨෙපි සති නිස්සයිතබ්බට්ඨානට්ඨෙන. පහානට්ඨෙනාති පජහනට්ඨෙන. පරිච්චාගට්ඨෙනාති පහානෙපි සති පුන අනාදියනෙන පරිච්චාගට්ඨෙන. වුට්ඨානට්ඨෙනාති උග්ගමනට්ඨෙන. විවට්ටනට්ඨෙනාති උග්ගමනෙපි සති අපුනරාවට්ටනෙන නිවත්තනට්ඨෙන. සන්තට්ඨෙනාති නිබ්බුතට්ඨෙන. පණීතට්ඨෙනාති නිබ්බුතට්ඨෙපි සති උත්තමට්ඨෙන, අතප්පකට්ඨෙන වා. විමුත්තට්ඨෙනාති බන්ධනාපගතට්ඨෙන. අනාසවට්ඨෙනාති බන්ධනමොක්ඛෙපි සති ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානාසවවිරහිතට්ඨෙන. තරණට්ඨෙනාති අනොසීදිත්වා පිලවනට්ඨෙන, අතික්කමනට්ඨෙන වා. අනිමිත්තට්ඨෙනාති සඞ්ඛාරනිමිත්තවිරහිතට්ඨෙන. අප්පණිහිතට්ඨෙනාති පණිධිවිරහිතට්ඨෙන. සුඤ්ඤතට්ඨෙනාති අභිනිවෙසවිරහිතට්ඨෙන. එකරසට්ඨෙනාති එකකිච්චට්ඨෙන. අනතිවත්තනට්ඨෙනාති අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතික්කමනට්ඨෙන. යුගනද්ධට්ඨෙනාති යුගලකට්ඨෙන.

උද්ධච්චං පජහතො, අවිජ්ජං පජහතොති යොගිනො තස්ස තස්ස පටිපක්ඛප්පහානවසෙන වුත්තං. නිරොධො චෙත්ථ නිබ්බානමෙව. අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති සමථො චෙ විපස්සනං අතිවත්තෙය්‍ය, ලීනපක්ඛිකත්තා සමථස්ස චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍ය. විපස්සනා චෙ සමථං අතිවත්තෙය්‍ය, උද්ධච්චපක්ඛිකත්තා විපස්සනාය චිත්තං උද්ධච්චාය සංවත්තෙය්‍ය. තස්මා සමථො ච විපස්සනං අනතිවත්තමානො කොසජ්ජපාතං න කරොති, විපස්සනා සමථං අනතිවත්තමානා උද්ධච්චපාතං න කරොති. සමථො සමං පවත්තමානො විපස්සනං උද්ධච්චපාතතො රක්ඛති, විපස්සනා සමං පවත්තමානා සමථං කොසජ්ජපාතතො රක්ඛති. එවමිමෙ උභො අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තනකිච්චෙන එකකිච්චා, සමා හුත්වා පවත්තමානෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තමානා අත්ථසිද්ධිකරා හොන්ති. තෙසං මග්ගක්ඛණෙ යුගනද්ධත්තං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාක්ඛණෙ යුගනද්ධත්තායෙව හොති. පහානපරිච්චාගවුට්ඨානවිවට්ටනකරණානං මග්ගකිච්චවසෙන වුත්තත්තා සකලස්ස මග්ගකිච්චස්ස දස්සනත්ථං උද්ධච්චසහගතකිලෙසා ච ඛන්ධා ච අවිජ්ජාසහගතකිලෙසා ච ඛන්ධා ච නිද්දිට්ඨා. සෙසානං න තථා වුත්තත්තා පටිපක්ඛධම්මමත්තදස්සනවසෙන උද්ධච්චාවිජ්ජා එව නිද්දිට්ඨා. විවට්ටතොති නිවත්තන්තස්ස.

සමාධි කාමාසවා විමුත්තො හොතීති සමාධිස්ස කාමච්ඡන්දපටිපක්ඛත්තා වුත්තං. රාගවිරාගාති රාගස්ස විරාගො සමතික්කමො එතිස්සා අත්ථීති රාගවිරාගා, ‘‘රාගවිරාගතො’’ති නිස්සක්කවචනං වා. තථා අවිජ්ජාවිරාගා. චෙතොවිමුත්තීති මග්ගසම්පයුත්තො සමාධි. පඤ්ඤාවිමුත්තීති මග්ගසම්පයුත්තා පඤ්ඤා. තරතොති තරන්තස්ස. සබ්බපණිධීහීති රාගදොසමොහපණිධීහි, සබ්බපත්ථනාහි වා. එවං චුද්දස ආකාරෙ විස්සජ්ජිත්වා එකරසට්ඨඤ්ච අනතිවත්තනට්ඨඤ්ච අවිභජිත්වාව ඉමෙහි සොළසහි ආකාරෙහීති ආහ. කස්මා? තෙසං චුද්දසන්නං ආකාරානං එකෙකස්ස අවසානෙ ‘‘එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තී’’ති නිද්දිට්ඨත්තා තෙ ද්වෙපි ආකාරා නිද්දිට්ඨාව හොන්ති. තස්මා ‘‘සොළසහී’’ති ආහ. යුගනද්ධට්ඨො පන උද්දෙසෙපි න භණිතොයෙවාති.

2. ධම්මුද්ධච්චවාරනිද්දෙසවණ්ණනා

6. ධම්මුද්ධච්චවාරෙ අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජතීති උදයබ්බයානුපස්සනාය ඨිතස්ස තීහි අනුපස්සනාහි පුනප්පුනං සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්තස්ස විපස්සන්තස්ස විපස්සනාඤාණෙසු පරිපාකගතෙසු තදඞ්ගවසෙන කිලෙසප්පහානෙන පරිසුද්ධචිත්තස්ස අනිච්චතො වා දුක්ඛතො වා අනත්තතො වා මනසිකාරක්ඛණෙ විපස්සනාඤාණානුභාවෙන පකතියාව ඔභාසො උප්පජ්ජතීති පඨමං තාව අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො කථිතො. අකුසලො විපස්සකො තස්මිං ඔභාසෙ උප්පන්නෙ ‘‘න ච වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො, අද්ධා මග්ගං පත්තොම්හි, ඵලං පත්තොම්හී’’ති අමග්ගංයෙව ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලමෙව ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හාති. තස්ස අමග්ගං ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලං ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හතො විපස්සනාවීථි උක්කන්තා හොති. සො අත්තනො විපස්සනාවීථිං විස්සජ්ජෙත්වා වික්ඛෙපමාපන්නො වා ඔභාසමෙව තණ්හාදිට්ඨිමඤ්ඤනාහි මඤ්ඤමානො වා නිසීදති. සො ඛො පනායං ඔභාසො කස්සචි භික්ඛුනො පල්ලඞ්කට්ඨානමත්තමෙව ඔභාසෙන්තො උප්පජ්ජති, කස්සචි අන්තොගබ්භං, කස්සචි බහිගබ්භම්පි, කස්සචි සකලවිහාරං, ගාවුතං අඩ්ඪයොජනං යොජනං ද්වියොජනං…පෙ… කස්සචි පථවිතලතො යාව අකනිට්ඨබ්‍රහ්මලොකා එකාලොකං කුරුමානො. භගවතො පන දසසහස්සිලොකධාතුං ඔභාසෙන්තො උදපාදි. අයඤ්හි ඔභාසො චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ තං තං ඨානං ඔභාසෙන්තො උප්පජ්ජති.

ඔභාසො ධම්මොති ඔභාසං ආවජ්ජතීති අයං ඔභාසො මග්ගධම්මො ඵලධම්මොති වා තං තං ඔභාසං මනසි කරොති. තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චන්ති තතො ඔභාසතො ධම්මොති ආවජ්ජනකරණතො වා යො උප්පජ්ජති වික්ඛෙපො, සො උද්ධච්චං නාමාති අත්ථො. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසොති තෙන එවං උප්පජ්ජමානෙන උද්ධච්චෙන විරොධිතචිත්තො, තෙන වා උද්ධච්චෙන කාරණභූතෙන තම්මූලකකිලෙසුප්පත්තියා විරොධිතචිත්තො විපස්සකො විපස්සනාවීථිං ඔක්කමිත්වා වික්ඛෙපං වා තම්මූලකකිලෙසෙසු වා ඨිතත්තා අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො උපට්ඨානානි යථාභූතං නප්පජානාති. ‘‘තෙන වුච්චති ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො’’ති එවං ඉති-සද්දො යොජෙතබ්බො. හොති සො සමයොති එවං අස්සාදවසෙන උපක්කිලිට්ඨචිත්තස්සාපි යොගිනො සචෙ උපපරික්ඛා උප්පජ්ජති, සො එවං පජානාති – ‘‘විපස්සනා නාම සඞ්ඛාරාරම්මණා, මග්ගඵලානි නිබ්බානාරම්මණානි, ඉමානි ච චිත්තානි සඞ්ඛාරාරම්මණානි, තස්මා නායමොභාසො මග්ගො, උදයබ්බයානුපස්සනායෙව නිබ්බානස්ස ලොකිකො මග්ගො’’ති මග්ගාමග්ගං වවත්ථපෙත්වා තං වික්ඛෙපං පරිවජ්ජයිත්වා උදයබ්බයානුපස්සනාය ඨත්වා සාධුකං සඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. එවං උපපරික්ඛන්තස්ස සො සමයො හොති. එවං අපස්සන්තො පන ‘‘මග්ගඵලප්පත්තොම්හී’’ති අධිමානිකො හොති.

යං තං චිත්තන්ති යං තං විපස්සනාචිත්තං. අජ්ඣත්තමෙවාති අනිච්චානුපස්සනාය ආරම්මණෙ ගොචරජ්ඣත්තෙයෙව. ඤාණං උප්පජ්ජතීති තස්සෙව යොගාවචරස්ස රූපාරූපධම්මෙ තුලයන්තස්ස තීරයන්තස්ස විස්සට්ඨඉන්දවජිරමිව අවිහතවෙගං තිඛිණං සූරමතිවිසදං විපස්සනාඤාණං උප්පජ්ජති. පීති උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ ඛුද්දිකා පීති, ඛණිකා පීති, ඔක්කන්තිකා පීති, උබ්බෙගා පීති, ඵරණා පීතීති අයං පඤ්චවිධා විපස්සනාසම්පයුත්තා පීති සකලසරීරං පූරයමානා උප්පජ්ජති. පස්සද්ධි උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ කායචිත්තානං නෙව දරථො, න ගාරවතා, න කක්ඛළතා, න අකම්මඤ්ඤතා, න ගෙලඤ්ඤතා, න වඞ්කතා හොති. අථ ඛො පනස්ස කායචිත්තානි පස්සද්ධානි ලහූනි මුදූනි කම්මඤ්ඤානි පගුණානි සුවිසදානි උජුකානියෙව හොන්ති. සො ඉමෙහි පස්සද්ධාදීහි අනුග්ගහිතකායචිත්තො තස්මිං සමයෙ අමානුසිං නාම රතිං අනුභවති. යං සන්ධාය වුත්තං –

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො.

‘‘යතො යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 373-4) –

එවමස්ස ඉමං අමානුසිං රතිං සාධයමානා ලහුතාදීහි සහිතා විපස්සනාසම්පයුත්තා කායචිත්තපස්සද්ධි උප්පජ්ජති. සුඛං උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ සකලසරීරං අභිසන්දයමානං විපස්සනාසම්පයුත්තං සුඛං උප්පජ්ජති. අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ චිත්තචෙතසිකානං අතිසයපසාදභූතා විපස්සනාසම්පයුත්තා සද්ධා උප්පජ්ජති. පග්ගහො උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ අසිථිලමනච්චාරද්ධං සුපග්ගහිතං විපස්සනාසම්පයුත්තං වීරියං උප්පජ්ජති. උපට්ඨානං උප්පජ්ජතීති තස්සෙව තස්මිං සමයෙ සූපට්ඨිතා සුප්පතිට්ඨිතා නිඛාතා අචලා පබ්බතරාජසදිසා විපස්සනාසම්පයුත්තා සති උප්පජ්ජති. සො යං යං ඨානං ආවජ්ජති සමන්නාහරති මනසි කරොති පච්චවෙක්ඛති, තං තං ඨානමස්ස ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා දිබ්බචක්ඛුනො පරලොකො විය සතියා උපට්ඨාති (විසුද්ධි. 2.734).

උපෙක්ඛාති විපස්සනුපෙක්ඛා චෙව ආවජ්ජනුපෙක්ඛා ච. තස්මිඤ්හි සමයෙ සබ්බසඞ්ඛාරෙසු මජ්ඣත්තභූතා විපස්සනුපෙක්ඛාපි බලවතී උප්පජ්ජති, මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනුපෙක්ඛාපි. සා හිස්ස තං තං ඨානං ආවජ්ජන්තස්ස විස්සට්ඨඉන්දවජිරමිව පත්තපුටෙ පක්ඛන්දතත්තනාරාචො විය ච සූරා තිඛිණා හුත්වා වහති. එවඤ්හි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.734) වුත්තං. විපස්සනුපෙක්ඛාති චෙත්ථ ‘‘විපස්සනාසම්පයුත්තා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා’’ති ආචරියා වදන්ති. විපස්සනාඤාණෙ හි ගය්හමානෙ ‘‘ඤාණං උප්පජ්ජතී’’ති විපස්සනාඤාණස්ස ආගතත්තා පුනරුත්තිදොසො හොති. තතියජ්ඣානවණ්ණනායඤ්ච ‘‘සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාවිපස්සනුපෙක්ඛානම්පි අත්ථතො එකීභාවො. පඤ්ඤා එව හි සා, කිච්චවසෙන ද්විධා භින්නා’’ති වුත්තං. තස්මා විපස්සනාසම්පයුත්තාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය වුච්චමානාය පුනරුත්තිදොසො ච න හොති, තතියජ්ඣානවණ්ණනාය ච සමෙති. යස්මා ච පඤ්චසු ඉන්ද්‍රියෙසු ‘‘ඤාණං අධිමොක්ඛො පග්ගහො උපට්ඨාන’’න්ති පඤ්ඤින්ද්‍රියසද්ධින්ද්‍රියවීරියින්ද්‍රියසතින්ද්‍රියානි නිද්දිට්ඨානි, සමාධින්ද්‍රියං පන අනිද්දිට්ඨං හොති, යුගනද්ධවසෙනාපි ච සමාධින්ද්‍රියං නිද්දිසිතබ්බමෙව හොති, තස්මා සමප්පවත්තො සමාධි පුන සමාධානෙ බ්‍යාපාරප්පහානකරණෙන ‘‘උපෙක්ඛා’’ති වුත්තොති වෙදිතබ්බං.

නිකන්ති උප්පජ්ජතීති එවං ඔභාසාදිපටිමණ්ඩිතාය විපස්සනාය ආලයං කුරුමානා සුඛුමා සන්තාකාරා නිකන්ති උප්පජ්ජති, යා කිලෙසොති පරිග්ගහෙතුම්පි න සක්කා හොති. යථා ච ඔභාසෙ, එවං එතෙසුපි අඤ්ඤතරස්මිං උප්පන්නෙ යොගාවචරො ‘‘න ච වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං ඤාණං උප්පන්නපුබ්බං, එවරූපා පීති පස්සද්ධි සුඛං අධිමොක්ඛො පග්ගහො උපට්ඨානං උපෙක්ඛා නිකන්ති උප්පන්නපුබ්බා, අද්ධා මග්ගං පත්තොම්හි, ඵලං පත්තොම්හී’’ති අමග්ගමෙව ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලමෙව ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හාති. තස්ස අමග්ගං ‘‘මග්ගො’’ති, අඵලඤ්ච ‘‘ඵල’’න්ති ගණ්හතො විපස්සනාවීථි උක්කන්තා හොති. සො අත්තනො මූලකම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා නිකන්තිමෙව අස්සාදෙන්තො නිසීදති. එත්ථ ච ඔභාසාදයො උපක්කිලෙසවත්ථුතාය උපක්කිලෙසාති වුත්තා, න අකුසලත්තා. නිකන්ති පන උපක්කිලෙසො චෙව උපක්කිලෙසවත්ථු ච. වත්ථුවසෙනෙව චෙතෙ දස, ගාහවසෙන පන සමතිංස හොන්ති. කථං? ‘‘මම ඔභාසො උප්පන්නො’’ති ගණ්හතො හි දිට්ඨිග්ගාහො හොති, ‘‘මනාපො වත ඔභාසො උප්පන්නො’’ති ගණ්හතො මානග්ගාහො, ඔභාසං අස්සාදයතො තණ්හාග්ගාහො. ඉති ඔභාසෙ දිට්ඨිමානතණ්හාවසෙන තයො ගාහා. තථා සෙසෙසුපීති එවං ගාහවසෙන සමතිංස උපක්කිලෙසා හොන්ති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො, අනත්තතො මනසිකරොතොති වාරෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එකෙකඅනුපස්සනාවසෙන හෙත්ථ එකෙකස්ස විපස්සනුපක්කිලෙසුප්පත්ති වෙදිතබ්බා, න එකස්සෙව.

තීසු අනුපස්සනාසු. එවං අභෙදතො විපස්සනාවසෙන උපක්කිලෙසෙ දස්සෙත්වා පුන භෙදවසෙන දස්සෙන්තො රූපං අනිච්චතො මනසිකරොතොතිආදිමාහ. තත්ථ ජරාමරණං අනිච්චතො උපට්ඨානන්ති ජරාමරණස්ස අනිච්චතො උපට්ඨානං.

7. යස්මා පුබ්බෙ වුත්තානං සමතිංසාය උපක්කිලෙසානං වසෙන අකුසලො අබ්‍යත්තො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු විකම්පති, ඔභාසාදීසු එකෙකං ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති සමනුපස්සති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ඔභාසෙ චෙව ඤාණෙ චාතිආදිගාථාද්වයමාහ. තත්ථ විකම්පතීති ඔභාසාදිකෙ ආරම්මණෙ නානාකිලෙසවසෙන විවිධා කම්පති වෙධති. යෙහි චිත්තං පවෙධතීති යෙහි පස්සද්ධිසුඛෙහි චිත්තං නානාකිලෙසවසෙන නානප්පකාරෙන වෙධති කම්පති. තස්මා පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව යොගාවචරො විකම්පතීති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. උපෙක්ඛාවජ්ජනාය චෙවාති උපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ආවජ්ජනාය චෙව විකම්පති, ආවජ්ජනුපෙක්ඛාය චෙව විකම්පතීති අත්ථො. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.736) පන ‘‘උපෙක්ඛාවජ්ජනායඤ්චා’’ති වුත්තං. උපෙක්ඛාය චාති හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරාය උපෙක්ඛාය ච විකම්පති, නිකන්තියා ච විකම්පතීති අත්ථො. එත්ථ ච ද්වින්නං උපෙක්ඛානං නිද්දිට්ඨත්තා හෙට්ඨා ‘‘උපෙක්ඛා උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තට්ඨානෙ ච උභයථා අත්ථො වුත්තො. අනිච්චානුපස්සනාදීසු ච එකෙකිස්සායෙව ආවජ්ජනුපෙක්ඛාය සබ්භාවතො එකෙකායෙව අනුපස්සනා අනිච්චං අනිච්චං, දුක්ඛං දුක්ඛං, අනත්තා අනත්තාති පුනප්පුනං භාවීයතීති වුත්තං හොති. යස්මා පන කුසලො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො බුද්ධිසම්පන්නො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘අයං ඛො මෙ ඔභාසො උප්පන්නො, සො ඛො පනායං අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො ඛයධම්මො වයධම්මො විරාගධම්මො නිරොධධම්මො’’ති ඉති වා නං පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දති උපපරික්ඛති. අථ වා පනස්ස එවං හොති – සචෙ ඔභාසො අත්තා භවෙය්‍ය, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. අනත්තාව පනායං ‘‘අත්තා’’ති ගහිතො. තස්මායං අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තාති පස්සන්තො දිට්ඨිං උග්ඝාටෙති. සචෙ ඔභාසො නිච්චො භවෙය්‍ය, ‘‘නිච්චො’’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. අනිච්චොව පනායං ‘‘නිච්චො’’ති ගහිතො. තස්මායං හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චොති පස්සන්තො මානං සමුග්ඝාටෙති. සචෙ ඔභාසො සුඛො භවෙය්‍ය, ‘‘සුඛො’’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍ය. දුක්ඛොව පනායං ‘‘සුඛො’’ති ගහිතො. තස්මායං උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛොති පස්සන්තො නිකන්තිං පරියාදියති. යථා ච ඔභාසෙ, එවං සෙසෙසුපි.

එවං උපපරික්ඛිත්වා ඔභාසං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති සමනුපස්සති. ඤාණං…පෙ… නිකන්තිං ‘‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති සමනුපස්සති. එවං සමනුපස්සන්තො ඔභාසාදීසු න කම්පති න වෙධති. තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ඉමානි දස ඨානානීති ගාථමාහ. තත්ථ දස ඨානානීති ඔභාසාදීනි. පඤ්ඤා යස්ස පරිච්චිතාති යස්ස උපක්කිලෙසවිමුත්තාය පඤ්ඤාය පරිචිතානි පුනප්පුනං ඵුට්ඨානි පරිභාවිතානි. ධම්මුද්ධච්චකුසලො හොතීති සො පඤ්ඤාය පරිචිතදසට්ඨානො යොගාවචරො පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරස්ස ධම්මුද්ධච්චස්ස යථාසභාවපටිවෙධෙන ඡෙකො හොති. න ච සම්මොහ ගච්ඡතීති ධම්මුද්ධච්චකුසලත්තායෙව තණ්හාමානදිට්ඨුග්ඝාටවසෙන සම්මොහඤ්ච න ගච්ඡති.

ඉදානි පුබ්බෙ වුත්තමෙව විධිං අපරෙන පරියායෙන විභාවෙත්වා දස්සෙන්තො වික්ඛිපති චෙව කිලිස්සති චාතිආදිගාථමාහ. තත්ථ මන්දපඤ්ඤො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු වික්ඛෙපඤ්ච අවසෙසකිලෙසුප්පත්තිඤ්ච පාපුණාති. මජ්ඣිමපඤ්ඤො වික්ඛෙපමෙව පාපුණාති, නාවසෙසකිලෙසුප්පත්තිං, සො අධිමානිකො හොති. තික්ඛපඤ්ඤො වික්ඛෙපං පාපුණිත්වාපි තං අධිමානං පහාය විපස්සනං ආරභති. අතිතික්ඛපඤ්ඤො න වික්ඛෙපං පාපුණාති, න චාවසෙසකිලෙසුප්පත්තිං. වික්ඛිප්පති චෙවාති තෙසු මන්දපඤ්ඤො ධම්මුද්ධච්චසඞ්ඛාතං වික්ඛෙපඤ්චෙව පාපුණීයති. කිලිස්සති චාති තණ්හාමානදිට්ඨිකිලෙසෙහි කිලෙසීයති ච, උපතාපීයති විබාධීයතීති අත්ථො. චවති චිත්තභාවනාති තස්ස මන්දපඤ්ඤස්ස විපස්සනාචිත්තභාවනා කිලෙසෙසුයෙව ඨානතො පටිපක්ඛාවිහතත්තා චවති, පරිපතතීති අත්ථො. වික්ඛිපති න කිලිස්සතීති මජ්ඣිමපඤ්ඤො වික්ඛෙපෙන වික්ඛිපති, කිලෙසෙහි න කිලිස්සති. භාවනා පරිහායතීති තස්ස මජ්ඣිමපඤ්ඤස්ස අධිමානිකත්තා විපස්සනාරම්භාභාවෙන විපස්සනා පරිහායති, නප්පවත්තතීති අත්ථො. වික්ඛිපති න කිලිස්සතීති තික්ඛපඤ්ඤොපි වික්ඛෙපෙන වික්ඛිපති, කිලෙසෙහි න කිලිස්සති. භාවනා න පරිහායතීති තස්ස තික්ඛපඤ්ඤස්ස සන්තෙපි වික්ඛෙපෙ තං අධිමානවික්ඛෙපං පහාය විපස්සනාරම්භසබ්භාවෙන විපස්සනාභාවනා න පරිහායති, පවත්තතීති අත්ථො. න ච වික්ඛිපතෙ චිත්තං න කිලිස්සතීති අතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස චිත්තං න වික්ඛෙපෙන වික්ඛිපති, න ච කිලෙසෙහි කිලිස්සති. න චවති චිත්තභාවනාති තස්ස විපස්සනාචිත්තභාවනා න චවති, වික්ඛෙපකිලෙසාභාවෙන යථාඨානෙ තිට්ඨතීති අත්ථො.

ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහීතිආදීසු ඉදානි වුත්තෙහි ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහි හෙතුභූතෙහි, කරණභූතෙහි වා ඔභාසාදිකෙ දස ඨානෙ චිත්තස්ස සඞ්ඛෙපෙන ච වික්ඛෙපෙන ච විග්ගහිතං මානසං වික්ඛෙපකිලෙසුප්පත්තිවිරහිතො චතුත්ථො කුසලො මහාපඤ්ඤො යොගාවචරො මන්දපඤ්ඤාදීනං තිණ්ණං යොගාවචරානං මානසං එවඤ්ච එවඤ්ච හොතීති නානප්පකාරතො ජානාතීති සම්බන්ධතො අත්ථවණ්ණනා වෙදිතබ්බා. සඞ්ඛෙපොති චෙත්ථ වික්ඛෙපස්ස චෙව කිලෙසානඤ්ච උප්පත්තිවසෙන චිත්තස්ස ලීනභාවො වෙදිතබ්බො. වික්ඛෙපොති ‘‘වික්ඛිපති න කිලිස්සතී’’ති ද්වීසු ඨානෙසු වුත්තවික්ඛෙපවසෙන චිත්තස්ස උද්ධතභාවො වෙදිතබ්බොති.

යුගනද්ධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.