12. ඔතරණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

42. තත්ථ කතමො ඔතරණො හාරොති ඔතරණහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ අසෙක්ඛා විමුත්තීති අයං තෙධාතුකෙ වීතරාගතා අසෙක්ඛා ඵලවිමුත්ති. තානියෙවාති තානි අසෙක්ඛායං විමුත්තියං සද්ධාදීනි. අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණාති අසෙක්ඛාය විමුත්තියා නිද්ධාරිතෙහි සද්ධාදීහි ඉන්ද්‍රියෙහි සංවණ්ණනාය ඔතරණා.

පඤ්චින්ද්‍රියානි විජ්ජාති සම්මාසඞ්කප්පො විය සම්මාදිට්ඨියා උපකාරකත්තා පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සද්ධාදීනි චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි විජ්ජාය උපකාරකත්තා සඞ්ගණ්හනවසෙන වුත්තානි. සඞ්ඛාරපරියාපන්නානීති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ අන්තොගධානි. යෙ සඞ්ඛාරා අනාසවාති තං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං විසෙසෙති, අග්ගඵලස්ස අධිප්පෙතත්තා. තතො එව ච නො භවඞ්ගා. ධම්මධාතුසඞ්ගහිතාති අට්ඨාරසධාතූසු ධම්මධාතුසඞ්ගහිතා. යදිපි පුබ්බෙ වීතරාගතා අසෙක්ඛා විමුත්ති දස්සිතා, තස්සා පන පටිපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘අයං අහමස්මීති අනානුපස්සී’’ති දස්සනමග්ගො ඉධ වුත්තොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අයං අහමස්මීති අනානුපස්සී’’තිආදි වුත්තං. සබ්බං වුත්තනයමෙව.

43. නිස්සිතස්ස චලිතන්ති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන කම්මං අනවට්ඨානං. චුතූපපාතොති අපරාපරං චවනං උපපතනඤ්ච. නිස්සිතපදෙ ලබ්භමානං නිස්සයනං උද්ධරන්තො ආහ – ‘‘නිස්සයො නාමා’’ති. තණ්හානිස්සයොති තණ්හාභිනිවෙසො. සො හි තණ්හාචරිතස්ස පතිට්ඨාභාවෙන තථා වුත්තො. එවං දිට්ඨිනිස්සයොපි දට්ඨබ්බො. රත්තස්ස චෙතනාති චෙතනාපධානත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මානං චෙතනාසීසෙන තණ්හං එව වදති. තෙනෙවාහ – ‘‘අයං තණ්හානිස්සයො’’ති. යස්මා පන විපරීතාභිනිවෙසො මොහස්ස බලවභාවෙ එව හොති, තස්මා ‘‘යා මූළ්හස්ස චෙතනා, අයං දිට්ඨිනිස්සයො’’ති වුත්තං.

එවං චෙතනාසීසෙන තණ්හාදිට්ඨියො වත්වා ඉදානි තත්ථ නිප්පරියායෙන චෙතනංයෙව ගණ්හන්තො ‘‘චෙතනා පන සඞ්ඛාරා’’ති ආහ. යා රත්තස්ස වෙදනා, අයං සුඛා වෙදනාති සුඛාය වෙදනාය රාගො අනුසෙතීති කත්වා වුත්තං. තථා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය අවිජ්ජා අනුසෙතීති ආහ – ‘‘යා සම්මූළ්හස්ස වෙදනා, අයං අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා’’ති. ඉධ වෙදනාසීසෙන චෙතනා වුත්තා. තණ්හායාති තණ්හං. දිට්ඨියාති දිට්ඨිං. යථා වා සෙසධම්මානං තණ්හාය නිස්සයභාවෙ පුග්ගලො තණ්හාය නිස්සිතොති වුච්චති. එවං තණ්හාය සෙසධම්මානං පච්චයභාවෙ පුග්ගලො තණ්හාය නිස්සිතොති වුච්චතීති ආහ – ‘‘තණ්හාය අනිස්සිතො’’ති.

පස්සද්ධීති දරථපටිප්පස්සම්භනා. කායිකාති කරජකායසන්නිස්සිතා. චෙතසිකාති චිත්තසන්නිස්සිතා. යස්මා පන සා දරථපටිප්පස්සද්ධි කායචිත්තානං සුඛෙ සති පාකටා හොති, තස්මා ‘‘යං කායිකං සුඛ’’න්තිආදිනා ඵලූපචාරෙන වුත්තාය පස්සද්ධියා නතිඅභාවස්ස කාරණභාවං දස්සෙතුං ‘‘පස්සද්ධකායො’’තිආදි වුත්තං. සොති එවං විමුත්තචිත්තො ඛීණාසවො. රූපසඞ්ඛයෙ විමුත්තොති රූපානං සඞ්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුත්තො. අත්ථීතිපි න උපෙතීති සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාතිපි තණ්හාදිට්ඨිඋපයෙන න උපෙති න ගණ්හාති. නත්ථීති අසස්සතොති. අත්ථි නත්ථීති එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතන්ති. නෙවත්ථි නො නත්ථීති අමරාවික්ඛෙපවසෙන. ගම්භීරොති උත්තානභාවහෙතූනං කිලෙසානං අභාවෙන ගම්භීරො. නිබ්බුතොති අත්ථීතිආදිනා උපගමනකිලෙසානං වූපසමෙන පරිනිබ්බුතො සීතිභූතො.

ඉධාගතීති පරලොකතො ඉධ ආගති. ගතීති ඉධලොකතො පරලොකගමනං. තං පන පුනබ්භවොති ආහ ‘‘පෙච්චභවො’’ති. ඉධ හුරන්ති ද්වාරාරම්මණධම්මා දස්සිතාති ‘‘උභයමන්තරෙනා’’ති පදෙන ද්වාරප්පවත්තධම්මෙ දස්සෙන්තො ‘‘ඵස්සසමුදිතෙසු ධම්මෙසූ’’ති ආහ. තස්සත්ථො – ඵස්සෙන සද්ධිං ඵස්සෙන කාරණභූතෙන ච සමුදිතෙසු සම්භූතෙසු විඤ්ඤාණවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාවිතක්කවිචාරාදිධම්මෙසු. අත්තානං න පස්සතීති තෙසං ධම්මානං අනත්තභාවෙනෙව තත්ථ අත්තානං න පස්සති. විරජ්ජති විරාගා විමුච්චතීති පදෙහි ලොකුත්තරධම්මානං පටිච්චසමුප්පාදභාවං දස්සෙන්තො තදත්ථතාය සීලාදීනම්පි පරියායෙන තබ්භාවමාහ ‘‘ලොකුත්තරො’’තිආදිනා.

44. නාමසම්පයුත්තොති නාමෙන මිස්සිතො. සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතූති අරහත්තඵලං අධිප්පෙතං. තඤ්ච පඤ්ඤාපධානන්ති ආහ – ‘‘සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු විජ්ජාති. සෙසං සබ්බං උත්තානමෙව.

ඔතරණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.