14. අධිට්ඨානහාරසම්පාතවණ්ණනා

76. අධිට්ඨානහාරසම්පාතෙ සම්මාදිට්ඨි නාම යං දුක්ඛෙ ඤාණන්තිආදිනා චතුසච්චහෙතුහෙතුසමුප්පන්නපච්චයපච්චයුප්පන්නසඞ්ඛාතස්ස විසයස්ස වසෙන වෙමත්තතං දස්සෙත්වා පුන යං තත්ථ තත්ථ යථාභූතං ඤාණදස්සනන්ති පාළිපාළිඅත්ථානං අවසිට්ඨවිසයවසෙනෙව වෙමත්තතං දීපෙති. තත්ථ යං සච්චාගමනන්ති යං සච්චතො අවිපරීතතො විසයස්ස ආගමනං, අධිගමොති අත්ථො. ‘‘යං පච්චාගමන’’න්තිපි පාඨො, තස්ස යං පටිපාටිවිසයස්ස ආගමනං, තංතංවිසයාධිගමොති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පරික්ඛාරසමාරොපනහාරසම්පාතෙසු යං වත්තබ්බං, තං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

අධිට්ඨානහාරසම්පාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මිස්සකහාරසම්පාතවණ්ණනා

අපි චෙත්ථ හාරසම්පාතනිද්දෙසො ඉමිනාපි නයෙන වෙදිතබ්බො –

‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයා;

මනසා චෙ පසන්නෙන, භාසති වා කරොති වා;

තතො නං සුඛමන්වෙති, ඡායාව අනපායිනී’’ති. (ධ. ප. 2);

තත්ථ කතමො දෙසනාහාරසම්පාතො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති මනොති ඛන්ධවවත්ථානෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං දෙසෙති. ආයතනවවත්ථානෙන මනායතනං, ධාතුවවත්ථානෙන විඤ්ඤාණධාතුං, ඉන්ද්‍රියවවත්ථානෙන මනින්ද්‍රියං. කතමෙ ධම්මා පුබ්බඞ්ගමා? ඡ ධම්මා පුබ්බඞ්ගමා, කුසලානං කුසලමූලානි, අකුසලානං අකුසලමූලානි, සාධිපතිකානං අධිපති, සබ්බචිත්තුප්පාදානං ඉන්ද්‍රියානි. අපි ච ඉමස්මිං සුත්තෙ මනො අධිප්පෙතො. යථා බලග්ගස්ස රාජා පුබ්බඞ්ගමො, එවමෙවං ධම්මානං මනො පුබ්බඞ්ගමො. තත්ථ තිවිධෙන මනො පුබ්බඞ්ගමො නෙක්ඛම්මඡන්දෙන අබ්‍යාපාදඡන්දෙන අවිහිංසාඡන්දෙන. තත්ථ අලොභස්ස නෙක්ඛම්මඡන්දෙන මනොපුබ්බඞ්ගමං, අදොසස්ස අබ්‍යාපාදඡන්දෙන මනොපුබ්බඞ්ගමං, අමොහස්ස අවිහිංසාඡන්දෙන මනොපුබ්බඞ්ගමං.

මනොසෙට්ඨාති මනො තෙසං ධම්මානං සෙට්ඨං විසිට්ඨං උත්තමං පවරං මූලං පමුඛං පාමොක්ඛං, තෙන වුච්චති ‘‘මනොසෙට්ඨා’’ති. මනොමයාති මනෙන කතා, මනෙන නිම්මිතා, මනෙන නිබ්බත්තා, මනො තෙසං පච්චයො, තෙන වුච්චති ‘‘මනොමයා’’ති. තෙ පන ධම්මා ඡන්දසමුදානිතා අනාවිලසඞ්කප්පසමුට්ඨානා ඵස්සසමොධානා වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. මනසා චෙ පසන්නෙනාති යා සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො. ඉති ඉමිනා පසාදෙන උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති ‘‘පසන්නෙනා’’ති ඉදං මනොකම්මං. භාසති වාති වචීකම්මං. කරොති වාති කායකම්මං. ඉති දසකුසලකම්මපථා දස්සිතා.

තතොති දසවිධස්ස කුසලකම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා. නන්ති යො සො කතපුඤ්ඤො කතකුසලො කතභීරුත්තාණො, තං පුග්ගලං. සුඛන්ති දුවිධං සුඛං කායිකං චෙතසිකඤ්ච. අන්වෙතීති අනුගච්ඡති.

ඉධස්සු පුරිසො අප්පහීනානුසයො සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදං අනුපස්සති, සො සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදං අනුපස්සන්තො යථාදිට්ඨං යථාසුතං සම්පත්තිභවං පත්ථෙති. ඉච්චස්ස අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච අනුබද්ධා හොන්ති, සො යථාදිට්ඨං යථාසුතං සම්පත්තිභවං පත්ථෙන්තො පසාදනීයවත්ථුස්මිං චිත්තං පසාදෙති සද්දහති ඔකප්පෙති. සො පසන්නචිත්තො තිවිධං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුං අනුතිට්ඨති දානමයං සීලමයං භාවනාමයං කායෙන වාචාය මනසා. සො තස්ස විපාකං පච්චනුභොති දිට්ඨෙව ධම්මෙ උපපජ්ජෙ වා අපරාපරෙ වා පරියායෙ. ඉති ඛො පනස්ස අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා සුඛවෙදනීයො ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනාති එවං සන්තං තං සුඛමන්වෙති. තස්සෙවං වෙදනාය අපරාපරං පරිවත්තමානාය උප්පජ්ජති තණ්හා. තණ්හාපච්චයා උපාදානං…පෙ… සමුදයො හොතීති.

තත්ථ යං මනො, යෙ ච මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, යඤ්ච සුඛං, ඉමෙ වුච්චන්ති පඤ්චක්ඛන්ධා, තෙ දුක්ඛසච්චං. තෙසං පුරිමකාරණභූතා අවිජ්ජා භවතණ්හා ච සමුදයසච්චං. තෙසං පරිඤ්ඤාය පහානාය භගවා ධම්මං දෙසෙති, දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය සමුදයස්ස පහානාය. යෙන පරිජානාති, යෙන පජහති, අයං මග්ගො. යත්ථ ච මග්ගො පවත්තති, අයං නිරොධො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි එවං ආයතනධාතුඉන්ද්‍රියමුඛෙනාපි නිද්ධාරෙතබ්බානි. තත්ථ සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි නිස්සරණං, සුඛස්ස අන්වයො ඵලං, මනසා පසන්නෙන කායවචීසමීහා උපායො, මනොපුබ්බඞ්ගමත්තා ධම්මානං අත්තනො සුඛකාමෙන පසන්නෙන මනසා වචීකම්මං කායකම්මඤ්ච පවත්තෙතබ්බන්ති අයං භගවතො ආණත්ති. අයං දෙසනාහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො විචයහාරසම්පාතො? මනනතො ආරම්මණවිජානනතො මනො. මනනලක්ඛණෙ සම්පයුත්තෙසු ආධිපච්චකරණතො පුබ්බඞ්ගමො ඊහාභාවතො නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධම්මා. ගාමෙසු ගාමණි විය පධානට්ඨෙන මනො සෙට්ඨො එතෙසන්ති මනොසෙට්ඨා. සහජාතාදිපච්චයභූතෙන මනසා නිබ්බත්තාති මනොමයා. අකාලුස්සියතො, ආරම්මණස්ස ඔකප්පනතො ච පසන්නෙන වචීවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරතො තථා සාදියනතො ච භාසති. චොපනකායවිප්ඵාරතො තථා සාදියනතො ච කරොති. තථා පසුතත්තා අනඤ්ඤත්තා ච ‘‘තතො’’ති වුත්තං. සුඛනතො සාතභාවතො ඉට්ඨභාවතො ච ‘‘සුඛ’’න්ති වුත්තං. කතූපචිතත්තා අවිපක්කවිපාකත්තා ච ‘‘අන්වෙතී’’ති වුත්තං. කාරණායත්තවුත්තිතො අසඞ්කන්තිතො ච ‘‘ඡායාව අනපායිනී’’ති වුත්තං. අයං අනුපදවිචයතො විචයහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො යුත්තිහාරසම්පාතො? මනස්ස ධම්මානං ආධිපච්චයොගතො පුබ්බඞ්ගමතා යුජ්ජති. තතො එව තෙසං මනස්ස අනුවත්තනතො ධම්මානං මනොසෙට්ඨතා යුජ්ජති. සහජාතාදිපච්චයවසෙන මනසා නිබ්බත්තත්තා ධම්මානං මනොමයතා යුජ්ජති. මනසා පසන්නෙන සමුට්ඨානානං කායවචීකම්මානං කුසලභාවො යුජ්ජති. යෙන කුසලකම්මං උපචිතං, තං ඡායා විය සුඛං අන්වෙතීති යුජ්ජති. අයං යුත්තිහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරසම්පාතො? මනො මනොපවිචාරානං පදට්ඨානං. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා සබ්බස්ස කුසලපක්ඛස්ස පදට්ඨානං. ‘‘භාසතී’’ති සම්මාවාචා, ‘‘කරොතී’’ති සම්මාකම්මන්තො, තෙ සම්මාආජීවස්ස පදට්ඨානං. සම්මාආජීවො සම්මාවායාමස්ස පදට්ඨානං. සම්මාවායාමො සම්මාසතියා පදට්ඨානං. සම්මාසති සම්මාසමාධිස්ස පදට්ඨානං. ‘‘මනසා පසන්නෙනා’’ති එත්ථ පසාදො සද්ධින්ද්‍රියං, තං සීලස්ස පදට්ඨානං. සීලං සමාධිස්ස පදට්ඨානං. සමාධි පඤ්ඤායාති යාව විමුත්තිඤාණදස්සනා යොජෙතබ්බං. අයං පදට්ඨානහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරසම්පාතො? ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති මනොපුබ්බඞ්ගමතාවචනෙන ධම්මානං ඡන්දපුබ්බඞ්ගමතාපි වීරියපුබ්බඞ්ගමතාපි වීමංසාපුබ්බඞ්ගමතාපි වුත්තා හොති ආධිපතෙය්‍යලක්ඛණෙන ඡන්දාදීනං මනසා එකලක්ඛණත්තා. තථා නෙසං සද්ධාදිපුබ්බඞ්ගමතාපි වුත්තා හොති ඉන්ද්‍රියලක්ඛණෙන සද්ධාදීනං මනසා එකලක්ඛණත්තා. ‘‘මනසා චෙ පසන්නෙනා’’ති යථා මනස්ස පසාදසමන්නාගමො තංසමුට්ඨානානං කායවචීකම්මානං අනවජ්ජභාවලක්ඛණං. එවං චිත්තස්ස සතිආදිසමන්නාගමොපි නෙසං අනවජ්ජභාවලක්ඛණං යොනිසොමනසිකාරසමුට්ඨානභාවෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘සුඛමන්වෙතී’’ති සුඛානුගමනවචනෙන සුඛස්ස පච්චයභූතානං මනාපියරූපාදීනං අනුගමො වුත්තො හොති තෙසම්පි කම්මපච්චයතාය එකලක්ඛණත්තාති. අයං ලක්ඛණහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො චතුබ්‍යූහො හාරසම්පාතො? ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’’තිආදීසු ‘‘මනො’’තිආදීනං පදානං නිබ්බචනං නිරුත්තං, තං පදත්ථනිද්දෙසවසෙන වෙදිතබ්බං. පදත්ථො ච වුත්තනයෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. යෙ සුඛෙන අත්ථිකා, තෙහි පසන්නෙන මනසා කායවචීමනොකම්මානි පවත්තෙතබ්බානීති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. පුඤ්ඤකිරියාය අඤ්ඤෙසම්පි පුබ්බඞ්ගමා හුත්වා තත්ථ තෙසං සම්මා උපනෙතාරො ඉමිස්සා දෙසනාය නිදානං. ‘‘ඡද්වාරාධිපතී රාජා (ධ. ප. අට්ඨ. 2.181 එරකපත්තනාගරාජවත්ථු), චිත්තානුපරිවත්තිනො ධම්මා (ධ. ස. දුකමාතිකා 62; 1205-1206), චිත්තස්ස එකධම්මස්ස, සබ්බෙව වසමන්වගූ’’ති (සං. නි. 1.62) එවමාදිසමානයනෙන ඉමිස්සා දෙසනාය සංසන්දනා දෙසනානුසන්ධි. පදානුසන්ධියො පන සුවිඤ්ඤෙය්‍යාවාති. අයං චතුබ්‍යූහො හාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරසම්පාතො? ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති තත්ථ යානි තීණි කුසලමූලානි, තානි අට්ඨන්නං සම්මත්තානං හෙතු. යෙ සම්මත්තා, අයං අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. යං මනොසහජනාමරූපං, ඉදං දුක්ඛං. අසමුච්ඡින්නා පුරිමනිප්ඵන්නා අවිජ්ජා භවතණ්හා, අයං සමුදයො. යත්ථ තෙසං පහානං, අයං නිරොධොති ඉමානි චත්තාරි සච්චානි. අයං ආවට්ටො හාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො විභත්තිහාරසම්පාතො? ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනසා චෙ පසන්නෙන, තතො නං සුඛමන්වෙතී’’ති නයිදං යථාරුතවසෙන ගහෙතබ්බං. යො හි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා පාණාතිපාතිම්හි මිච්ඡාදිට්ඨිකෙ මිච්ඡාපටිපන්නෙ සකං චිත්තං පසාදෙති, පසන්නෙන ච චිත්තෙන අභූතගුණාභිත්ථවනවසෙන භාසති වා නිපච්චකාරං වාස්ස යං කරොති, න තතො නං සුඛමන්වෙති. දුක්ඛමෙව පන තං තතො චක්කංව වහතො පදමන්වෙති. ඉති හි ඉදං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයං. යං මනසා චෙ පසන්නෙන භාසති වා කරොති වා, තඤ්චෙ වචීකම්මං කායකම්මඤ්ච සුඛවෙදනීයන්ති. තං කිස්ස හෙතු? සම්මත්තගතෙහි සුඛවෙදනීයං මිච්ඡාගතෙහි දුක්ඛවෙදනීයන්ති. කථං පනායං පසාදො දට්ඨබ්බො? නායං පසාදො, පසාදපතිරූපකො පන මිච්ඡාධිමොක්ඛොති වදාමි. අයං විභත්තිහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො පරිවත්තනො හාරසම්පාතො? මනොපුබ්බඞ්ගමාතිආදි. යං මනසා පදුට්ඨෙන භාසති වා කරොති වා දුක්ඛස්සානුගාමී. ඉදඤ්හි සුත්තං එතස්ස උජුපටිපක්ඛො. අයං පරිවත්තනො හාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො වෙවචනො හාරසම්පාතො? ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’’ති මනො චිත්තං මනායතනං මනින්ද්‍රියං මනොවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණධාතූති පරියායවචනං. පුබ්බඞ්ගමා පුරෙචාරිනො පුරෙගාමිනොති පරියායවචනං. ධම්මා අත්තා සභාවාති පරියායවචනං. සෙට්ඨං පධානං පවරන්ති පරියායවචනං. මනොමයා මනොනිබ්බත්තා මනොසම්භූතාති පරියායවචනං. පසන්නෙන සද්දහන්තෙන ඔකප්පෙන්තෙනාති පරියායවචනං. සුඛං සාතං වෙදයිතන්ති පරියායවචනං. අන්වෙති අනුගච්ඡති අනුබන්ධතීති පරියායවචනං. අයං වෙවචනො හාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො පඤ්ඤත්තිහාරසම්පාතො? මනොපුබ්බඞ්ගමාති අයං මනසො කිච්චපඤ්ඤත්ති. ධම්මාති සභාවපඤ්ඤත්ති, කුසලකම්මපථපඤ්ඤත්ති. මනොසෙට්ඨාති පධානපඤ්ඤත්ති. මනොමයාති සහජාතපඤ්ඤත්ති. පසන්නෙනාති සද්ධින්ද්‍රියෙන සමන්නාගතපඤ්ඤත්ති, අස්සද්ධියස්ස පටික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති. භාසති වා කරොති වාති සම්මාවාචාසම්මාකම්මන්තානං නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති. තතො නං සුඛමන්වෙතීති කම්මස්ස ඵලානුබන්ධපඤ්ඤත්ති, කම්මස්ස අවිනාසපඤ්ඤත්තීති. අයං පඤ්ඤත්තිහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො ඔතරණො හාරසම්පාතො? මනොති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. ධම්මාති වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධා. භාසති වා කරොති වාති කායවචීවිඤ්ඤත්තියො. තාසං නිස්සයා චත්තාරො මහාභූතාති රූපක්ඛන්ධොති අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණො. මනොති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණන්ති මනොග්ගහණෙන අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා ගහිතාති. සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං…පෙ… සමුදයො හොතීති අයං පටිච්චසමුප්පාදෙන ඔතරණොති. අයං ඔතරණො හාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො සොධනො හාරසම්පාතො? මනොති ආරම්භො නෙව පදසුද්ධි, න ආරම්භසුද්ධි. මනොපුබ්බඞ්ගමාති පදසුද්ධි, න ආරම්භසුද්ධි. තථා ධම්මාති යාව සුඛන්ති පදසුද්ධි, න ආරම්භසුද්ධි. සුඛමන්වෙතීති පන පදසුද්ධි චෙව ආරම්භසුද්ධි චාති. අයං සොධනො හාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරසම්පාතො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයාති එකත්තතා. මනසා චෙ පසන්නෙනාති වෙමත්තතා, තථා මනසා චෙ පසන්නෙනාති එකත්තතා. භාසති වා කරොති වාති වෙමත්තතා, තථා මනසා චෙ පසන්නෙනාති එකත්තතා. සො පසාදො දුවිධො අජ්ඣත්තඤ්ච බ්‍යාපාදවික්ඛම්භනතො, බහිද්ධා ච ඔකප්පනතො. තථා සම්පත්තිභවහෙතුභූතොපි වඩ්ඪිහෙතුභූතොවාති අයං වෙමත්තතා. තයිදං සුත්තං ද්වීහි ආකාරෙහි අධිට්ඨාතබ්බං හෙතුනා ච යො පසන්නමානසො, විපාකෙන ච යො සුඛවෙදනීයොති. අයං අධිට්ඨානො හාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො හාරසම්පාතො? මනොපුබ්බඞ්ගමාති එත්ථ මනොති කුසලවිඤ්ඤාණං. තස්ස ච ඤාණසම්පයුත්තස්ස අලොභො අදොසො අමොහොති තයො සම්පයුත්තා හෙතූ, ඤාණවිප්පයුත්තස්ස අලොභො අදොසොති ද්වෙ සම්පයුත්තා හෙතූ. සබ්බෙසං අවිසෙසෙන යොනිසොමනසිකාරො හෙතු, චත්තාරි සම්පත්තිචක්කානි පච්චයො. තථා සද්ධම්මස්සවනං, තස්ස ච දානාදිවසෙන පවත්තමානස්ස දෙය්‍යධම්මාදයො පච්චයො. ධම්මාති චෙත්ථ වෙදනාදීනං ඉට්ඨාරම්මණාදයො. තථා තයො විඤ්ඤාණස්ස, වෙදනාදයො පසාදස්ස, සද්ධෙය්‍යවත්ථුකුසලාභිසඞ්ඛාරො විපාකසුඛස්ස පච්චයොති. අයං පරික්ඛාරො හාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො සමාරොපනො හාරසම්පාතො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති මනොති පුඤ්ඤචිත්තං, තං තිවිධං – දානමයං, සීලමයං, භාවනාමයන්ති. තත්ථ දානමයස්ස අලොභො පදට්ඨානං, සීලමයස්ස අදොසො පදට්ඨානං, භාවනාමයස්ස අමොහො පදට්ඨානං. සබ්බෙසං අභිප්පසාදො පදට්ඨානං, ‘‘සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති, උපසඞ්කමන්තො පයිරුපාසතී’’ති (ම. නි. 2.183) සුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං. කුසලචිත්තං සුඛස්ස ඉට්ඨවිපාකස්ස පදට්ඨානං. යොනිසොමනසිකාරො කුසලචිත්තස්ස පදට්ඨානං. යොනිසො හි මනසි කරොන්තො කුසලචිත්තං අධිට්ඨාති කුසලචිත්තං භාවෙති, සො අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති, උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං…පෙ… පදහති. තස්සෙවං චතූසු සම්මප්පධානෙසු භාවියමානෙසු චත්තාරො සතිපට්ඨානා යාව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡතීති අයං භාවනාය සමාරොපනා. සති ච භාවනාය පහානඤ්ච සිද්ධමෙවාති. අයං සමාරොපනො හාරසම්පාතො.

තථා –

‘‘දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, සංයමතො වෙරං න චීයති;

කුසලො ච ජහාති පාපකං, රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතො’’ති. (දී. නි. 2.197; උදා. 75; පෙටකො. 16);

තත්ථ දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු වුත්තං. සංයමතො වෙරං න චීයතීති සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු වුත්තං. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති ලොභස්ස ච දොසස්ස ච මොහස්ස ච පහානමාහ. තෙන භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු වුත්තං. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති අනුපාදාපරිනිබ්බානමාහ.

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති අලොභො කුසලමූලං. සංයමතො වෙරං න චීයතීති අදොසො කුසලමූලං. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති අමොහො කුසලමූලං. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති තෙසං නිස්සරණං වුත්තං.

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති සීලක්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. සංයමතො වෙරං න චීයතීති සමාධික්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති පඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස විමුත්තික්ඛන්ධස්ස පදට්ඨානං. දානෙන ඔළාරිකානං කිලෙසානං පහානං, සීලෙන මජ්ඣිමානං, පඤ්ඤාය සුඛුමානං. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති කතාවීභූමිං දස්සෙති.

දදතො පුඤ්ඤං…පෙ… ජහාති පාපකන්ති සෙක්ඛභූමි දස්සිතා. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති අග්ගඵලං වුත්තං.

තථා දදතො පුඤ්ඤං…පෙ… න චීයතීති ලොකියකුසලමූලං වුත්තං. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති ලොකුත්තරකුසලමූලං වුත්තං. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති ලොකුත්තරස්ස කුසලමූලස්ස ඵලං වුත්තං.

දදතො…පෙ… න චීයතීති පුථුජ්ජනභූමි දස්සිතා. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති සෙක්ඛභූමි දස්සිතා. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති අසෙක්ඛභූමි දස්සිතා.

දදතො …පෙ… න චීයතීති සග්ගගාමිනී පටිපදා වුත්තා. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති සෙක්ඛවිමුත්ති. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති අසෙක්ඛවිමුත්ති වුත්තා.

දදතො…පෙ… න චීයතීති දානකථං සීලකථං සග්ගකථං ලොකියානං ධම්මානං දෙසනමාහ. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති ලොකෙ ආදීනවානුපස්සනාය සද්ධිං සාමුක්කංසිකං ධම්මදෙසනමාහ. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති තස්සා දෙසනාය ඵලමාහ.

දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති ධම්මදානං ආමිසදානඤ්ච වදති. සංයමතො වෙරං න චීයතීති පාණාතිපාතා වෙරමණියා සත්තානං අභයදානං වදති. එවං සබ්බානිපි සික්ඛාපදානි විත්ථාරෙතබ්බානි. තෙන ච සීලසංයමෙන සීලෙ පතිට්ඨිතො චිත්තං සංයමෙති, තස්ස සමථො පාරිපූරිං ගච්ඡති. එවං සො සමථෙ ඨිතො විපස්සනාකොසල්ලයොගතො කුසලො ච ජහාති පාපකං රාගං ජහාති, දොසං ජහාති, මොහං ජහාති, අරියමග්ගෙන සබ්බෙපි පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ජහාති. එවං පටිපන්නො ච රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති රාගාදීනං පරික්ඛයා ද්වෙපි විමුත්තියො අධිගච්ඡතීති අයං සුත්තනිද්දෙසො.

තත්ථ කතමො දෙසනාහාරසම්පාතො? ඉමස්මිං සුත්තෙ කිං දෙසිතං? ද්වෙ සුගතියො දෙවා ච මනුස්සා ච, දිබ්බා ච පඤ්ච කාමගුණා, මානුසකා ච පඤ්ච කාමගුණා, දිබ්බා ච පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, මානුසකා ච පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ඉදං වුච්චති දුක්ඛං අරියසච්චං. තස්ස කාරණභාවෙන පුරිමපුරිමනිප්ඵන්නා තණ්හා සමුදයො අරියසච්චං. තයිදං වුච්චති අස්සාදො ච ආදීනවො ච. සබ්බස්ස පුරිමෙහි ද්වීහි පදෙහි නිද්දෙසො ‘‘දදතො…පෙ… න චීයතී’’ති. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති මග්ගො වුත්තො. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති ද්වෙ නිබ්බානධාතුයො සඋපාදිසෙසා ච අනුපාදිසෙසා ච. ඉදං නිස්සරණං. ඵලාදීනි පන යථාරහං වෙදිතබ්බානීති. අයං දෙසනාහාරසම්පාතො.

විචයොති ‘‘දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’ති ඉමිනා පඨමෙන පදෙන තිවිධම්පි දානමයං සීලමයං භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු වුත්තං. දසවිධස්සපි දෙය්‍යධම්මස්ස පරිච්චාගො වුත්තො. තථා ඡබ්බිධස්සපි රූපාදිආරම්මණස්ස. ‘‘සංයමතො වෙරං න චීයතී’’ති දුතියෙන පදෙන අවෙරා අසපත්තා අබ්‍යාපාදා ච පටිපදා වුත්තා. ‘‘කුසලො ච ජහාති පාපක’’න්ති තතියෙන පදෙන ඤාණුප්පාදො අඤ්ඤාණනිරොධො සබ්බොපි අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සබ්බෙපි බොධිපක්ඛියා ධම්මා වුත්තා. ‘‘රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතො’’ති රාගක්ඛයෙන රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති, මොහක්ඛයෙන අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති වුත්තාති. අයං විචයො හාරසම්පාතො.

යුත්තීති දානෙ ඨිතො උභයං පරිපූරෙති මච්ඡරියප්පහානඤ්ච පුඤ්ඤාභිසන්දඤ්චාති අත්ථෙසා යුත්ති. සීලසංයමෙ ඨිතො උභයං පරිපූරෙති උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිඤ්චාති අත්ථෙසා යුත්ති. පාපකෙ ධම්මෙ පජහන්තො දුක්ඛං පරිජානාති, නිරොධං සච්ඡිකරොති, මග්ගං භාවෙතීති අත්ථෙසා යුත්ති. රාගදොසමොහෙසු සබ්බසො පරික්ඛීණෙසු අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායතීති අත්ථෙසා යුත්තීති. අයං යුත්තිහාරසම්පාතො.

පදට්ඨානන්ති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති චාගාධිට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. සංයමතො වෙරං න චීයතීති සච්චාධිට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති පඤ්ඤාධිට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති උපසමාධිට්ඨානස්ස පදට්ඨානන්ති. අයං පදට්ඨානො හාරසම්පාතො.

ලක්ඛණොති ‘‘දදතො’’ති එතෙන පෙය්‍යවජ්ජං අත්ථචරියං සමානත්තතා ච දස්සිතාති වෙදිතබ්බා සඞ්ගහවත්ථුභාවෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘සංයමතො’’ති එතෙන ඛන්තිමෙත්තාඅවිහිංසාඅනුද්දයාදයො දස්සිතාති වෙදිතබ්බා වෙරානුප්පාදනලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘වෙරං න චීයතී’’ති එතෙන හිරීඔත්තප්පඅප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාදයො දස්සිතා වෙරාවඩ්ඪනෙන එකලක්ඛණත්තා. තථා අහිරීකානොත්තප්පාදයො අචෙතබ්බභාවෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘කුසලො’’ති එතෙන කොසල්ලදීපනෙන සම්මාසඞ්කප්පාදයො දස්සිතා මග්ගඞ්ගාදිභාවෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘ජහාති පාපක’’න්ති එතෙන පරිඤ්ඤාභිසමයාදයොපි දස්සිතා අභිසමයලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. ‘‘රාගදොසමොහක්ඛයා’’ති එතෙන අවසිට්ඨකිලෙසාදීනම්පි ඛයා දස්සිතා ඛෙපෙතබ්බභාවෙන එකලක්ඛණත්තාති අයං ලක්ඛණො.

චතුබ්‍යූහොති දදතොති ගාථායං භගවතො කො අධිප්පායො? යෙ මහාභොගතං පත්ථයිස්සන්ති, තෙ දානං දස්සන්ති දාලිද්දියප්පහානාය. යෙ අවෙරතං ඉච්ඡන්ති, තෙ පඤ්ච වෙරානි පජහිස්සන්ති. යෙ කුසලධම්මෙහි ඡන්දකාමා, තෙ අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙස්සන්ති. යෙ නිබ්බායිතුකාමා, තෙ රාගදොසමොහං පජහිස්සන්තීති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. එවං නිබ්බචනනිදානසන්ධයො වත්තබ්බාති. අයං චතුබ්‍යූහො.

ආවට්ටොති යඤ්ච අදදතො මච්ඡරියං, යඤ්ච අසංයමතො වෙරං, යඤ්ච අකුසලස්ස පාපස්ස අප්පහානං, අයං පටිපක්ඛනිද්දෙසෙන සමුදයො. තස්ස අලොභෙන ච අදොසෙන ච අමොහෙන ච දානාදීහි පහානං, ඉමානි තීණි කුසලමූලානි. තෙසං පච්චයො අට්ඨ සම්මත්තානි, අයං මග්ගො. යො රාගදොසමොහානං ඛයො, අයං නිරොධොති. අයං ආවට්ටො.

විභත්තීති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති එකංසෙන යො භයහෙතු දෙති, රාගහෙතු දෙති, ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු දෙති, න තස්ස පුඤ්ඤං වඩ්ඪති. යඤ්ච දණ්ඩදානං සත්ථදානං පරවිහෙඨනත්ථං අපුඤ්ඤං අස්ස පවඩ්ඪති. යං පන කුසලෙන චිත්තෙන අනුකම්පන්තො වා අපචායමානො වා අන්නං දෙති, පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්‍යාවසථං පදීපෙය්‍යං දෙති, සබ්බසත්තානං වා අභයදානං දෙති, මෙත්තචිත්තො හිතජ්ඣාසයො නිස්සරණසඤ්ඤී ධම්මං දෙසෙති. සංයමතො වෙරං න චීයතීති එකංසෙන අභයූපරතස්ස චීයති, කිංකාරණං? යං අසමත්ථො, භයූපරතො දිට්ඨධම්මිකස්ස භායති ‘‘මා මං රාජානො ගහෙත්වා හත්ථං වා ඡින්දෙය්‍යුං…පෙ… ජීවන්තම්පි සූලෙ උත්තාසෙය්‍යු’’න්ති, තෙන සංයමෙන අවෙරං චීයති. යො පන එවං සමානො වෙරං න චීයති. යො පන එවං සමාදියති, පාණාතිපාතස්ස පාපකො විපාකො දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායෙ ච, එවං සබ්බස්ස අකුසලස්ස, සො තතො ආරමති, ඉමිනා සංයමෙන වෙරං න චීයති. සංයමො නාම සීලං. තං චතුබ්බිධං චෙතනා සීලං, චෙතසිකං සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීලන්ති. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති පාපපහායකා සත්තත්තිංස බොධිපක්ඛියා ධම්මා වත්තබ්බාති. අයං විභත්ති.

පරිවත්තනොති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, අදදතොපි පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති, න දානමයිකං. සංයමතො වෙරං න චීයති අසංයමතොපි වෙරං න චීයති, යං දානෙන පටිසඞ්ඛානබලෙන භාවනාබලෙන. කුසලො ච ජහාති පාපකං, අකුසලො පන න ජහාති. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතො, තෙසං අපරික්ඛයා නත්ථි නිබ්බුතීති. අයං පරිවත්තනො.

වෙවචනොති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති. පරිච්චාගතො කුසලං උපචීයති. අනුමොදතොපි පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති චිත්තප්පසාදතොපි වෙය්‍යාවච්චකිරියායපි. සංයමතොති සීලසංවරතො සොරච්චතො. වෙරං න චීයතීති පාපං න වඩ්ඪති, අකුසලං න වඩ්ඪති. කුසලොති පණ්ඩිතො නිපුණො මෙධාවී පරික්ඛකො. ජහාතීති සමුච්ඡින්දති සමුග්ඝාටෙති. අයං වෙවචනො.

පඤ්ඤත්තීති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති ලොභස්ස පටිනිස්සග්ගපඤ්ඤත්ති, අලොභස්ස නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති. සංයමතො වෙරං න චීයතීති දොසස්ස වික්ඛම්භනපඤ්ඤත්ති, අදොසස්ස නික්ඛෙපපඤ්ඤත්ති. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති මොහස්ස සමුග්ඝාතපඤ්ඤත්ති, අමොහස්ස භාවනාපඤ්ඤත්ති. රාගදොසමොහස්ස පහානපඤ්ඤත්ති, අලොභාදොසාමොහස්ස භාවනාපඤ්ඤත්ති. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිපඤ්ඤත්ති, නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියපඤ්ඤත්තීති. අයං පඤ්ඤත්ති.

ඔතරණොති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති දානං නාම සද්ධාදීහි ඉන්ද්‍රියෙහි හොතීති අයං ඉන්ද්‍රියෙහි ඔතරණො. සංයමතො වෙරං න චීයතීති සංයමො නාම සීලක්ඛන්ධොති අයං ඛන්ධෙහි ඔතරණො. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති පාපප්පහානං නාම තීහි විමොක්ඛෙහි හොති. තෙසං උපායභූතානි තීණි විමොක්ඛමුඛානීති අයං විමොක්ඛමුඛෙහි ඔතරණො. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති විමුත්තික්ඛන්ධො. සො ච ධම්මධාතු ධම්මායතනඤ්චාති අයං ධාතූහි ච ආයතනෙහි ච ඔතරණොති. අයං ඔතරණො.

සොධනොති දදතොතිආදිකා පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති අයං පදසුද්ධි ච ආරම්භසුද්ධි චාති. අයං සොධනො.

අධිට්ඨානොති දදතොති අයං එකත්තතා, චාගො පරිච්චාගො ධම්මදානං ආමිසදානං අභයදානං, අට්ඨ දානානි විත්ථාරෙතබ්බානි. අයං වෙමත්තතා. සංයමොති අයං එකත්තතා. පාතිමොක්ඛසංවරො සතිසංවරොති අයං වෙමත්තතා. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති අයං එකත්තතා. සක්කායදිට්ඨිං පජහති විචිකිච්ඡං පජහතීතිආදිකා අයං වෙමත්තතා. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති අයං එකත්තතා. සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතූති අයං වෙමත්තතාති. අයං අධිට්ඨානො.

පරික්ඛාරොති දානස්ස පාමොජ්ජං පච්චයො. අලොභො හෙතු, සංයමස්ස හිරොත්තප්පාදයො පච්චයො. යොනිසොමනසිකාරො අදොසො ච හෙතු, පාපප්පහානස්ස සමාධි යථාභූතඤාණදස්සනඤ්ච පච්චයො. තිස්සො අනුපස්සනා හෙතු, නිබ්බුතියා මග්ගසම්මාදිට්ඨි හෙතු, සම්මාසඞ්කප්පාදයො පච්චයොති. අයං පරික්ඛාරො.

සමාරොපනො හාරසම්පාතොති දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, තං සීලස්ස පදට්ඨානං. සංයමතො වෙරං න චීයතීති සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, තං සමාධිස්ස පදට්ඨානං. සීලෙන හි ඣානෙනපි රාගාදිකිලෙසා න චීයන්ති. යෙපිස්ස තප්පච්චයා උප්පජ්ජෙය්‍යුං ආසවා විඝාතපරිළාහා, තෙපිස්ස න හොන්ති. කුසලො ච ජහාති පාපකන්ති පහානපරිඤ්ඤා, තං භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතොති රාගස්සපි ඛයා දොසස්සපි ඛයා මොහස්සපි ඛයා. තත්ථ රාගොති යො රාගො සාරාගො චෙතසො සාරජ්ජනා ලොභො ලුබ්භනා ලුබ්භිතත්තං අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. දොසොති යො දොසො දුස්සනා දුස්සිතත්තං බ්‍යාපාදො චෙතසො බ්‍යාපජ්ජනා දොසො අකුසලමූලං. මොහොති යං අඤ්ඤාණං අදස්සනං අනභිසමයො අසම්බොධො අප්පටිවෙධො දුම්මෙජ්ඣං බාල්‍යං අසම්පජඤ්ඤං මොහො අකුසලමූලං. ඉති ඉමෙසං රාගාදීනං ඛයො නිරොධො පටිනිස්සග්ගො නිබ්බුති නිබ්බායනා පරිනිබ්බානං සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතූති. අයං සමාරොපනො හාරසම්පාතො.

මිස්සකහාරසම්පාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.