ද්වාදසපදං
23. ඉදානි යෙසං බ්‍යඤ්ජනපදානං අත්ථපදානඤ්ච වසෙන ද්වාදස පදානි සුත්තන්ති වුත්තං, තානි පදානි නිද්දිසිතුං ‘‘අක්ඛරං පද’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අපරියොසිතෙ පදෙ වණ්ණො අක්ඛරං පරියායවසෙන අක්ඛරණතො අසඤ්චරණතො. න හි වණ්ණස්ස පරියායො විජ්ජති, අථ වණ්ණොති කෙනට්ඨෙන වණ්ණො? අත්ථසංවණ්ණනට්ඨෙන. වණ්ණො එව හි ඉත්තරඛණතාය අපරාපරභාවෙන පවත්තො පදාදිභාවෙන ගය්හමානො යථාසම්බන්ධං තං තං අත්ථං වදති. එකක්ඛරං වා පදං අක්ඛරං, කෙචි පන ‘‘මනසා දෙසනාවාචාය අක්ඛරණතො අක්ඛර’’න්ති වදන්ති.
පදන්ති පජ්ජති අත්ථො එතෙනාති පදං, තං නාමපදං ආඛ්‍යාතපදං උපසග්ගපදං නිපාතපදන්ති චතුබ්බිධං. තත්ථ ‘‘ඵස්සො වෙදනා චිත්ත’’න්ති එවමාදිකං සත්වප්පධානං නාමපදං. ‘‘ඵුසති වෙදයති විජානාතී’’ති එවමාදිකං කිරියාපධානං ආඛ්‍යාතපදං. කිරියාවිසෙසග්ගහණනිමිත්තං ‘‘ප’’ ඉති එවමාදිකං උපසග්ගපදං. කිරියාය සත්වස්ස ච සරූපවිසෙසප්පකාසනහෙතුභූතං ‘‘එව’’න්ති එවමාදිකං නිපාතපදං.
බ්‍යඤ්ජනන්ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තං පදාභිහිතං අත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං, වාක්‍යං. තං පන අත්ථතො පදසමුදායොති දට්ඨබ්බං. පදමත්තසවනෙපි හි අධිකාරාදිවසෙන ලබ්භමානෙහි පදන්තරෙහි අනුසන්ධානං කත්වාව අත්ථසම්පටිපත්ති හොතීති වාක්‍යමෙව අත්ථං බ්‍යඤ්ජයති. නිරුත්තීති ආකාරාභිහිතං නිබ්බචනං නිරුත්ති.
නිද්දෙසොති නිබ්බචනවිත්ථාරො නිරවසෙසදෙසනත්තා නිද්දෙසො. පදෙහි වාක්‍යස්ස විභාගො ආකාරො. යදි එවං පදතො ආකාරස්ස කො විසෙසොති? අපරියොසිතෙ වාක්‍යෙ අවිභජ්ජමානෙ වා තදවයවො පදං. උච්චාරණවසෙන පරියොසිතෙ වාක්‍යෙ විභජ්ජමානෙ වා තදවයවො ආකාරොති අයමෙතෙසං විසෙසො. ඡට්ඨං වචනං ඡට්ඨවචනං. ආකාරො ඡට්ඨවචනං එතස්සාති ආකාරඡට්ඨවචනං, බ්‍යඤ්ජනපදං. එත්ථ ච බ්‍යඤ්ජනන්ති ඉමස්ස පදස්ස අනන්තරං වත්තබ්බං ආකාරපදං නිද්දෙසපදානන්තරං වදන්තෙන ‘‘ආකාරඡට්ඨවචන’’න්ති වුත්තං, පදානුපුබ්බිකං පන ඉච්ඡන්තෙහි තං බ්‍යඤ්ජනපදානන්තරමෙව කාතබ්බං. තථා හි වක්ඛති ‘‘අපරිමාණා බ්‍යඤ්ජනා අපරිමාණා ආකාරාති, බ්‍යඤ්ජනෙහි විවරති ආකාරෙහි විභජතී’’ති ච. කෙචි පන ‘‘ආකාරපදබ්‍යඤ්ජනනිරුත්තියො ච නිද්දෙසො’’ති පඨන්ති. එත්තාව බ්‍යඤ්ජනං සබ්බන්ති යානිමානි අක්ඛරාදීනි නිද්දිට්ඨානි, එත්තකමෙව සබ්බං බ්‍යඤ්ජනං, එතෙහි අසඞ්ගහිතං බ්‍යඤ්ජනං නාම නත්ථීති අත්ථො.
24. සඞ්කාසනාති සංඛිත්තෙන කාසනා. පකාසනාති පඨමං කාසනා, කාසීයති දීපීයතීති අත්ථො. ඉමිනා හි අත්ථපදද්වයෙන අක්ඛරපදෙහි විභාවියමානො අත්ථාකාරො ගහිතො. යස්මා අක්ඛරෙහි සුය්‍යමානෙහි සුණන්තානං විසෙසවිධානස්ස කතත්තා පදපරියොසානෙ පදත්ථසම්පටිපත්ති හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘තත්ථ භගවා අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙති පදෙහි පකාසෙතීති, අක්ඛරෙහි පදෙහි ච උග්ඝාටෙතී’’ති ච.
විවරණාති විත්ථාරණා. විභජනා ච උත්තානීකම්මඤ්ච පඤ්ඤත්ති ච විභජනුත්තානීකම්මපඤ්ඤත්ති. තත්ථ විභජනාති විභාගකරණං, උභයෙනාපි නිද්දිසනමාහ. ඉධ පුරිමනයෙනෙව බ්‍යඤ්ජනාකාරෙහි නිද්දිසියමානො අත්ථාකාරො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. උත්තානීකම්මං පාකටකරණං. පකාරෙහි ඤාපනං පඤ්ඤත්ති. ද්වයෙනාපි පටිනිද්දිසනං කථෙති. එත්ථාපි නිරුත්තිනිද්දෙසසඞ්ඛාතෙහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි නිද්දිසියමානො අත්ථාකාරො වුත්තො, යො පටිනිද්දිසීයතීති වුච්චති. එතෙහීති එතෙහි එව සඞ්කාසනාදිවිනිමුත්තස්ස දෙසනාත්ථස්ස අභාවතො. අත්ථොති සුත්තත්ථො. කම්මන්ති උග්ඝටනාදිකම්මං. සුත්තත්ථෙන හි දෙසනාය පවත්තියමානෙන උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිවෙනෙය්‍යානං චිත්තසන්තානස්ස පබොධනකිරියානිබ්බත්ති. සො ච සුත්තත්ථො සඞ්කාසනාදිආකාරොති. තෙන වුත්තං – ‘‘අත්ථො කම්මඤ්ච නිද්දිට්ඨ’’න්ති.
25. තීණීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, තයොති වුත්තං හොති. නවහි පදෙහීති නවහි කොට්ඨාසෙහි. අත්ථො සමායුත්තොති අත්ථො සම්මා යුත්තො න විනා වත්තති. සබ්බස්ස හි බුද්ධවචනස්ස චතුසච්චප්පකාසනතො අත්ථනයානඤ්ච චතුසච්චයොජනවසෙන පවත්තනතො සබ්බො පාළිඅත්ථො අත්ථනයත්තයසඞ්ගහිතො සඞ්කාසනාදිආකාරවිසෙසවුත්ති චාති.
26. ඉදානි යථානිද්දිට්ඨෙ දෙසනාහාරාදිකෙ නෙත්තිප්පකරණස්ස පදත්ථෙ සුඛග්ගහණත්ථං ගණනවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චතුබ්බීසාති සොළස හාරා ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානි ද්වෙ කම්මනයාති එවං චතුබ්බීස. උභයන්ති ඡ අත්ථපදානි තයො අත්ථනයාති ඉදං නවවිධං යථාවුත්තං චතුබ්බීසවිධඤ්චාති එතං උභයං. සඞ්කලයිත්වාති සම්පිණ්ඩෙත්වා. ‘‘සඞ්ඛෙපයතො’’තිපි පාඨො, එකතො කරොන්තස්සාති අත්ථො. එත්තිකාති එතප්පමාණා, ඉතො විනිමුත්තො කොචි නෙත්තිපදත්ථා නත්ථීති අත්ථො.
එවං තෙත්තිංසපදත්ථාය නෙත්තියා සුත්තස්ස අත්ථපරියෙසනාය යො ‘‘සොළස හාරා පඨම’’න්ති නයෙහි පඨමං හාරා සංවණ්ණෙතබ්බාති හාරනයානං සංවණ්ණනාක්කමො දස්සිතො, ස්වායං හාරනයානං දෙසනාක්කමෙනෙව සිද්ධො. එවං සිද්ධෙ සති අයං ආරම්භො ඉමමත්ථං දීපෙති – සබ්බෙපිමෙ හාරා නයා ච ඉමිනා දස්සිතක්කමෙනෙව සුත්තෙසු සංවණ්ණනාවසෙන යොජෙතබ්බා, න උප්පටිපාටියාති.
කිං පනෙත්ථ කාරණං, යදෙතෙ හාරා නයා ච ඉමිනාව කමෙන දෙසිතාති? යදිපි නායමනුයොගො කත්ථචි අනුක්කමෙ නිවිසති, අපි ච ධම්මදෙසනාය නිස්සයඵලතදුපායසරීරභූතානං අස්සාදාදීනං විභාවනසභාවත්තා පකතියා සබ්බසුත්තානුරූපාති සුවිඤ්ඤෙය්‍යභාවතො පරෙසඤ්ච සංවණ්ණනාවිසෙසානං විචයහාරාදීනං පතිට්ඨාභාවතො පඨමං දෙසනාහාරො දස්සිතො.
පදපුච්ඡාවිස්සජ්ජනපුබ්බාපරානුගීතීහි සද්ධිං දෙසනාහාරපදත්ථානං පවිචයසභාවතාය තස්ස අනන්තරං විචයො. තථා හි වක්ඛති ‘‘පදං විචිනති…පෙ… ආණත්තිං විචිනති අනුගීතිං විචිනතී’’ති.
විචයෙන හාරෙන පවිචිතානං අත්ථානං යුත්තායුත්තිවිචාරණා යුත්තාති යුත්තිවිචාරණභාවතො විචයානන්තරං යුත්තිහාරො වුත්තො. තථා හි වක්ඛති – ‘‘විචයෙන හාරෙන විචිනිත්වා යුත්තිහාරෙන යොජෙතබ්බ’’න්ති.
යුත්තායුත්තානංයෙව අත්ථානං උපපත්තිඅනුරූපං කාරණපරම්පරාය නිද්ධාරණලක්ඛණං පදට්ඨානචින්තනං කත්තබ්බන්ති යුත්තිහාරානන්තරං පදට්ඨානහාරො දස්සිතො. තථා හි වක්ඛති – ‘‘යො කොචි උපනිස්සයො යො කොචි පච්චයො ච, සබ්බො සො පදට්ඨාන’’න්ති.
යුත්තායුත්තානං කාරණපරම්පරාය පරිග්ගහිතසභාවානංයෙව ච ධම්මානං අවුත්තානම්පි එකලක්ඛණතාය ගහණං කාතබ්බන්ති දස්සනත්ථං පදට්ඨානානන්තරං ලක්ඛණො හාරො වුත්තො. තථා හි ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගෙ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා පටිච්චසමුප්පාදං දස්සෙත්වා ‘‘එවං යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා’’තිආදි වුත්තං.
අත්ථතො නිද්ධාරිතානම්පි ධම්මානං නිබ්බචනාදීනි වත්තබ්බානි, න සුත්තෙ සරූපතො ආගතානමෙවාති දස්සනත්ථං ලක්ඛණානන්තරං චතුබ්‍යූහො වුත්තො. එවඤ්හි නිරවසෙසතො අත්ථාවබොධො හොති, එවඤ්ච කත්වා ‘‘යදා හි භික්ඛු අත්ථස්ස ච නාමං ජානාති ධම්මස්ස ච නාමං ජානාති තථා තථා නං අභිනිරොපෙතී’’ති අනවසෙසපරියාදානං වක්ඛති. තථා ‘‘පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙතී’’ති එත්ථ ‘‘යෙ ජරාමරණෙන අට්ටියිතුකාමා භවිස්සන්ති, තෙ භවිස්සන්ති භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරා’’තිආදිනා සම්මාපටිපත්තිං අධිප්පායභාවෙන වක්ඛති.
නිබ්බචනාධිප්පායනිදානවචනෙහි සද්ධිං සුත්තෙ පදත්ථානං සුත්තන්තරසංසන්දනසඞ්ඛාතෙ පුබ්බාපරවිචාරෙ දස්සිතෙ තෙසං සභාගවිසභාගධම්මන්තරාවට්ටනං සුඛෙන සක්කා දස්සෙතුන්ති චතුබ්‍යූහානන්තරං ආවට්ටො වුත්තො. තෙනෙව හි ‘‘ආරම්භථ නික්කමථා’’ති ගාථායං ආරම්භනික්කමනබුද්ධසාසනයොගධුනනෙහි වීරියසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි නිද්ධාරෙත්වා තදනුයොගස්ස මූලං ‘‘පමාදො’’ති සුත්තන්තරෙ දස්සිතො පමාදො ආවට්ටිතො.
සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනෙ නියොජිතෙ සාධාරණාසාධාරණවසෙන සංකිලෙසවොදානධම්මානං පදට්ඨානතො භූමිතො ච විභාගො සක්කා සුඛෙන යොජිතුන්ති ආවට්ටානන්තරං විභත්තිහාරො වුත්තො. යතො විභත්තිහාරවිභඞ්ගෙ ‘‘කතමෙ ධම්මා සාධාරණා? ද්වෙ ධම්මා සාධාරණා, නාමසාධාරණා වත්ථුසාධාරණා චා’’ති ආරභිත්වා ‘‘මිච්ඡත්තනියතානං සත්තානං අනියතානඤ්ච සත්තානං දස්සනප්පහාතබ්බා කිලෙසා සාධාරණා, පුථුජ්ජනස්ස සොතාපන්නස්ස ච කාමරාගබ්‍යාපාදා සාධාරණා’’තිආදිනා සභාගවිසභාගපරියායවන්තෙයෙව ධම්මෙ විභජිස්සති.
සාවජ්ජානවජ්ජධම්මානං සප්පටිභාගාභාවතො තෙසං විභාගෙ කතෙ සුත්තාගතෙ ධම්මෙ අකසිරෙන පටිපක්ඛතො පරිවත්තෙතුං සක්කාති විභත්තිඅනන්තරං පරිවත්තනහාරො වුත්තො. තථා හි ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා භවතී’’ති පටිවිභත්තසභාවෙ එව ධම්මෙ පරිවත්තනහාරවිභඞ්ගෙ උදාහරිස්සති.
පටිපක්ඛතො පරිවත්තිතාපි ධම්මා පරියායවචනෙහි බොධෙතබ්බා, න සුත්තෙ ආගතායෙවාති දස්සනත්ථං පරිවත්තනානන්තරං වෙවචනහාරො වුත්තො.
එවං තෙ ධම්මා පරියායසද්දතොපි විභාවිතා හොන්තීති පරියායතො පකාසිතානං ධම්මානං පභෙදතො පඤ්ඤත්තිවසෙන විභජනං සුඛෙන සක්කා ඤාතුන්ති වෙවචනහාරානන්තරං පඤ්ඤත්තිහාරො වුත්තො. තථා හි සුත්තෙ ආගතධම්මානං පරියායපඤ්ඤත්තිවිභාගං සුබොධනඤ්ච පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගෙ වක්ඛති.
පභාවපරිඤ්ඤාදිපඤ්ඤත්තිවිභාගමුඛෙන පටිච්චසමුප්පාදසච්චාදිධම්මවිභාගෙ කතෙ සුත්තෙ ආගතධම්මානං පටිච්චසමුප්පාදාදිමුඛෙන අවධාරණං සක්කා දස්සෙතුන්ති පඤ්ඤත්තිඅනන්තරං ඔතරණො හාරො වුත්තො. තථා හි ‘‘උද්ධං අධො’’ති ගාථං උද්දිසිත්වා ‘‘විප්පමුත්තො’’ති පදෙන අසෙක්ඛං විජ්ජං නිද්ධාරෙත්වා ‘‘විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජානිරොධො’’තිආදිනා පටිච්චසමුප්පාදං උදාහරිස්සති.
ධාතායතනාදීසු ඔතාරිතානං සුත්තෙ පදත්ථානං පුච්ඡාරම්භවිසොධනං සක්කා සුඛෙන සම්පාදෙතුන්ති ඔතරණානන්තරං සොධනො හාරො වුත්තො. තථා හි වක්ඛති – ‘‘යත්ථ එවං සුද්ධො ආරම්භො, සො පඤ්හො විස්සජ්ජිතො භවතී’’තිආදි.
විසොධිතෙසු සුත්තෙ පදපදත්ථෙසු තත්ථ ලබ්භමානසාමඤ්ඤවිසෙසභාවො සුකරො හොතීති දස්සෙතුං සොධනානන්තරං අධිට්ඨානො හාරො දස්සිතො. සොධනො හි අධිට්ඨානස්ස බහූපකාරො, තතො එව හි ‘‘යථා යථා වා පන පුච්ඡිතං, තථා තථා විස්සජ්ජයිතබ්බ’’න්ති වක්ඛති.
සාමඤ්ඤවිසෙසභූතෙසු සාධාරණාසාධාරණෙසු ධම්මෙසු පවෙදිතෙසු පරික්ඛාරසඞ්ඛාතස්ස සාධාරණාසාධාරණරූපස්ස පච්චයහෙතුරාසිස්ස පභෙදො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති අධිට්ඨානානන්තරං පරික්ඛාරො වුත්තො. තථා හි වක්ඛති ‘‘අසාධාරණලක්ඛණො හෙතු, සාධාරණලක්ඛණො පච්චයො. යථා කිං භවෙ, යථා අඞ්කුරස්ස නිබ්බත්තියා බීජං අසාධාරණං, පථවී ආපො ච සාධාරණා’’තිආදි.
අසාධාරණෙ සාධාරණෙ ච කාරණෙ දස්සිතෙ තස්ස අත්තනො ඵලෙසු කාරණාකාරො තෙසං හෙතුඵලානං පභෙදතො දෙසනාකාරො භාවෙතබ්බපහාතබ්බධම්මානං භාවනාපහානානි ච නිද්ධාරෙත්වා වුච්චමානානි සම්මා සුත්තස්ස අත්ථං තථත්තාවබොධාය සංවත්තන්තීති පරික්ඛාරානන්තරං සමාරොපනො හාරො දස්සිතොති. ඉදං හාරානං අනුක්කමකාරණං.
නයානං පන වෙනෙය්‍යත්තයප්පයොජිතත්තා අත්ථනයත්තයූපදෙසස්ස තදනුක්කමෙනෙව නන්දියාවට්ටාදීනං තිණ්ණං අත්ථනයානං කමො වෙදිතබ්බො. උග්ඝටිතඤ්ඤුආදයො හි තයො වෙනෙය්‍යා නන්දියාවට්ටාදයො පයොජෙන්ති. තස්මා තෙ උද්දෙසනිද්දෙසපටිනිද්දෙසා විය යථාක්කමං තෙසං උපකාරාය සවංත්තන්තීති. තථා හි නෙසං චත්තාරො ඡ අට්ඨ ච මූලපදා නිද්දිට්ඨා. ඉතරස්ස පන නයද්වයස්ස අත්ථනයත්තයස්ස භූමියා ආලොචනං තස්ස තත්ථ සමානයනඤ්චාති ඉමිනා කාරණෙන උද්දෙසක්කමො වෙදිතබ්බො. න හි සක්කා අනොලොකෙත්වා සමානෙතුන්ති.
එතපරමතා ච හාරානං එත්තකෙහි පකාරවිසෙසෙහි අත්ථනයත්තයසහිතෙහි සුත්තස්ස අත්ථො නිද්ධාරියමානො වෙනෙය්‍යානං අලමනුත්තරාය පඨමාය භූමියා සමධිගමායාති වෙදිතබ්බො. දස්සනභූමිසමනුප්පත්තිඅත්ථා හි නෙත්තිප්පකරණදෙසනාති. අථ වා එතදන්තොගධත්තා සබ්බෙසං සුත්තස්ස සංවණ්ණනාවිසෙසානං එත්තාවතා හාරානං දට්ඨබ්බා. යත්තකා හි සුත්තස්ස සංවණ්ණනාවිසෙසා, සබ්බෙ තෙ නෙත්තිඋපදෙසායත්තාති වුත්තොවායමත්ථො.
තථා හි යෙ කෙචි සුත්තස්ස සංවණ්ණනාපකාරා නිද්දිසීයන්ති. සෙය්‍යථිදං – සුත්තස්ස සමුට්ඨානං වත්තබ්බං, අධිප්පායො විභාවෙතබ්බො, අනෙකධා පදත්ථො සංවණ්ණෙතබ්බො, විධි අනුවාදො ච වෙදිතබ්බො, විරොධො සමාධාතබ්බො, අනුසන්ධියා අනුරූපං නිගමෙතබ්බන්ති. තථා සුත්තස්ස පයොජනං පිණ්ඩත්ථො පදත්ථො අනුසන්ධි චොදනා පරිහාරො ච අත්ථං වදන්තෙන වත්තබ්බාති. තථා උපොග්ඝාටපදවිග්ගහපදත්ථචාලනාපච්චුපට්ඨානානි වත්තබ්බානීති.
තථා තිස්සො කථා එකනාළිකා චතුරස්සා නිසින්නවත්තිකා. තත්ථ පාළිං වත්වා එකෙකපදස්ස අත්ථකථනං එකනාළිකා නාම.
පටිපක්ඛං දස්සෙත්වා පටිපක්ඛස්ස උපමං දස්සෙත්වා සපක්ඛං දස්සෙත්වා සපක්ඛස්ස උපමං දස්සෙත්වා කථනං චතුරස්සා නාම.
විසභාගධම්මවසෙනෙව පරියොසානං ගන්ත්වා පුන සභාගධම්මවසෙනෙව පරියොසානගමනං නිසින්නවත්තිකා නාම.
භෙදකථාය තත්වකථාය පරියායවචනෙහි ච සුත්තං සංවණ්ණෙතබ්බන්ති ච එවමාදයො. තෙසම්පි එත්ථෙව අවරොධො, යස්මා තෙ ඉධ කතිපයහාරසඞ්ගහිතාති.
නයානං පන යස්මා උග්ඝටිතඤ්ඤුආදයො තයො එව වෙනෙය්‍යා සච්චාභිසමයභාගිනො තදත්ථාය ච අත්ථනයදෙසනා, තස්මා සතිපි සංකිලෙසවොදානධම්මානං යථාවුත්තමූලපදභෙදතො වඩ්ඪෙත්වා විභජිතබ්බප්පකාරෙ තථා මූලපදානි අවඩ්ඪෙත්වා වෙනෙය්‍යත්තයවසෙනෙව එතපරමතා වුත්තා. නවසු නවසු එව හි මූලපදෙසු සබ්බෙසං සංකිලෙසවොදානධම්මානං අන්තොගධභාවතො න තානි වඩ්ඪෙතබ්බානි වෙනෙය්‍යත්තයාධිකාරතො න හාපෙතබ්බානීති නයානං එතපරමතා දට්ඨබ්බා.
කම්මනයානං පන ආලොචනසමානයනතො අඤ්ඤස්ස පකාරන්තරස්ස අසම්භවතො එතපරමතා. හෙත්වාදීති එත්ථ ආදිසද්දෙන ඵලභූමිඋපනිසාසභාගවිසභාගලක්ඛණනයාදයො පරිග්ගහිතා. තෙසු හෙතූති කාරණං, යො ධම්මොතිපි වුච්චති, සො පන පච්චයභාවෙන එකවිධො. කාරකො සම්පාපකොති දුවිධො. පුන කාරකො ඤාපකො සම්පාපකොති තිවිධො. හෙතුහෙතු පච්චයහෙතු උත්තමහෙතු සාධාරණහෙතූති චතුබ්බිධො. පච්චයධම්මො කුසලො අකුසලො සද්දො අරියමග්ගොති පඤ්චවිධො. තථා සභාගහෙතු අසභාගහෙතු අජ්ඣත්තිකහෙතු බාහිරහෙතු ජනකහෙතු පරිග්ගාහකහෙතු සාධාරණහෙතු අසාධාරණහෙතු සමනන්තරහෙතු පරම්පරහෙතු සහජාතහෙතු අසහජාතහෙතු සාසවහෙතු අනාසවහෙතූතිආදිනා අනෙකවිධො චාති වෙදිතබ්බො.
ඵලම්පි පච්චයුප්පන්නභාවෙන එකවිධං. අධිගන්තබ්බතොපි සම්පාපකහෙතුවසෙන ඵලපරියායො ලබ්භතීති නිබ්බත්තෙතබ්බඅධිගන්තබ්බභාවතො දුවිධං. ඤාපෙතබ්බනිබ්බත්තෙතබ්බපත්තබ්බතො තිවිධං. පච්චයුප්පන්නවිපාකකිරියාවචනත්ථනිබ්බානවසෙන පඤ්චවිධං. සභාගහෙතුනිබ්බත්තං අසභාගහෙතුනිබ්බත්තන්ති එවමාදිවසෙන අනෙකවිධඤ්චාති වෙදිතබ්බං. තථා ලොකියං ලොකුත්තරන්ති. තත්ථ ලොකුත්තරං චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි. ලොකියඵලං දුවිධං කායිකං මානසඤ්ච. තත්ථ කායිකං පඤ්චද්වාරිකං, අවසිට්ඨං මානසං. යඤ්ච තාය තාය සුත්තදෙසනාය සාධෙතබ්බං, තදපි ඵලන්ති.
භූමීති සාසවභූමි අනාසවභූමි සඞ්ඛතභූමි අසඞ්ඛතභූමි දස්සනභූමි භාවනාභූමි පුථුජ්ජනභූමි සෙක්ඛභූමි අසෙක්ඛභූමි සාවකභූමි පච්චෙකබුද්ධභූමි සම්මාසම්බුද්ධභූමි ඣානභූමි අසමාහිතභූමි පටිපජ්ජමානභූමි පටිපන්නභූමි පඨමාභූමි යාව චතුත්ථීභූමි කාමාවචරභූමි යාව ලොකුත්තරභූමීති බහුවිධා. තත්ථ සාසවභූමි පරිත්තමහග්ගතා ධම්මා. අනාසවභූමි අප්පමාණා ධම්මා. සඞ්ඛතභූමි නිබ්බානවජ්ජා සබ්බෙ සභාවධම්මා. අසඞ්ඛතභූමි අප්පච්චයා ධම්මා. දස්සනභූමි පඨමමග්ගඵලධම්මා. භාවනාභූමි අවසිට්ඨමග්ගඵලධම්මා. පුථුජ්ජනභූමි හීනමජ්ඣිමා ධම්මා. සෙක්ඛභූමි චත්තාරො අරියමග්ගධම්මා හෙට්ඨිමා ච තයො ඵලධම්මා. අසෙක්ඛභූමි අග්ගඵලධම්මා. සාවකපච්චෙකබුද්ධබුද්ධධම්මා සාවකාදිභූමියො. ඣානභූමි ඣානධම්මා. අසමාහිතභූමි ඣානවජ්ජිතා ධම්මා. පටිපජ්ජමානභූමි මග්ගධම්මා. පටිපන්නභූමි ඵලධම්මා. පඨමාදිභූමියො සහ ඵලෙන චත්තාරො මග්ගා අපරියාපන්නා ධම්මා ‘‘පඨමාය භූමියා පත්තියා’’තිආදිවචනතො. කාමාවචරාදිභූමියො කාමාවචරාදිධම්මා. යෙ ච ධම්මා තෙසං තෙසං හාරනයානං පතිට්ඨානභාවෙන සුත්තෙසු නිද්ධාරීයන්ති, තෙපි භූමියොති විඤ්ඤාතබ්බා.
උපනිසාති බලවකාරණං, යො උපනිස්සයපච්චයොති වුච්චති. යඤ්ච සන්ධාය සුත්තෙ ‘‘දුක්ඛූපනිසා සද්ධා සද්ධූපනිසං ‘සීල’න්ති යාව විමුත්තූපනිසං විමුත්තිඤාණදස්සන’’න්ති වුත්තං. අපි ච උපනිසාති තස්මිං තස්මිං සමයෙ සිද්ධන්තෙ හදයභූතං අබ්භන්තරං වුච්චති. ඉධාපි නෙත්තිහදයං, යං සම්මා පරිග්ගණ්හන්තා ධම්මකථිකා තස්මිං තස්මිං සුත්තෙ ආගතධම්මමුඛෙන සබ්බහාරනයයොජනාය සමත්ථා හොන්ති. කිං පනෙතං නෙත්තිහදයං? යදිදං එතස්සෙව තෙත්තිංසවිධස්ස පකරණපදත්ථසොළසස්ස අට්ඨවීසතිවිධපට්ඨානවිභඞ්ගසහිතස්ස විසයො සහ නිමිත්තවිභාගෙන අසඞ්කරතො වවත්ථිතො.
සෙය්‍යථිදං – දෙසනාහාරස්ස අස්සාදාදයො විසයො, තස්ස අස්සාදාදිවිභාවනලක්ඛණත්තා. තස්ස අස්සාදො සුඛං සොමනස්සන්ති එවමාදිවිභාගො, තස්ස නිමිත්තං ඉට්ඨාරම්මණාදි, අයඤ්ච අත්ථො දෙසනාහාරවිචයහාරනිද්දෙසවණ්ණනායං විත්ථාරතො පකාසිතො එව. සුත්තෙ ආගතධම්මස්ස සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනවිසයො ආවට්ටහාරො, තදුභයආවට්ටනලක්ඛණත්තා. සුත්තෙ ආගතධම්මානං පච්චනීකධම්මවිසයො පරිවත්තනහාරො, පටිපක්ඛධම්මපරිවත්තනලක්ඛණත්තා. පදට්ඨානපරික්ඛාරෙසු ආසන්නකාරණං උපනිස්සයකාරණඤ්ච පදට්ඨානං, හෙතු පරික්ඛාරොති අයමෙතෙසං විසෙසො.
සභාගවිසභාගධම්මා ච තෙසං තෙසං ධම්මානං අනුකූලපටිකූලධම්මා යථාක්කමං වෙදිතබ්බා. යථා – සම්මාදිට්ඨියා සම්මාසඞ්කප්පො සභාගො, මිච්ඡාසඞ්කප්පො විසභාගොති ඉමිනා නයෙන සබ්බං සභාගවිසභාගතො වෙදිතබ්බං.
ලක්ඛණන්ති සභාවො. සො හාරනයානං නිද්දෙසෙ විභාවිතො එව.
යං පනෙතං හෙතුආදිවිසෙසවිනිමුත්තං හාරනයානං යොජනානිබන්ධනං, සො නයො. යථාහ – ලක්ඛණහාරෙ ‘‘එවං යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා කිච්චතො ච ලක්ඛණතො ච සාමඤ්ඤතො චා’’තිආදි. තථා විචයෙන හාරෙන විචිනිත්වා යුත්තිහාරෙන යොජෙතබ්බාති. තථා සොධනහාරාදීසු සුද්ධො ආරම්භො හොති, සො පඤ්හො විස්සජ්ජිතො භවතීති එවමාදි. එකත්තාදයොපි නයා ඉධ නයොති ගහෙතබ්බා.
එවං හෙතුඵලාදීනි උපධාරෙත්වා නෙසං වසෙන තත්ථ තත්ථ සුත්තෙ ලබ්භමානපදත්ථනිද්ධාරණමුඛෙන යථාලක්ඛණං එතෙ හාරා නයා ච යොජෙතබ්බා. විසෙසතො පන පදට්ඨානපරික්ඛාරා හෙතුවසෙන. දෙසනාවිචයචතුබ්‍යූහසමාරොපනා හෙතුඵලවසෙන. තථා වෙවචනපඤ්ඤත්තිඔතරණසොධනා ඵලවසෙනෙවාති කෙචි. විභත්ති හෙතුභූමිවසෙන. පරිවත්තො විසභාගවසෙන. ආවට්ටො සභාගවිසභාගවසෙන. ලක්ඛණයුත්තිඅධිට්ඨානා නයවසෙන යොජෙතබ්බාති. එත්තාවතා ච යං වුත්තං –
‘‘සාමඤ්ඤතො විසෙසෙන, පදත්ථො ලක්ඛණං කමො;
එත්තාවතා ච හෙත්වාදී, වෙදිතබ්බා හි විඤ්ඤුනා’’ති.
අයං ගාථා වුත්තත්ථා හොති.
නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.