2. ගන්ධාරවග්ගො

[406] 1. ගන්ධාරජාතකවණ්ණනා

හිත්වා ගාමසහස්සානීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො භෙසජ්ජසන්නිධිකාරසික්ඛාපදං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු පන රාජගහෙ සමුට්ඨිතං. ආයස්මතා හි පිලින්දවච්ඡෙන ආරාමිකකුලං මොචෙතුං රාජනිවෙසනං ගන්ත්වා රඤ්ඤො පාසාදෙ ඉද්ධිබලෙන සොවණ්ණමයෙ කතෙ මනුස්සා පසීදිත්වා ථෙරස්ස පඤ්ච භෙසජ්ජානි පහිණිංසු. සො තානි පරිසාය විස්සජ්ජෙසි. පරිසා පනස්ස බාහුල්ලිකා අහොසි, ලද්ධං ලද්ධං කොළම්බෙපි ඝටෙපි පත්තත්ථවිකායොපි පූරෙත්වා පටිසාමෙසි. මනුස්සා දිස්වා ‘‘මහිච්ඡා ඉමෙ සමණා අන්තොකොට්ඨාගාරිකා’’ති උජ්ඣායිංසු. සත්ථා තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘යානි ඛො පන තානි ගිලානානං භික්ඛූන’’න්ති (පාරා. 622-623) සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, පොරාණකපණ්ඩිතා අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ බාහිරකපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්චසීලමත්තකං රක්ඛන්තාපි ලොණසක්ඛරමත්තකං පුනදිවසත්ථාය නිදහන්තෙ ගරහිංසු, තුම්හෙ පන එවරූපෙ නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වා දුතියතතියදිවසත්ථාය සන්නිධිං කරොන්තා අයුත්තං කරොථා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ ගන්ධාරරට්ඨෙ බොධිසත්තො ගන්ධාරරඤ්ඤො පුත්තො හුත්වා පිතු අච්චයෙන රජ්ජෙ පතිට්ඨාය ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි. මජ්ඣිමපදෙසෙපි විදෙහරට්ඨෙ විදෙහො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තෙ ද්වෙපි රාජානො අදිට්ඨසහායා හුත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ථිරවිස්සාසා අහෙසුං. තදා මනුස්සා දීඝායුකා හොන්ති, තිංස වස්සසහස්සානි ජීවන්ති. අථෙකදා ගන්ධාරරාජා පුණ්ණමුපොසථදිවසෙ සමාදින්නසීලො මහාතලෙ පඤ්ඤත්තවරපල්ලඞ්කමජ්ඣගතො විවටෙන සීහපඤ්ජරෙන පාචීනලොකධාතුං ඔලොකෙන්තො අමච්චානං ධම්මත්ථයුත්තකථං කථෙන්තො නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ ගගනතලං අතිලඞ්ඝන්තමිව පරිපුණ්ණං චන්දමණ්ඩලං රාහු අවත්ථරි, චන්දප්පභා අන්තරධායි. අමච්චා චන්දාලොකං අපස්සන්තා චන්දස්ස රාහුනා ගහිතභාවං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා චන්දං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයං චන්දො ආගන්තුකඋපක්කිලෙසෙන උපක්කිලිට්ඨො නිප්පභො ජාතො, මය්හම්පෙස රාජපරිවාරො උපක්කිලෙසො, න ඛො පන මෙතං පතිරූපං, යාහං රාහුනා ගහිතචන්දො විය නිප්පභො භවෙය්‍යං, විසුද්ධෙ ගගනතරෙ විරොචන්තං චන්දමණ්ඩලං විය රජ්ජං පහාය පබ්බජිස්සාමි, කිං මෙ පරෙන ඔවදිතෙන, කුලෙ ච ගණෙ ච අලග්ගො හුත්වා අත්තානමෙව ඔවදන්තො විචරිස්සාමි, ඉදං මෙ පතිරූප’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘යං ඉච්ඡථ, තං රාජානං කරොථා’’ති රජ්ජං අමච්චානං නිය්‍යාදෙසි. සො රජ්ජං ඡඩ්ඩෙත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා ඣානරතිසමප්පිතො හිමවන්තපදෙසෙ වාසං කප්පෙසි.

විදෙහරාජාපි ‘‘සුඛං මෙ සහායස්සා’’ති වාණිජෙ පුච්ඡිත්වා තස්ස පබ්බජිතභාවං සුත්වා ‘‘මම සහායෙ පබ්බජිතෙ අහං රජ්ජෙන කිං කරිස්සාමී’’ති සත්තයොජනිකෙ මිථිලනගරෙ තියොජනසතිකෙ විදෙහරට්ඨෙ සොළසසු ගාමසහස්සෙසු පූරිතානි කොට්ඨාගාරානි, සොළසසහස්සා ච නාටකිත්ථියො ඡඩ්ඩෙත්වා පුත්තධීතරො අමනසිකත්වා හිමවන්තපදෙසං පවිසිත්වා පබ්බජිත්වා පවත්තඵලභොජනො හුත්වා සමප්පවත්තවාසං වසන්තො විචරි. තෙ උභොපි සමවත්තචාරං චරන්තා අපරභාගෙ සමාගච්ඡිංසු, න පන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ජානිංසු, සම්මොදමානා එකතොව සමප්පවත්තවාසං වසිංසු. තදා විදෙහතාපසො ගන්ධාරතාපසස්ස උපට්ඨානං කරොති. තෙසං එකස්මිං පුණ්ණමදිවසෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදිත්වා ධම්මත්ථයුත්තකථං කථෙන්තානං ගගනතලෙ විරොචමානං චන්දමණ්ඩලං රාහු අවත්ථරි. විදෙහතාපසො ‘‘කිං නු ඛො චන්දස්ස පභා නට්ඨා’’ති ඔලොකෙත්වා රාහුනා ගහිතං චන්දං දිස්වා ‘‘කො නු ඛො එස ආචරිය, චන්දං අවත්ථරිත්වා නිප්පභමකාසී’’ති පුච්ඡි. අන්තෙවාසික අයං රාහු නාම චන්දස්සෙකො උපක්කිලෙසො, විරොචිතුං න දෙති, අහම්පි රාහුගහිතං චන්දමණ්ඩලං දිස්වා ‘‘ඉදං පරිසුද්ධස්ස චන්දමණ්ඩලස්ස ආගන්තුකෙන උපක්කිලෙසෙන නිප්පභං ජාතං, මය්හම්පි ඉදං රජ්ජං උපක්කිලෙසො, යාව චන්දමණ්ඩලං රාහු විය ඉදං නිප්පභං න කරොති, තාව පබ්බජිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තදෙව රාහුගහිතං චන්දමණ්ඩලං ආරම්මණං කත්වා මහාරජ්ජං ඡඩ්ඩෙත්වා පබ්බජිතොති. ‘‘ආචරිය, ත්වං ගන්ධාරරාජා’’ති? ‘‘ආම, අහ’’න්ති. ‘‘ආචරිය, අහම්පි විදෙහරට්ඨෙ මිථිලනගරෙ විදෙහරාජා නාම, නනු මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං අදිට්ඨසහායා’’ති. ‘‘කිං පන තෙ ආරම්මණං අහොසී’’ති? අහං ‘‘තුම්හෙ පබ්බජිතා’’ති සුත්වා ‘‘අද්ධා පබ්බජ්ජාය මහන්තං ගුණං අද්දසා’’ති තුම්හෙයෙව ආරම්මණං කත්වා රජ්ජං පහාය පබ්බජිතොති. තෙ තතො පට්ඨාය අතිවිය සමග්ගා සම්මොදමානා පවත්තඵලභොජනා හුත්වා විහරිංසු. තත්ථ දීඝරත්තං වසිත්වා ච පන ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය හිමවන්තතො ඔතරිත්වා එකං පච්චන්තගාමං සම්පාපුණිංසු.

මනුස්සා තෙසං ඉරියාපථෙ පසීදිත්වා භික්ඛං දත්වා පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ රත්තිදිවට්ඨානාදීනි මාපෙත්වා වසාපෙසුං. අන්තරාමග්ගෙපි නෙසං භත්තකිච්චකරණත්ථාය උදකඵාසුකට්ඨානෙ පණ්ණසාලං කාරෙසුං. තෙ පච්චන්තගාමෙ භික්ඛං චරිත්වා තාය පණ්ණසාලාය නිසීදිත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං ගච්ඡන්ති. තෙපි මනුස්සා තෙසං ආහාරං දදමානා එකදා ලොණං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා දෙන්ති, එකදා පණ්ණපුටෙ බන්ධිත්වා දෙන්ති, එකදා අලොණකාහාරමෙව දෙන්ති. තෙ එකදිවසං පණ්ණපුටෙ බහුතරං ලොණං අදංසු. විදෙහතාපසො ලොණං ආදාය ගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස භත්තකිච්චකාලෙ පහොනකං දත්වා අත්තනොපි පමාණයුත්තං ගහෙත්වා අතිරෙකං පණ්ණපුටෙ බන්ධිත්වා ‘‘අලොණකදිවසෙ භවිස්සතී’’ති තිණවට්ටිකඅන්තරෙ ඨපෙසි. අථෙකදිවසං අලොණකෙ ආහාරෙ ලද්ධෙ විදෙහො ගන්ධාරස්ස භික්ඛාභාජනං දත්වා තිණවට්ටිකඅන්තරතො ලොණං ආහරිත්වා ‘‘ආචරිය, ලොණං ගණ්හථා’’ති ආහ. ‘‘අජ්ජ මනුස්සෙහි ලොණං න දින්නං, ත්වං කුතො ලභසී’’ති? ‘‘ආචරිය, පුරිමදිවසෙ මනුස්සා බහුං ලොණමදංසු, අථාහං ‘අලොණකදිවසෙ භවිස්සතී’ති අතිරෙකං ලොණං ඨපෙසි’’න්ති. අථ නං බොධිසත්තො ‘‘මොඝපුරිස, තියොජනසතිකං විදෙහරට්ඨං පහාය පබ්බජිත්වා අකිඤ්චනභාවං පත්වා ඉදානි ලොණසක්ඛරාය තණ්හං ජනෙසී’’ති තජ්ජෙත්වා ඔවදන්තො පඨමං ගාථමාහ –

76. ‘‘හිත්වා ගාමසහස්සානි, පරිපුණ්ණානි සොළස;

කොට්ඨාගාරානි ඵීතානි, සන්නිධිං දානි කුබ්බසී’’ති.

තත්ථ කොට්ඨාගාරානීති සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිරතනකොට්ඨාගාරානි චෙව දුස්සකොට්ඨාගාරානි ච ධඤ්ඤකොට්ඨාගාරානි ච. ඵීතානීති පූරානි. සන්නිධිං දානි කුබ්බසීති ඉදානි ‘‘ස්වෙ භවිස්සති, තතියදිවසෙ භවිස්සතී’’ති ලොණමත්තං සන්නිධිං කරොසීති.

විදෙහො එවං ගරහියමානො ගරහං අසහන්තො පටිපක්ඛො හුත්වා ‘‘ආචරිය, තුම්හෙ අත්තනො දොසං අදිස්වා මය්හමෙව දොසං පස්සථ, නනු තුම්හෙ ‘කිං මෙ පරෙන ඔවදිතෙන, අත්තානමෙව ඔවදිස්සාමී’ති රජ්ජං ඡඩ්ඩෙත්වා පබ්බජිතා, තුම්හෙ ඉදානි මං කස්මා ඔවදථා’’ති චොදෙන්තො දුතියං ගාථමාහ –

77. ‘‘හිත්වා ගන්ධාරවිසයං, පහූතධනධාරියං;

පසාසනතො නික්ඛන්තො, ඉධ දානි පසාසසී’’ති.

තත්ථ පසාසනතොති ඔවාදානුසාසනීදානතො. ඉධ දානීති ඉදානි ඉධ අරඤ්ඤෙ කස්මා මං ඔවදථාති.

තං සුත්වා බොධිසත්තො තතියං ගාථමාහ –

78. ‘‘ධම්මං භණාමි වෙදෙහ, අධම්මො මෙ න රුච්චති;

ධම්මං මෙ භණමානස්ස, න පාපමුපලිම්පතී’’ති.

තත්ථ ධම්මන්ති සභාවං, බුද්ධාදීහි වණ්ණිතං පසත්ථං කාරණමෙව. අධම්මො මෙ න රුච්චතීති අධම්මො නාම අසභාවො මය්හං කදාචිපි න රුච්චති. න පාපමුපලිම්පතීති මම සභාවමෙව කාරණමෙව භණන්තස්ස පාපං නාම හදයෙ න ලිම්පති න අල්ලීයති. ඔවාදදානං නාමෙතං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකබොධිසත්තානං පවෙණී. තෙහි දින්නොවාදං බාලා න ගණ්හන්ති, ඔවාදදායකස්ස පන පාපං නාම නත්ථි.

‘‘නිධීනංව පවත්තාරං, යං පස්සෙ වජ්ජදස්සිනං;

නිග්ගය්හවාදිං මෙධාවිං, තාදිසං පණ්ඩිතං භජෙ;

තාදිසං භජමානස්ස, සෙය්‍යො හොති න පාපියො.

‘‘ඔවදෙය්‍යානුසාසෙය්‍ය, අසබ්භා ච නිවාරයෙ;

සතඤ්හි සො පියො හොති, අසතං හොති අප්පියො’’ති. (ධ. ප. 76-77);

විදෙහතාපසො බොධිසත්තස්ස කථං සුත්වා ‘‘ආචරිය, අත්ථනිස්සිතං කථෙන්තෙනපි පරං ඝට්ටෙත්වා රොසෙත්වා කථෙතුං න වට්ටති, ත්වං මං කුණ්ඨසත්ථකෙන මුණ්ඩෙන්තො විය අතිඵරුසං කථෙසී’’ති වත්වා චතුත්ථං ගාථමාහ –

79. ‘‘යෙන කෙනචි වණ්ණෙන, පරො ලභති රුප්පනං;

මහත්ථියම්පි චෙ වාචං, න තං භාසෙය්‍ය පණ්ඩිතො’’ති.

තත්ථ යෙන කෙනචීති ධම්මයුත්තෙනාපි කාරණෙන. ලභති රුප්පනන්ති ඝට්ටනං දුස්සනං කුප්පනං ලභතියෙව. න තං භාසෙය්‍යාති තස්මා තං පරපුග්ගලං යාය සො වාචාය දුස්සති, තං මහත්ථියං මහන්තං අත්ථනිස්සිතම්පි වාචං න භාසෙය්‍යාති අත්ථො.

අථස්ස බොධිසත්තො පඤ්චමං ගාථමාහ –

80. ‘‘කාමං රුප්පතු වා මා වා, භුසංව විකිරීයතු;

ධම්මං මෙ භණමානස්ස, න පාපමුපලිම්පතී’’ති.

තත්ථ කාමන්ති එකංසෙන. ඉදං වුත්තං හොති – අයුත්තකාරකො පුග්ගලො ‘‘අයුත්තං තෙ කත’’න්ති ඔවදියමානො එකංසෙනෙව කුජ්ඣතු වා මා වා කුජ්ඣතු, අථ වා භුසමුට්ඨි විය විකිරීයතු, මය්හං පන ධම්මං භණන්තස්ස පාපං නාම නත්ථීති.

එවඤ්ච පන වත්වා ‘‘න වො අහං, ආනන්ද, තථා පරක්කමිස්සාමි, යථා කුම්භකාරො ආමකෙ ආමකමත්තෙ. නිග්ගය්හ නිග්ගය්හාහං ආනන්ද, වක්ඛාමි, යො සාරො සො ඨස්සතී’’ති (ම. නි. 3.196) ඉමස්ස සුගතොවාදස්ස අනුරූපාය පටිපත්තියා ඨත්වා ‘‘යථා කුම්භකාරො භාජනෙසු පුනප්පුනං ආකොටෙත්වා ආකොටෙත්වා ආමකං අග්ගහෙත්වා සුපක්කමෙව භාජනං ගණ්හාති, එවං පුනප්පුනං ඔවදිත්වා නිග්ගණ්හිත්වා පක්කභාජනසදිසො පුග්ගලො ගහෙතබ්බො’’ති දස්සෙතුං පුන තං ඔවදන්තො –

81. ‘‘නො චෙ අස්ස සකා බුද්ධි, විනයො වා සුසික්ඛිතො;

වනෙ අන්ධමහිංසොව, චරෙය්‍ය බහුකො ජනො.

82. ‘‘යස්මා ච පනිධෙකච්චෙ, ආචෙරම්හි සුසික්ඛිතා;

තස්මා විනීතවිනයා, චරන්ති සුසමාහිතා’’ති. – ඉදං ගාථාද්වයමාහ;

තස්සත්ථො – සම්ම වෙදෙහ, ඉමෙසඤ්හි සත්තානං සචෙ අත්තනො බුද්ධි වා පණ්ඩිතෙ ඔවාදදායකෙ නිස්සාය ආචාරපණ්ණත්තිවිනයො වා සුසික්ඛිතො න භවෙය්‍ය, එවං සන්තෙ යථා තිණලතාදිගහනෙ වනෙ අන්ධමහිංසො ගොචරාගොචරං සාසඞ්කනිරාසඞ්කඤ්ච ඨානං අජානන්තො චරති, තථා තුම්හාදිසො බහුකො ජනො චරෙය්‍ය. යස්මා පන ඉධ එකච්චෙ සකාය බුද්ධියා රහිතා සත්තා ආචරියසන්තිකෙ ආචාරපණ්ණත්තිසුසික්ඛිතා, තස්මා ආචරියෙහි අත්තනො අත්තනො අනුරූපෙන විනයෙන විනීතත්තා විනීතවිනයා සුසමාහිතා එකග්ගචිත්තා හුත්වා චරන්තීති.

ඉමිනා ඉදං දස්සෙති – ඉමිනා හි සත්තෙන ගිහිනා හුත්වා අත්තනො කුලානුරූපා, පබ්බජිතෙන පබ්බජිතානුරූපා සික්ඛා සික්ඛිතබ්බා. ගිහිනොපි හි අත්තනො කුලානුරූපෙසු කසිගොරක්ඛාදීසු සික්ඛිතාව සම්පන්නාජීවා හුත්වා සුසමාහිතා චරන්ති, පබ්බජිතාපි පබ්බජිතානුරූපෙසු පාසාදිකෙසු අභික්කන්තපටික්කන්තාදීසු අධිසීලඅධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛාසු සික්ඛිතාව විගතවික්ඛෙපා සුසමාහිතා චරන්ති. ලොකස්මිඤ්හි –

‘‘බාහුසච්චඤ්ච සිප්පඤ්ච, විනයො ච සුසික්ඛිතො;

සුභාසිතා ච යා වාචා, එතං මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති. (ඛු. පා. 5.5; සු. නි. 264);

තං සුත්වා වෙදෙහතාපසො ‘‘ආචරිය, ඉතො පට්ඨාය මං ඔවදථ අනුසාසථ, අහං අනධිවාසනජාතිකතාය තුම්හෙහි සද්ධිං කථෙසිං, තං මෙ ඛමථා’’ති වන්දිත්වා මහාසත්තං ඛමාපෙසි. තෙ සමග්ගවාසං වසිත්වා පුන හිමවන්තමෙව අගමංසු. තත්‍ර බොධිසත්තො වෙදෙහතාපසස්ස කසිණපරිකම්මං කථෙසි. සො තං කත්වා අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙසි. ඉති තෙ උභොපි අපරිහීනජ්ඣානා බ්‍රහ්මලොකපරායණා අහෙසුං.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා වෙදෙහො ආනන්දො අහොසි, ගන්ධාරරාජා පන අහමෙව අහොසී’’න්ති.

ගන්ධාරජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[407] 2. මහාකපිජාතකවණ්ණනා

අත්තානං සඞ්කමං කත්වාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ඤාතත්ථචරියං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු භද්දසාලජාතකෙ (ජා. 1.12.13 ආදයො) ආවි භවිස්සති. තදා පන ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, සම්මාසම්බුද්ධො ඤාතකානං අත්ථං චරතී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි තථාගතො ඤාතීනං අත්ථං චරියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කපියොනියං නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො ආරොහපරිණාහසම්පන්නො ථාමබලූපෙතො පඤ්චහත්ථිබලපරිමාණො අසීතිසහස්සකපිගණපරිවුතො හිමවන්තපදෙසෙ වසති. තත්ථ ගඞ්ගාතීරං නිස්සාය සාඛාවිටපසම්පන්නො සන්දච්ඡායො බහලපත්තො පබ්බතකූටං විය සමුග්ගතො අම්බරුක්ඛො අහොසි ‘‘නිග්‍රොධරුක්ඛො’’තිපි වදන්ති. තස්ස මධුරානි ඵලානි දිබ්බගන්ධරසානි මහන්තානි මහන්තකුම්භප්පමාණානි. තස්ස එකිස්සා සාඛාය ඵලානි ථලෙ පතන්ති, එකිස්සා සාඛාය ගඞ්ගාජලෙ, ද්වින්නං සාඛානං ඵලානි මජ්ඣෙ රුක්ඛමූලෙ පතන්ති. බොධිසත්තො කපිගණං ආදාය තත්ථ ඵලානි ඛාදන්තො ‘‘එකස්මිං කාලෙ ඉමස්ස රුක්ඛස්ස උදකෙ පතිතං ඵලං නිස්සාය අම්හාකං භයං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති උදකමත්ථකෙ සාඛාය එකඵලම්පි අනවසෙසෙත්වා පුප්ඵකාලෙ කළායමත්තකාලතො පට්ඨාය ඛාදාපෙති චෙව පාතාපෙති ච. එවං සන්තෙපි අසීතිවානරසහස්සෙහි අදිට්ඨං කිපිල්ලිකපුටපටිච්ඡන්නං එකං පක්කඵලං නදියං පතිත්වා උද්ධඤ්ච අධො ච ජාලං බන්ධාපෙත්වා උදකකීළං කීළන්තස්ස බාරාණසිරඤ්ඤො උද්ධංජාලෙ ලග්ගි. රඤ්ඤො දිවසං කීළිත්වා සායං ගමනසමයෙ කෙවට්ටා ජාලං උක්ඛිපන්තා තං දිස්වා ‘‘අසුකඵලං නාමා’’ති අජානන්තා රඤ්ඤො දස්සෙසුං.

රාජා ‘‘කිංඵලං නාමෙත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘න ජානාම, දෙවා’’ති. ‘‘කෙ ජානිස්සන්තී’’ති? ‘‘වනචරකා, දෙවා’’ති. සො වනචරකෙ පක්කොසාපෙත්වා තෙසං සන්තිකා ‘‘අම්බපක්ක’’න්ති සුත්වා ඡුරිකාය ඡින්දිත්වා පඨමං වනචරකෙ ඛාදාපෙත්වා පච්ඡා අත්තනාපි ඛාදි, ඉත්ථාගාරස්සාපි අමච්චානම්පි දාපෙසි. රඤ්ඤො අම්බපක්කරසො සකලසරීරං ඵරිත්වා අට්ඨාසි. සො රසතණ්හාය බජ්ඣිත්වා තස්ස රුක්ඛස්ස ඨිතට්ඨානං වනචරකෙ පුච්ඡිත්වා තෙහි ‘‘හිමවන්තපදෙසෙ නදීතීරෙ’’ති වුත්තෙ බහූ නාවාසඞ්ඝාටෙ බන්ධාපෙත්වා වනචරකෙහි දෙසිතමග්ගෙන උද්ධංසොතං අගමාසි. ‘‘එත්තකානි දිවසානී’’ති පරිච්ඡෙදො න කථිතො, අනුපුබ්බෙන පන තං ඨානං පත්වා ‘‘එසො දෙව, රුක්ඛො’’ති වනචරකා රඤ්ඤො ආචික්ඛිංසු. රාජා නාවං ඨපෙත්වා මහාජනපරිවුතො පදසා තත්ථ ගන්ත්වා රුක්ඛමූලෙ සයනං පඤ්ඤපාපෙත්වා අම්බපක්කානි ඛාදිත්වා නානග්ගරසභොජනං භුඤ්ජිත්වා නිපජ්ජි, සබ්බදිසාසු ආරක්ඛං ඨපෙත්වා අග්ගිං කරිංසු.

මහාසත්තො මනුස්සෙසු නිද්දං ඔක්කන්තෙසු අඩ්ඪරත්තසමයෙ පරිසාය සද්ධිං අගමාසි. අසීතිසහස්සවානරා සාඛාය සාඛං චරන්තා අම්බානි ඛාදන්ති. රාජා පබුජ්ඣිත්වා කපිගණං දිස්වා මනුස්සෙ උට්ඨාපෙත්වා ධනුග්ගහෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘යථා එතෙ ඵලඛාදකා වානරා න පලායන්ති, තථා තෙ පරික්ඛිපිත්වා විජ්ඣථ, ස්වෙ අම්බානි චෙව වානරමංසඤ්ච ඛාදිස්සාමී’’ති ආහ. ධනුග්ගහා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා රුක්ඛං පරිවාරෙත්වා සරෙ සන්නය්හිත්වා අට්ඨංසු. තෙ දිස්වා වානරා මරණභයභීතා පලායිතුං අසක්කොන්තා මහාසත්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දෙව, ‘පලායනමක්කටෙ විජ්ඣිස්සාමා’ති රුක්ඛං පරිවාරෙත්වා ධනුග්ගහා ඨිතා, කිං කරොමා’’ති පුච්ඡිත්වා කම්පමානා අට්ඨංසු. බොධිසත්තො ‘‘මා භායිත්ථ, අහං වො ජීවිතං දස්සාමී’’ති වානරගණං සමස්සාසෙත්වා උජුකං උග්ගතසාඛං ආරුය්හ ගඞ්ගාභිමුඛං ගතසාඛං ගන්ත්වා තස්සා පරියන්තතො පක්ඛන්දිත්වා ධනුසතමත්තං ඨානං අතික්කම්ම ගඞ්ගාතීරෙ එකස්මිං ගුම්බමත්ථකෙ පතිත්වා තතො ඔරුය්හ ‘‘මමාගතට්ඨානං එත්තකං භවිස්සතී’’ති ආකාසං පරිච්ඡින්දිත්වා එකං වෙත්තලතං මූලෙ ඡින්දිත්වා සොධෙත්වා ‘‘එත්තකං ඨානං රුක්ඛෙ බජ්ඣිස්සති, එත්තකං ආකාසට්ඨං භවිස්සතී’’ති ඉමානි ද්වෙ ඨානානි වවත්ථපෙත්වා අත්තනො කටියං බන්ධනට්ඨානං න සල්ලක්ඛෙසි.

සො තං ලතං ආදාය එකං කොටිං ගඞ්ගාතීරෙ පතිට්ඨිතරුක්ඛෙ බන්ධිත්වා එකං අත්තනො කටියං බන්ධිත්වා වාතච්ඡින්නවලාහකො විය වෙගෙන ධනුසතමත්තං ඨානං ලඞ්ඝිත්වා කටියං බන්ධනට්ඨානස්ස අසල්ලක්ඛිතත්තා රුක්ඛං පාපුණිතුං අසක්කොන්තො උභොහි හත්ථෙහි අම්බසාඛං දළ්හං ගණ්හිත්වා වානරගණස්ස සඤ්ඤමදාසි ‘‘සීඝං මම පිට්ඨිං මද්දමානා වෙත්තලතාය සොත්ථිගමනං ගච්ඡථා’’ති. අසීතිසහස්සවානරා මහාසත්තං වන්දිත්වා ඛමාපෙත්වා තථා අගමංසු. තදා දෙවදත්තොපි මක්කටො හුත්වා තෙසං අබ්භන්තරෙ හොති. සො ‘‘අයං මෙ පච්චාමිත්තස්ස පිට්ඨිං පස්සිතුං කාලො’’ති උච්චං සාඛං ආරුය්හ වෙගං ජනෙත්වා තස්ස පිට්ඨියං පති. මහාසත්තස්ස හදයං භිජ්ජි, බලවවෙදනා උප්පජ්ජි. සොපි තං වෙදනාප්පත්තං කත්වා පක්කාමි. මහාසත්තො එකකොව අහොසි. රාජා අනිද්දායන්තො වානරෙහි ච මහාසත්තෙන ච කතකිරියං සබ්බං දිස්වා ‘‘අයං තිරච්ඡානො හුත්වා අත්තනො ජීවිතං අගණෙත්වා පරිසාය සොත්ථිභාවමෙව අකාසී’’ති චින්තෙන්තො නිපජ්ජි.

සො පභාතාය රත්තියා මහාසත්තස්ස තුස්සිත්වා ‘‘න යුත්තං ඉමං කපිරාජානං නාසෙතුං, උපායෙන නං ඔතාරෙත්වා පටිජග්ගිස්සාමී’’ති අන්තොගඞ්ගාය නාවාසඞ්ඝාටං ඨපෙත්වා තත්ථ අට්ටකං බන්ධාපෙත්වා සණිකං මහාසත්තං ඔතාරාපෙත්වා පිට්ඨියං කාසාවවත්ථං පත්ථරාපෙත්වා ගඞ්ගොදකෙන න්හාපෙත්වා ඵාණිතොදකං පායෙත්වා පරිසුද්ධසරීරං සහස්සපාකතෙලෙන අබ්භඤ්ජාපෙත්වා සයනපිට්ඨෙ එළකචම්මං සන්ථරාපෙත්වා සණිකං තත්ථ නිපජ්ජාපෙත්වා අත්තනා නීචෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා පඨමං ගාථමාහ –

83. ‘‘අත්තානං සඞ්කමං කත්වා, යො සොත්ථිං සමතාරයි;

කිං ත්වං තෙසං කිමෙ තුය්හං, හොන්ති එතෙ මහාකපී’’ති.

තස්සත්ථො – අම්භො මහාකපි, යො ත්වං අත්තානං සඞ්කමං කත්වා තුලං ආරොපෙත්වා ජීවිතං පරිච්චජිත්වා ඉමෙ වානරෙ සොත්ථිං සමතාරයි, ඛෙමෙන සන්තාරෙසි; කිං ත්වං තෙසං හොසි, කිමෙ තුය්හං වා කිංසු එතෙ හොන්තීති?

තං සුත්වා බොධිසත්තො රාජානං ඔවදන්තො සෙසගාථා අභාසි –

84. ‘‘රාජාහං ඉස්සරො තෙසං, යූථස්ස පරිහාරකො;

තෙසං සොකපරෙතානං, භීතානං තෙ අරින්දම.

85. ‘‘උල්ලඞ්ඝයිත්වා අත්තානං, විස්සට්ඨධනුනො සතං;

තතො අපරපාදෙසු, දළ්හං බන්ධං ලතාගුණං.

86. ‘‘ඡින්නබ්භමිව වාතෙන, නුණ්ණො රුක්ඛං උපාගමිං;

සොහං අප්පභවං තත්ථ, සාඛං හත්ථෙහි අග්ගහිං.

87. ‘‘තං මං වියායතං සන්තං, සාඛාය ච ලතාය ච;

සමනුක්කමන්තා පාදෙහි, සොත්ථිං සාඛාමිගා ගතා.

88. ‘‘තං මං න තපතෙ බන්ධො, මතො මෙ න තපෙස්සති;

සුඛමාහරිතං තෙසං, යෙසං රජ්ජමකාරයිං.

89. ‘‘එසා තෙ උපමා රාජ, තං සුණොහි අරින්දම;

රඤ්ඤා රට්ඨස්ස යොග්ගස්ස, බලස්ස නිගමස්ස ච;

සබ්බෙසං සුඛමෙට්ඨබ්බං, ඛත්තියෙන පජානතා’’ති.

තත්ථ තෙසන්ති තෙසං අසීතිසහස්සානං වානරානං. භීතානං තෙති තව විජ්ඣනත්ථාය ආණාපෙත්වා ඨිතස්ස භීතානං. අරින්දමාති රාජානං ආලපති. රාජා හි චොරාදීනං අරීනං දමනතො ‘‘අරින්දමො’’ති වුච්චති. විස්සට්ඨධනුනො සතන්ති අනාරොපිතධනුසතප්පමාණං ඨානං අත්තානං ආකාසෙ උල්ලඞ්ඝයිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා තතො ඉමම්හා රුක්ඛා ලඞ්ඝයිත්වා ගතට්ඨානතො. අපරපාදෙසූති පච්ඡාපාදෙසු. ඉදං කටිභාගං සන්ධාය වුත්තං. බොධිසත්තො හි කටිභාගෙ තං ලතාගුණං දළ්හං බන්ධිත්වා පච්ඡිමපාදෙහි භූමියං අක්කමිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා වාතවෙගෙන ආකාසං පක්ඛන්දි. නුණ්ණො රුක්ඛං උපාගමින්ති වාතච්ඡින්නං අබ්භමිව අත්තනො වෙගජනිතෙන වාතෙන නුණ්ණො. යථා වාතච්ඡින්නබ්භං වාතෙන, එවං අත්තනො වෙගෙන නුණ්ණො හුත්වා ඉමං අම්බරුක්ඛං උපාගමිං. අප්පභවන්ති සො අහං තත්ථ ආකාසප්පදෙසෙ රුක්ඛං පාපුණිතුං අප්පහොන්තො තස්ස රුක්ඛස්ස සාඛං හත්ථෙහි අග්ගහෙසින්ති අත්ථො.

වියායතන්ති රුක්ඛසාඛාය ච වෙත්තලතාය ච වීණාය භමරතන්ති විය විතතං ආකඩ්ඪිතසරීරං. සමනුක්කමන්තාති මයා අනුඤ්ඤාතා මං වන්දිත්වා පාදෙහි අනුක්කමන්තා නිරන්තරමෙව අක්කමන්තා සොත්ථිං ගතා. තං මං න තපතෙ බන්ධොති තං මං නාපි සො වල්ලියා බන්ධො තපති, නාපි ඉදානි මරණං තපෙස්සති. කිංකාරණා? සුඛමාහරිතං තෙසන්ති යස්මා යෙසං අහං රජ්ජමකාරයිං, තෙසං මයා සුඛමාහරිතං. එතෙ හි ‘‘මහාරාජ, අයං නො උප්පන්නං දුක්ඛං හරිත්වා සුඛං ආහරිස්සතී’’ති මං රාජානං අකංසු. අහම්පි ‘‘තුම්හාකං උප්පන්නං දුක්ඛං හරිස්සාමි’’ච්චෙව එතෙසං රාජා ජාතො. තං අජ්ජ මයා එතෙසං මරණදුක්ඛං හරිත්වා ජීවිතසුඛං ආහටං, තෙන මං නාපි බන්ධො තපති, න මරණවධො තපෙස්සති.

එසා තෙ උපමාති එසා තෙ මහාරාජ, මයා කතකිරියාය උපමා. තං සුණොහීති තස්මා ඉමාය උපමාය සංසන්දෙත්වා අත්තනො දිය්‍යමානං ඔවාදං සුණාහි. රඤ්ඤා රට්ඨස්සාති මහාරාජ, රඤ්ඤා නාම උච්ඡුයන්තෙ උච්ඡුං විය රට්ඨං අපීළෙත්වා චතුබ්බිධං අගතිගමනං පහාය චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගණ්හන්තෙන දසසු රාජධම්මෙසු පතිට්ඨාය මයා විය අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා ‘‘කින්තිමෙ රට්ඨවාසිනො විගතභයා ගිම්හකාලෙ විවටද්වාරෙ ඤාතීහි ච පරිවාරකෙහි ච පරිවාරිතා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා සීතෙන වාතෙන බීජියමානා යථාරුචි අත්තනො අත්තනො සන්තකං පරිභුඤ්ජන්තා කායිකචෙතසිකසුඛසමඞ්ගිනො භවෙය්‍යු’’න්ති සකලරට්ඨස්ස ච රථසකටාදියුත්තවාහනස්ස යොග්ගස්ස ච පත්තිසඞ්ඛාතස්ස බලස්ස ච නිගමජනපදසඞ්ඛාතස්ස නිගමස්ස ච සබ්බෙසං සුඛමෙව එසිතබ්බං ගවෙසිතබ්බන්ති අත්ථො. ඛත්තියෙන පජානතාති ඛෙත්තානං අධිපතිභාවෙන ‘‘ඛත්තියො’’ති ලද්ධනාමෙන පන එතෙන අවසෙසසත්තෙ අතික්කම්ම පජානතා ඤාණසම්පන්නෙන භවිතබ්බන්ති.

එවං මහාසත්තො රාජානං ඔවදන්තො අනුසාසන්තොව කාලමකාසි. රාජා අමච්චෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉමස්ස කපිරාජස්ස රාජූනං විය සරීරකිච්චං කරොථා’’ති වත්වා ඉත්ථාගාරම්පි ආණාපෙසි ‘‘තුම්හෙ රත්තවත්ථනිවත්ථා විකිණ්ණකෙසා දණ්ඩදීපිකහත්ථා කපිරාජානං පරිවාරෙත්වා ආළාහනං ගච්ඡථා’’ති. අමච්චා දාරූනං සකටසතමත්තෙන චිතකං කරිත්වා රාජූනං කරණනියාමෙනෙව මහාසත්තස්ස සරීරකිච්චං කත්වා සීසකපාලං ගහෙත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං අගමංසු. රාජා මහාසත්තස්ස ආළාහනෙ චෙතියං කාරෙත්වා දීපෙ ජාලාපෙත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා සීසකපාලං සුවණ්ණඛචිතං කාරෙත්වා කුන්තග්ගෙ ඨපෙත්වා පුරතො කත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙන්තො බාරාණසිං ගන්ත්වා අන්තොරාජද්වාරෙ ඨපෙත්වා සකලනගරං සජ්ජාපෙත්වා සත්තාහං ධාතුපූජං කාරෙසි. අථ නං ධාතුං ගහෙත්වා චෙතියං කාරෙත්වා යාවජීවං ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා බොධිසත්තස්ස ඔවාදෙ පතිට්ඨාය දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්තො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා සග්ගපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, දුට්ඨකපි දෙවදත්තො, පරිසා බුද්ධපරිසා, කපිරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මහාකපිජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[408] 3. කුම්භකාරජාතකවණ්ණනා

අම්බාහමද්දං වනමන්තරස්මින්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කිලෙසනිග්ගහං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු පානීයජාතකෙ (ජා. 1.11.59 ආදයො) ආවි භවිස්සති. තදා පන සාවත්ථියං පඤ්චසතා සහායකා පබ්බජිත්වා අන්තොකොටිසන්ථාරෙ වසමානා අඩ්ඪරත්තසමයෙ කාමවිතක්කං විතක්කයිංසු. සත්ථා අත්තනො සාවකෙ රත්තියා තයො වාරෙ, දිවසස්ස තයො වාරෙති රත්තින්දිවං ඡ වාරෙ ඔලොකෙන්තො කිකී අණ්ඩං විය, චමරී වාලධිං විය, මාතා පියපුත්තං විය, එකචක්ඛුකො පුරිසො චක්ඛුං විය රක්ඛති, තස්මිං තස්මිංයෙව ඛණෙ උප්පන්නකිලෙසං නිග්ගණ්හාති. සො තං දිවසං අඩ්ඪරත්තසමයෙ ජෙතවනං පරිග්ගණ්හන්තො තෙසං භික්ඛූනං විතක්කසමුදාචාරං ඤත්වා ‘‘ඉමෙසං භික්ඛූනං අබ්භන්තරෙ අයං කිලෙසො වඩ්ඪන්තො අරහත්තස්ස හෙතුං භින්දිස්සති, ඉදානෙව නෙසං කිලෙසං නිග්ගණ්හිත්වා අරහත්තං දස්සාමී’’ති ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා ආනන්දත්ථෙරං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ආනන්ද, අන්තොකොටිසන්ථාරෙ වසනකභික්ඛූ සබ්බෙ සන්නිපාතෙහී’’ති සන්නිපාතාපෙත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, අන්තොපවත්තකිලෙසානං වසෙ වත්තිතුං වට්ටති, කිලෙසො හි වඩ්ඪමානො පච්චාමිත්තො විය මහාවිනාසං පාපෙති, භික්ඛුනා නාම අප්පමත්තකම්පි කිලෙසං නිග්ගණ්හිතුං වට්ටති, පොරාණකපණ්ඩිතා අප්පමත්තකං ආරම්මණං දිස්වා අබ්භන්තරෙ පවත්තකිලෙසං නිග්ගණ්හිත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තෙසු’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බාරාණසිනගරස්ස ද්වාරගාමෙ කුම්භකාරකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා එකං පුත්තඤ්ච ධීතරඤ්ච ලභිත්වා කුම්භකාරකම්මං නිස්සාය පුත්තදාරං පොසෙසි. තදා කලිඞ්ගරට්ඨෙ දන්තපුරනගරෙ කරණ්ඩකො නාම රාජා මහන්තෙන පරිවාරෙන උය්‍යානං ගච්ඡන්තො උය්‍යානද්වාරෙ ඵලභාරභරිතං මධුරඵලං අම්බරුක්ඛං දිස්වා හත්ථික්ඛන්ධවරගතොයෙව හත්ථං පසාරෙත්වා එකං අම්බපිණ්ඩං ගහෙත්වා උය්‍යානං පවිසිත්වා මඞ්ගලසිලාය නිසින්නො දාතබ්බයුත්තකානං දත්වා අම්බං පරිභුඤ්ජි. ‘‘රඤ්ඤා ගහිතකාලතො පට්ඨාය සෙසෙහි නාම ගහෙතබ්බමෙවා’’ති අමච්චාපි බ්‍රාහ්මණගහපතිකාදයොපි අම්බානි පාතෙත්වා ඛාදිංසු. පච්ඡා ආගතා රුක්ඛං ආරුය්හ මුග්ගරෙහි පොථෙත්වා ඔභග්ගවිභග්ගසාඛං කත්වා ආමකඵලම්පි අසෙසෙත්වා ඛාදිංසු.

රාජා දිවසං උය්‍යානෙ කීළිත්වා සායන්හසමයෙ අලඞ්කතහත්ථික්ඛන්ධවරෙ නිසීදිත්වා ගච්ඡන්තො තං රුක්ඛං දිස්වා හත්ථිතො ඔතරිත්වා රුක්ඛමූලං ගන්ත්වා රුක්ඛං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයං පාතොව පස්සන්තානං අතිත්තිකරො ඵලභාරභරිතො සොභමානො අට්ඨාසි, ඉදානි ගහිතඵලො ඔභග්ගවිභග්ගො අසොභමානො ඨිතො’’ති චින්තෙත්වා පුන අඤ්ඤතො ඔලොකෙන්තො අපරං නිප්ඵලං අම්බරුක්ඛං දිස්වා ‘‘එස රුක්ඛො අත්තනො නිප්ඵලභාවෙන මුණ්ඩමණිපබ්බතො විය සොභමානො ඨිතො, අයං පන සඵලභාවෙන ඉමං බ්‍යසනං පත්තො, ඉදං අගාරමජ්ඣම්පි ඵලිතරුක්ඛසදිසං, පබ්බජ්ජා නිප්ඵලරුක්ඛසදිසා, සධනස්සෙව භයං අත්ථි, නිද්ධනස්ස භයං නත්ථි, මයාපි නිප්ඵලරුක්ඛෙන විය භවිතබ්බ’’න්ති ඵලරුක්ඛං ආරම්මණං කත්වා රුක්ඛමූලෙ ඨිතකොව තීණි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘විද්ධංසිතා දානි මෙ මාතුකුච්ඡිකුටිකා, ඡින්නා තීසු භවෙසු පටිසන්ධි, සොධිතා සංසාරඋක්කාරභූමි, සොසිතො මයා අස්සුසමුද්දො, භින්නො අට්ඨිපාකාරො, නත්ථි මෙ පුන පටිසන්ධී’’ති ආවජ්ජෙන්තො සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතොව අට්ඨාසි.

අථ නං අමච්චා ආහංසු ‘‘අතිබහුං ඨිතත්ථ, මහාරාජා’’ති. ‘‘න මයං මහාරාජානො, පච්චෙකබුද්ධා නාම මය’’න්ති. ‘‘පච්චෙකබුද්ධා නාම තුම්හාදිසා න හොන්ති, දෙවා’’ති. ‘‘අථ කීදිසා හොන්තී’’ති? ‘‘ඔරොපිතකෙසමස්සුකාසාවවත්ථපටිච්ඡන්නා කුලෙ වා ගණෙ වා අලග්ගා වාතච්ඡින්නවලාහකරාහුමුත්තචන්දමණ්ඩලපටිභාගා හිමවන්තෙ නන්දමූලකපබ්භාරෙ වසන්ති, එවරූපා දෙව, පච්චෙකබුද්ධා’’ති. තස්මිං ඛණෙ රාජා හත්ථං උක්ඛිපිත්වා සීසං පරාමසි, තාවදෙවස්ස ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායි, සමණලිඞ්ගං පාතුරහොසි.

‘‘තිචීවරඤ්ච පත්තො ච, වාසි සූචි ච බන්ධනං;

පරිස්සාවනෙන අට්ඨෙතෙ, යුත්තයොගස්ස භික්ඛුනො’’ති. –

එවං වුත්තා සමණපරික්ඛාරා කායපටිබද්ධාව අහෙසුං. සො ආකාසෙ ඨත්වා මහාජනස්ස ඔවාදං දත්වා අනිලපථෙන උත්තරහිමවන්තෙ නන්දමූලකපබ්භාරමෙව අගමාසි.

ගන්ධාරරට්ඨෙපි තක්කසිලනගරෙ නග්ගජි නාම රාජා උපරිපාසාදෙ පල්ලඞ්කමජ්ඣගතො එකං ඉත්ථිං එකෙකහත්ථෙ එකෙකං මණිවලයං පිළන්ධිත්වා අවිදූරෙ නිසීදිත්වා ගන්ධං පිසමානං දිස්වා ‘‘එතානි වලයානි එකෙකභාවෙන න ඝට්ටෙන්ති න විරවන්තී’’ති ඔලොකෙන්තො නිසීදි. අථ සා දක්ඛිණහත්ථතො වලයං වාමහත්ථෙයෙව පිළන්ධිත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන ගන්ධං සඞ්කඩ්ඪිත්වා පිසිතුං ආරභි, වාමහත්ථෙ වලයං දුතියං ආගම්ම ඝට්ටියමානං සද්දමකාසි. රාජා තානි ද්වෙ වලයානි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝට්ටෙන්තානි විරවන්තානි දිස්වා චින්තෙසි ‘‘ඉදං වලයං එකෙකකාලෙ න ඝට්ටෙසි, දුතියං ආගම්ම ඝට්ටෙති, සද්දං කරොති, එවමෙව ඉමෙ සත්තාපි එකෙකා න ඝට්ටෙන්ති න විවදන්ති, ද්වෙ තයො හුත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝට්ටෙන්ති, කලහං කරොන්ති. අහං පන කස්මීරගන්ධාරෙසු ද්වීසු රජ්ජෙසු රට්ඨවාසිනො විචාරෙමි, මයාපි එකවලයසදිසෙන හුත්වා පරං අවිචාරෙත්වා අත්තානමෙව විචාරෙන්තෙන වසිතුං වට්ටතී’’ති සඞ්ඝට්ටනවලයං ආරම්මණං කත්වා යථානිසින්නොව තීණි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තෙසි. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

විදෙහරට්ඨෙ මිථිලනගරෙ නිමි නාම රාජා භුත්තපාතරාසො අමච්චගණපරිවුතො විවටසීහපඤ්ජරෙන අන්තරවීථිං පෙක්ඛමානො අට්ඨාසි. අථෙකො සෙනො සූනාපණතො මංසපෙසිං ගහෙත්වා ආකාසං පක්ඛන්දි. තමෙනං ඉතො චිතො ච ගිජ්ඣාදයො සකුණා සම්පරිවාරෙත්වා ආහාරහෙතු තුණ්ඩෙන විජ්ඣන්තා පක්ඛෙහි පහරන්තා පාදෙහි මද්දන්තා අගමංසු. සො අත්තනො වධං අසහමානො තං මංසං ඡඩ්ඩෙසි. අඤ්ඤො ගණ්හි, සකුණා ඉමං මුඤ්චිත්වා තං අනුබන්ධිංසු. තෙනපි විස්සට්ඨං අඤ්ඤො අග්ගහෙසි, තම්පි තථෙව විහෙඨෙසුං. රාජා තෙ සකුණෙ දිස්වා චින්තෙසි ‘‘යො යො මංසපෙසිං ගණ්හි, තස්ස තස්සෙව දුක්ඛං, යො යො තං විස්සජ්ජෙසි, තස්ස තස්සෙව සුඛං, ඉමෙපි පඤ්ච කාමගුණෙ යො යො ගණ්හාති, තස්ස තස්සෙව දුක්ඛං, ඉතරස්ස සුඛං, ඉමෙ හි බහූනං සාධාරණා, මය්හං ඛො පන සොළස ඉත්ථිසහස්සානි, මයා විස්සට්ඨමංසපිණ්ඩෙන විය සෙනෙන පඤ්ච කාමගුණෙ පහාය සුඛිතෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති. සො යොනිසො මනසි කරොන්තො යථාඨිතොව තීණි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තෙසි. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

උත්තරපඤ්චාලරට්ඨෙ කපිලනගරෙ දුම්මුඛො නාම රාජා භුත්තපාතරාසො සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතො අමච්චගණපරිවුතො විවටසීහපඤ්ජරෙ රාජඞ්ගණං ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ ගොපාලකා වජද්වාරං විවරිංසු, උසභා වජතො නික්ඛමිත්වා කිලෙසවසෙන එකං ගාවිං අනුබන්ධිංසු. තත්ථෙකො තිඛිණසිඞ්ගො මහාඋසභො අඤ්ඤං උසභං ආගච්ඡන්තං දිස්වා කිලෙසමච්ඡෙරාභිභූතො තිඛිණෙන සිඞ්ගෙන අන්තරසත්ථිම්හි පහරි. තස්ස පහාරමුඛෙන අන්තානි නික්ඛමිංසු, සො තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පාපුණි. රාජා තං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘ඉමෙ සත්තා තිරච්ඡානගතෙ ආදිං කත්වා කිලෙසවසෙන දුක්ඛං පාපුණන්ති, අයං උසභො කිලෙසං නිස්සාය ජීවිතක්ඛයං පත්තො, අඤ්ඤෙපි සත්තා කිලෙසෙහෙව කම්පන්ති, මයා ඉමෙසං සත්තානං කම්පනකිලෙසෙ පහාතුං වට්ටතී’’ති. සො ඨිතකොව තීණි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තෙසි. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

අථෙකදිවසං චත්තාරො පච්චෙකබුද්ධා භික්ඛාචාරවෙලං සල්ලක්ඛෙත්වා නන්දමූලකපබ්භාරා නික්ඛම්ම අනොතත්තදහෙ නාගලතාදන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා කතසරීරපටිජග්ගනා මනොසිලාතලෙ ඨත්වා නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය ඉද්ධියා ආකාසෙ උප්පතිත්වා පඤ්චවණ්ණවලාහකෙ මද්දමානා ගන්ත්වා බාරාණසිනගරද්වාරගාමකස්ස අවිදූරෙ ඔතරිත්වා එකස්මිං ඵාසුකට්ඨානෙ චීවරං පාරුපිත්වා පත්තං ගහෙත්වා ද්වාරගාමං පවිසිත්වා පිණ්ඩාය චරන්තා බොධිසත්තස්ස ගෙහද්වාරං සම්පාපුණිංසු. බොධිසත්තො තෙ දිස්වා තුට්ඨචිත්තො හුත්වා ගෙහං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා දක්ඛිණොදකං දත්වා පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන පරිවිසිත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා සඞ්ඝත්ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං පබ්බජ්ජා අතිවිය සොභති, විප්පසන්නානි වො ඉන්ද්‍රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො, කිං නු ඛො ආරම්මණං දිස්වා තුම්හෙ ඉමං භික්ඛාචරියපබ්බජ්ජං උපගතා’’ති පුච්ඡි. යථා ච සඞ්ඝත්ථෙරං, එවං සෙසෙපි උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි. අථස්ස තෙ චත්තාරොපි ජනා ‘‘අහං අසුකනගරෙ අසුකරට්ඨෙ අසුකරාජා නාම හුත්වා’’තිආදිනා නයෙන අත්තනො අත්තනො අභිනික්ඛමනවත්ථූනි කථෙත්වා පටිපාටියා එකෙකං ගාථමාහංසු –

90. ‘‘අම්බාහමද්දං වනමන්තරස්මිං, නිලොභාසං ඵලිතං සංවිරූළ්හං;

තමද්දසං ඵලහෙතු විභග්ගං, තං දිස්වා භික්ඛාචරියං චරාමි.

91. ‘‘සෙලං සුමට්ඨං නරවීරනිට්ඨිතං, නාරී යුගං ධාරයි අප්පසද්දං;

දුතියඤ්ච ආගම්ම අහොසි සද්දො, තං දිස්වා භික්ඛාචරියං චරාමි.

92. ‘‘දිජා දිජං කුණපමාහරන්තං, එකං සමානං බහුකා සමෙච්ච;

ආහාරහෙතූ පරිපාතයිංසු, තං දිස්වා භික්ඛාචරියං චරාමි.

93. ‘‘උසභාහමද්දං යූථස්ස මජ්ඣෙ, චලක්කකුං වණ්ණබලූපපන්නං;

තමද්දසං කාමහෙතු විතුන්නං, තං දිස්වා භික්ඛාචරියං චරාමී’’ති.

තත්ථ අම්බාහමද්දන්ති අම්බරුක්ඛං අහං අද්දසං. වනමන්තරස්මින්ති වනඅන්තරෙ, අම්බවනමජ්ඣෙති අත්ථො. සංවිරූළ්හන්ති සුවඩ්ඪිතං. තමද්දසන්ති තං උය්‍යානතො නික්ඛන්තො ඵලහෙතු විභග්ගං පුන අද්දසං. තං දිස්වාති තං ඵලහෙතු විභග්ගං දිස්වා පටිලද්ධසංවෙගො පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා ඉමං භික්ඛාචරියපබ්බජ්ජං උපගතොස්මි, තස්මා භික්ඛාචරියං චරාමීති. ඉදං සො ඵලහෙතු විභග්ගං අම්බරුක්ඛං දස්සනතො පට්ඨාය සබ්බං චිත්තාචාරං කථෙසි. සෙසානං විස්සජ්ජනෙසුපි එසෙව නයො. අයං පනෙත්ථ අනුත්තානපදවණ්ණනා – සෙලන්ති මණිවලයං. නරවීරනිට්ඨිතන්ති වීරනරෙහි නිට්ඨිතං, පණ්ඩිතපුරිසෙහි කතන්ති අත්ථො. යුගන්ති එකෙකස්මිං එකෙකං කත්වා එකං වලයයුගළං. දිජා දිජන්ති ගහිතමංසපිණ්ඩං දිජං අවසෙසදිජා. කුණපමාහරන්තන්ති මංසපිණ්ඩං ආදාය ආහරන්තං. සමෙච්චාති සමාගන්ත්වා සන්නිපතිත්වා. පරිපාතයිංසූති කොට්ටෙන්තා අනුබන්ධිංසු. උසභාහමද්දන්ති උසභං අහං අද්දසං. චලක්කකුන්ති චලක්කකුධං.

බොධිසත්තො එකෙකං ගාථං සුත්වා ‘‘සාධු, භන්තෙ, තුම්හාකමෙව තං ආරම්මණං අනුරූප’’න්ති එකෙකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස ථුතිං අකාසි. තඤ්ච පන චතූහි ජනෙහි දෙසිතං ධම්මකථං සුත්වා ඝරාවාසෙ අනපෙක්ඛො හුත්වා පක්කන්තෙසු පච්චෙකබුද්ධෙසු භුත්තපාතරාසො සුඛනිසින්නො භරියං ආමන්තෙත්වා ‘‘භද්දෙ, එතෙ චත්තාරො පච්චෙකබුද්ධා රජ්ජං පහාය පබ්බජිත්වා අකිඤ්චනා අපලිබොධා පබ්බජ්ජාසුඛෙන වීතිනාමෙන්ති, අහං පන භතියා ජීවිකං කප්පෙමි, කිං මෙ ඝරාවාසෙන, ත්වං පුත්තකෙ සඞ්ගණ්හන්තී ගෙහෙ වසා’’ති වත්වා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

94. ‘‘කරණ්ඩකො කලිඞ්ගානං, ගන්ධාරානඤ්ච නග්ගජි;

නිමිරාජා විදෙහානං, පඤ්චාලානඤ්ච දුම්මුඛො;

එතෙ රට්ඨානි හිත්වාන, පබ්බජිංසු අකිඤ්චනා.

95. ‘‘සබ්බෙපිමෙ දෙවසමා සමාගතා, අග්ගී යථා පජ්ජලිතො තථෙවිමෙ;

අහම්පි එකො චරිස්සාමි භග්ගවි, හිත්වාන කාමානි යථොධිකානී’’ති.

තාසං අත්ථො – භද්දෙ, එස සඞ්ඝත්ථෙරො පච්චෙකබුද්ධො දන්තපුරෙ නාම නගරෙ කරණ්ඩකො නාම කලිඞ්ගානං ජනපදස්ස රාජා, දුතියො තක්කසිලනගරෙ නග්ගජි නාම ගන්ධාරානං ජනපදස්ස රාජා, තතියො මිථිලනගරෙ නිමි නාම විදෙහානං ජනපදස්ස රාජා, චතුත්ථො කපිලනගරෙ දුම්මුඛො නාම උත්තරපඤ්චාලානං ජනපදස්ස රාජා, එතෙ එවරූපානි රට්ඨානි හිත්වා අකිඤ්චනා හුත්වා පබ්බජිංසු. සබ්බෙපිමෙති ඉමෙ පන සබ්බෙපි විසුද්ධිදෙවෙහි පුරිමපච්චෙකබුද්ධෙහි සමානා එකතො සමාගතා. අග්ගී යථාති යථා හි අග්ගි පජ්ජලිතො ඔභාසති. තථෙවිමෙති ඉමෙපි තථෙව සීලාදීහි පඤ්චහි ගුණෙහි ඔභාසන්ති. යථා එතෙ, තථා අහම්පි පබ්බජිත්වා එකො චරිස්සාමීති අත්ථො. භග්ගවීති භරියං ආලපති. හිත්වාන කාමානීති රූපාදයො වත්ථුකාමෙ හිත්වා. යථොධිකානීති අත්තනො ඔධිවසෙන ඨිතානි. ඉදං වුත්තං හොති – රූපාදිඔධිවසෙන යථාඨිතෙ කාමෙ පහාය අහම්පි පබ්බජිත්වා එකො චරිස්සාමීති. ‘‘යතොධිකානී’’තිපි පාඨො, තස්සත්ථො – යතො උපරතො ඔධි එතෙසන්ති යතොධිකානි, උපරතකොට්ඨාසානි. පබ්බජිස්සාමීති චින්තිතකාලතො පට්ඨාය හි කිලෙසකාමානං එකො කොට්ඨාසො උපරතො නාම හොති නිරුද්ධො, තස්ස වත්ථුභූතො කාමකොට්ඨාසොපි උපරතොව හොතීති.

සා තස්ස කථං සුත්වා ‘‘මය්හම්පි ඛො සාමි, පච්චෙකබුද්ධානං ධම්මකථං සුතකාලතො පට්ඨාය අගාරෙ චිත්තං න සණ්ඨාතී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

96. ‘‘අයමෙව කාලො න හි අඤ්ඤො අත්ථි, අනුසාසිතා මෙ න භවෙය්‍ය පච්ඡා;

අහම්පි එකා චරිස්සාමි භග්ගව, සකුණීව මුත්තා පුරිසස්ස හත්ථා’’ති.

තත්ථ අනුසාසිතා මෙ න භවෙය්‍ය පච්ඡාති අනුසාසකො ඔවාදකො න භවෙය්‍ය දුල්ලභත්තා ඔවාදකානං, තස්මා අයමෙව පබ්බජිතුං කාලො, න හි අඤ්ඤො අත්ථීති දස්සෙති. සකුණීව මුත්තාති යථා සාකුණිකෙන ගහෙත්වා සකුණපච්ඡියං ඛිත්තාසු සකුණීසු තස්ස හත්ථතො මුත්තා එකා සකුණී අනිලපථං ලඞ්ඝයිත්වා යථාරුචිතට්ඨානං ගන්ත්වා එකිකාව චරෙය්‍ය, තථා අහම්පි තව හත්ථතො මුත්තා එකිකා චරිස්සාමීති සයම්පි පබ්බජිතුකාමා හුත්වා එවමාහ.

බොධිසත්තො තස්සා කථං සුත්වා තුණ්හී අහොසි. සා පන බොධිසත්තං වඤ්චෙත්වා පුරෙතරං පබ්බජිතුකාමා ‘‘සාමි, පානීයතිත්ථං ගමිස්සාමි, දාරකෙ ඔලොකෙහී’’ති ඝටං ආදාය ගච්ඡන්තී විය පලායිත්වා නගරසාමන්තෙ තාපසානං සන්තිකෙ ගන්ත්වා පබ්බජි. බොධිසත්තො තස්සා අනාගමනං ඤත්වා සයං දාරකෙ පොසෙසි. අපරභාගෙ තෙසු ථොකං වඩ්ඪිත්වා අත්තනො අයානයජානනසමත්ථතං සම්පත්තෙසු තෙසං වීමංසනත්ථං එකදිවසං භත්තං පචන්තො ථොකං උත්තණ්ඩුලං පචි, එකදිවසං ථොකං කිලින්නං, එකදිවසං සුපක්කං, එකදිවසං අතිකිලින්නං, එකදිවසං අලොණකං, එකදිවසං අතිලොණකං. දාරකා ‘‘තාත, අජ්ජ භත්තං උත්තණ්ඩුලං, අජ්ජ කිලින්නං, අජ්ජ සුපක්කං, අජ්ජ අතිකිලින්නං, අජ්ජ අලොණකං, අජ්ජ අතිලොණක’’න්ති ආහංසු. තං සුත්වා බොධිසත්තො ‘‘ආම, තාතා’’ති වත්වා චින්තෙසි ‘‘ඉමෙ දාරකා ඉදානි ආමපක්කලොණිකඅතිලොණිකානි ජානන්ති, අත්තනො ධම්මතාය ජීවිතුං සක්ඛිස්සන්ති, මයා පබ්බජිතුං වට්ටතී’’ති. අථ තෙ දාරකෙ ඤාතකානං දත්වා පටිච්ඡාපෙත්වා ‘‘අම්මතාතා, ඉමෙ දාරකෙ සාධුකං පොසෙථා’’ති වත්වා සො ඤාතකානං පරිදෙවන්තානඤ්ඤෙව නගරා නික්ඛමිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා නගරස්ස සාමන්තෙයෙව වසි.

අථ නං එකදිවසං බාරාණසියං භික්ඛාය චරන්තං පරිබ්බාජිකා දිස්වා වන්දිත්වා ‘‘අය්‍ය, දාරකා තෙ නාසිතා මඤ්ඤෙ’’ති ආහ. මහාසත්තො ‘‘නාහං දාරකෙ නාසෙමි, තෙසං අත්තනො අයානයජානනකාලෙ පබ්බජිතොම්හි, ත්වං තෙසං අචින්තෙත්වා පබ්බජ්ජාය අභිරමා’’ති වත්වා ඔසානගාථමාහ –

97. ‘‘ආමං පක්කඤ්ච ජානන්ති, අථො ලොණං අලොණකං;

තමහං දිස්වාන පබ්බජිං, චරෙව ත්වං චරාමහ’’න්ති.

තත්ථ තමහන්ති තං අහං දාරකානං කිරියං දිස්වා පබ්බජිතො. චරෙව ත්වං චරාමහන්ති ත්වම්පි භික්ඛාචරියමෙව චර, අහම්පි භික්ඛාචරියමෙව චරිස්සාමීති.

ඉති සො පරිබ්බාජිකං ඔවදිත්වා උය්‍යොජෙසි. සාපි ඔවාදං ගහෙත්වා මහාසත්තං වන්දිත්වා යථාරුචිතං ඨානං ගතා. ඨපෙත්වා කිර තං දිවසං න තෙ පුන අඤ්ඤමඤ්ඤං අද්දසංසු. බොධිසත්තො ච ඣානාභිඤ්ඤං නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ තෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. තදා ධීතා උප්පලවණ්ණා අහොසි, පුත්තො රාහුලකුමාරො, පරිබ්බාජිකා රාහුලමාතා, පරිබ්බාජකො පන අහමෙව අහොසින්ති.

කුම්භකාරජාතකවණ්ණනා තතියා.

[409] 4. දළ්හධම්මජාතකවණ්ණනා

අහං චෙ දළ්හධම්මස්සාති ඉදං සත්ථා කොසම්බිං නිස්සාය ඝොසිතාරාමෙ විහරන්තො උදෙනස්ස රඤ්ඤො භද්දවතිකං හත්ථිනිං ආරබ්භ කථෙසි. තස්සා පන හත්ථිනියා ලද්ධවිධානඤ්ච උදෙනස්ස රාජවංසො ච මාතඞ්ගජාතකෙ (ජා. 1.15.1 ආදයො) ආවි භවිස්සති. එකදිවසං පන සා හත්ථිනී නගරා නික්ඛමන්තී භගවන්තං පාතොව අරියගණපරිවුතං අනොමාය බුද්ධසිරියා නගරං පිණ්ඩාය පවිසන්තං දිස්වා තථාගතස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා ‘‘භගවා සබ්බඤ්ඤු සබ්බලොකනිත්ථරණ උදෙනො වංසරාජා මං තරුණකාලෙ කම්මං නිත්ථරිතුං සමත්ථකාලෙ ‘ඉමං නිස්සාය මයා ජීවිතඤ්ච රජ්ජඤ්ච දෙවී ච ලද්ධා’ති පියායිත්වා මහන්තං පරිහාරං අදාසි, සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා ඨිතට්ඨානං ගන්ධෙන පරිභණ්ඩං කාරෙත්වා මත්ථකෙ සුවණ්ණතාරකඛචිතවිතානං බන්ධාපෙත්වා සමන්තා චිත්‍රසාණිං පරික්ඛිපාපෙත්වා ගන්ධතෙලෙන දීපං ජාලාපෙත්වා ධූමතට්ටකං ඨපාපෙත්වා කරීසඡඩ්ඩනට්ඨානෙ සුවණ්ණකටාහං පතිට්ඨපාපෙත්වා මං චිත්තත්ථරණපිට්ඨෙ ඨපෙසි, රාජාරහඤ්ච මෙ නානග්ගරසභොජනං දාපෙසි. ඉදානි පන මෙ මහල්ලකකාලෙ කම්මං නිත්ථරිතුං අසමත්ථකාලෙ සබ්බං තං පරිහාරං අච්ඡින්දි, අනාථා නිප්පච්චයා හුත්වා අරඤ්ඤෙ කෙතකානි ඛාදන්තී ජීවාමි, අඤ්ඤං මය්හං පටිසරණං නත්ථි, උදෙනං මම ගුණං සල්ලක්ඛාපෙත්වා පොරාණකපරිහාරං මෙ පටිපාකතිකං කාරෙථ භගවා’’ති පරිදෙවමානා තථාගතං යාචි.

සත්ථා ‘‘ගච්ඡ ත්වං, අහං තෙ රඤ්ඤො කථෙත්වා යසං පටිපාකතිකං කාරෙස්සාමී’’ති වත්වා රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරං අගමාසි. රාජා තථාගතං අන්තොනිවෙසනං පවෙසෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං පවත්තෙසි. සත්ථා භත්තකිච්චපරියොසානෙ අනුමොදනං කරොන්තො ‘‘මහාරාජ, භද්දවතිකා කහ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘න ජානාමි, භන්තෙ’’ති. ‘‘මහාරාජ, උපකාරකානං යසං දත්වා මහල්ලකකාලෙ ගහෙතුං නාම න වට්ටති, කතඤ්ඤුනා කතවෙදිනා භවිතුං වට්ටති. භද්දවතිකා ඉදානි මහල්ලිකා ජරාජිණ්ණා අනාථා හුත්වා අරඤ්ඤෙ කෙතකානි ඛාදන්තී ජීවති, තං ජිණ්ණකාලෙ අනාථං කාතුං තුම්හාකං අයුත්ත’’න්ති භද්දවතිකාය ගුණං කථෙත්වා ‘‘සබ්බං පොරාණකපරිහාරං පටිපාකතිකං කරොහී’’ති වත්වා පක්කාමි. රාජා තථා අකාසි. ‘‘තථාගතෙන කිර භද්දවතිකාය ගුණං කථෙත්වා පොරාණකයසො පටිපාකතිකො කාරිතො’’ති සකලනගරං පත්ථරි, භික්ඛුසඞ්ඝෙපි සා පවත්ති පාකටා ජාතා. අථ භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, සත්ථාරා කිර භද්දවතිකාය ගුණං කථෙත්වා පොරාණකයසො පටිපාකතිකො කාරිතො’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි තථාගතො එතිස්සා ගුණං කථෙත්වා නට්ඨයසං පටිපාකතිකං කාරෙසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං දළ්හධම්මො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තදා බොධිසත්තො අමච්චකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තං රාජානං උපට්ඨහි. සො තස්ස සන්තිකා මහන්තං යසං ලභිත්වා අමච්චරතනට්ඨානෙ අට්ඨාසි. තදා තස්ස රඤ්ඤො එකා ඔට්ඨිබ්‍යාධි හත්ථිනී ථාමබලසම්පන්නා මහබ්බලා අහොසි. සා එකදිවසං යොජනසතං ගච්ඡති, රඤ්ඤො දූතෙය්‍යහරණකිච්චං කරොති, සඞ්ගාමෙ යුද්ධං කත්වා සත්තු මද්දනං කරොති. රාජා ‘‘අයං මෙ බහූපකාරා’’ති තස්සා සබ්බාලඞ්කාරං දත්වා උදෙනෙන භද්දවතිකාය දින්නසදිසං සබ්බං පරිහාරං දාපෙසි. අථස්සා ජිණ්ණදුබ්බලකාලෙ රාජා සබ්බං යසං ගණ්හි. සා තතො පට්ඨාය අනාථා හුත්වා අරඤ්ඤෙ තිණපණ්ණානි ඛාදන්තී ජීවති. අථෙකදිවසං රාජකුලෙ භාජනෙසු අප්පහොන්තෙසු රාජා කුම්භකාරං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘භාජනානි කිර නප්පහොන්තී’’ති ආහ. ‘‘ගොමයාහරණයානකෙ යොජෙතුං ගොණෙ න ලභාමි, දෙවා’’ති. රාජා තස්ස කථං සුත්වා ‘‘අම්හාකං ඔට්ඨිබ්‍යාධි කහ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘අත්තනො ධම්මතාය චරති, දෙවා’’ති. රාජා ‘‘ඉතො පට්ඨාය තං යොජෙත්වා ගොමයං ආහරා’’ති තං කුම්භකාරස්ස අදාසි. කුම්භකාරො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති තථා අකාසි.

අථෙකදිවසං සා නගරා නික්ඛමමානා නගරං පවිසන්තං බොධිසත්තං දිස්වා වන්දිත්වා තස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා පරිදෙවමානා ‘‘සාමි, රාජා මං ‘තරුණකාලෙ බහූපකාරා’ති සල්ලක්ඛෙත්වා මහන්තං යසං දත්වා ඉදානි මහල්ලකකාලෙ සබ්බං අච්ඡින්දිත්වා මයි චිත්තම්පි න කරොති, අහං පන අනාථා අරඤ්ඤෙ තිණපණ්ණානි ඛාදන්තී ජීවාමි, එවං දුක්ඛප්පත්තං මං ඉදානි යානකෙ යොජෙතුං කුම්භකාරස්ස අදාසි, ඨපෙත්වා තුම්හෙ අඤ්ඤං මය්හං පටිසරණං නත්ථි, මයා රඤ්ඤො කතූපකාරං තුම්හෙ ජානාථ, සාධු ඉදානි මෙ නට්ඨං යසං පටිපාකතිකං කරොථා’’ති වත්වා තිස්සො ගාථා අභාසි –

98. ‘‘අහං චෙ දළ්හධම්මස්ස, වහන්තී නාභිරාධයිං;

ධරන්තී උරසි සල්ලං, යුද්ධෙ වික්කන්තචාරිනී.

99. ‘‘නූන රාජා න ජානාති, මම වික්කමපොරිසං;

සඞ්ගාමෙ සුකතන්තානි, දූතවිප්පහිතානි ච.

100. ‘‘සා නූනාහං මරිස්සාමි, අබන්ධු අපරායිනී;

තදා හි කුම්භකාරස්ස, දින්නා ඡකණහාරිකා’’ති.

තත්ථ වහන්තීති දූතෙය්‍යහරණං සඞ්ගාමෙ බලකොට්ඨකභින්දනං තං තං කිච්චං වහන්තී නිත්ථරන්තී. ධරන්තී උරසි සල්ලන්ති උරස්මිං බද්ධං කණ්ඩං වා අසිං වා සත්තිං වා යුද්ධකාලෙ සත්තූනං උපරි අභිහරන්තී. වික්කන්තචාරිනීති වික්කමං පරක්කමං කත්වා පරබලවිජයෙන යුද්ධෙ වික්කන්තගාමිනී. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ සාමි, අහං ඉමානි කිච්චානි කරොන්තී රඤ්ඤො දළ්හධම්මස්ස චිත්තං නාරාධයිං න පරිතොසෙසිං, කො දානි අඤ්ඤො තස්ස චිත්තං ආරාධයිස්සතීති.

මම වික්කමපොරිසන්ති මයා කතං පුරිසපරක්කමං. සුකතන්තානීති සුකතානි. යථා හි කම්මානෙව කම්මන්තානි, වනානෙව වනන්තානි, එවමිධ සුකතානෙව ‘‘සුකතන්තානී’’ති වුත්තානි. දූතවිප්පහිතානි චාති ගලෙ පණ්ණං බන්ධිත්වා ‘‘අසුකරඤ්ඤො නාම දෙහී’’ති පහිතාය මයා එකදිවසෙනෙව යොජනසතං ගන්ත්වා කතානි දූතපෙසනානි ච. නූන රාජා න ජානාතීති නූන තුම්හාකං එස රාජා එතානි මයා කතානි කිච්චානි න ජානාති. අපරායිනීති අප්පතිට්ඨා අප්පටිසරණා. තදා හීති තථා හි, අයමෙව වා පාඨො. දින්නාති අහං රඤ්ඤා ඡකණහාරිකා කත්වා කුම්භකාරස්ස දින්නාති.

බොධිසත්තො තස්සා කථං සුත්වා ‘‘ත්වං මා සොචි, අහං රඤ්ඤො කථෙත්වා තව යසං පටිපාකතිකං කරිස්සාමී’’ති තං සමස්සාසෙත්වා නගරං පවිසිත්වා භුත්තපාතරාසො රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා කථං සමුට්ඨාපෙත්වා ‘‘මහාරාජ, නනු තුම්හාකං අසුකා නාම ඔට්ඨිබ්‍යාධි අසුකට්ඨානෙ ච අසුකට්ඨානෙ ච උරෙ සල්ලං බන්ධිත්වා සඞ්ගාමං නිත්ථරි, අසුකදිවසං නාම ගීවාය පණ්ණං බන්ධිත්වා පෙසිතා යොජනසතං අගමාසි, තුම්හෙපිස්සා මහන්තං යසං අදත්ථ, සා ඉදානි කහ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘තමහං කුම්භකාරස්ස ගොමයහරණත්ථාය අදාසි’’න්ති. අථ නං බොධිසත්තො ‘‘අයුත්තං ඛො, මහාරාජ, තුම්හාකං තං කුම්භකාරස්ස යානකෙ යොජනත්ථාය දාතු’’න්ති වත්වා රඤ්ඤො ඔවාදවසෙන චතස්සො ගාථා අභාසි –

101. ‘‘යාවතාසීසතී පොසො, තාවදෙව පවීණති;

අත්ථාපායෙ ජහන්ති නං, ඔට්ඨිබ්‍යාධිංව ඛත්තියො.

102. ‘‘යො පුබ්බෙ කතකල්‍යාණො, කතත්ථො නාවබුජ්ඣති;

අත්ථා තස්ස පලුජ්ජන්ති, යෙ හොන්ති අභිපත්ථිතා.

103. ‘‘යො පුබ්බෙ කතකල්‍යාණො, කතත්ථො මනුබුජ්ඣති;

අත්ථා තස්ස පවඩ්ඪන්ති, යෙ හොන්ති අභිපත්ථිකා.

104. ‘‘තං වො වදාමි භද්දන්තෙ, යාවන්තෙත්ථ සමාගතා;

සබ්බෙ කතඤ්ඤුනො හොථ, චිරං සග්ගම්හි ඨස්සථා’’ති.

තත්ථ පඨමගාථාය තාව අත්ථො – ඉධෙකච්චො අඤ්ඤාණජාතිකො පොසො යාවතාසීසතී, යාව ‘‘ඉදං නාම මෙ අයං කාතුං සක්ඛිස්සතී’’ති පච්චාසීසති, තාවදෙව තං පුරිසං පවීණති භජති සෙවති, තස්ස පන අත්ථාපායෙ වඩ්ඪියා අපගමනෙ පරිහීනකාලෙ තං නානාකිච්චෙසු පත්ථිතං පොසං එකච්චෙ බාලා ඉමං ඔට්ඨිබ්‍යාධිං අයං ඛත්තියො විය ජහන්ති.

කතකල්‍යාණොති පරෙන අත්තනො කතකල්‍යාණකම්මො. කතත්ථොති නිප්ඵාදිතකිච්චො. නාවබුජ්ඣතීති පච්ඡාපි තං පරෙන කතං උපකාරං තස්ස ජරාජිණ්ණකාලෙ අසමත්ථකාලෙ න සරති, අත්තනා දින්නම්පි යසං පුන ගණ්හාති. පලුජ්ජන්තීති භිජ්ජන්ති නස්සන්ති. යෙ හොන්ති අභිපත්ථිතාති යෙ කෙචි අත්ථා ඉච්ඡිතා නාම හොන්ති, සබ්බෙ නස්සන්තීති දීපෙති. මිත්තදුබ්භිපුග්ගලස්ස හි පත්ථිතපත්ථිතං අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තබීජං විය නස්සති. කතත්ථො මනුබුජ්ඣතීති කතත්ථො අනුබුජ්ඣති, ම-කාරො බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවසෙන ගහිතො. තං වො වදාමීති තෙන කාරණෙන තුම්හෙ වදාමි. ඨස්සථාති කතඤ්ඤුනො හුත්වා චිරකාලං සග්ගම්හි දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තා පතිට්ඨහිස්සථ.

එවං මහාසත්තො රාජානං ආදිං කත්වා සන්නිපතිතානං සබ්බෙසං ඔවාදං අදාසි. තං සුත්වා රාජා ඔට්ඨිබ්‍යාධියා යසං පටිපාකතිකං අකාසි. බොධිසත්තස්ස ච ඔවාදෙ ඨත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ඔට්ඨිබ්‍යාධි භද්දවතිකා අහොසි, රාජා ආනන්දො, අමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

දළ්හධම්මජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[410] 5. සොමදත්තජාතකවණ්ණනා

යො මං පුරෙ පච්චුඩ්ඩෙතීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං මහල්ලකං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිරෙකං සාමණෙරං පබ්බාජෙසි, සාමණෙරො තස්ස උපකාරකො හුත්වා තථාරූපෙන රොගෙන කාලමකාසි. මහල්ලකො තස්මිං කාලකතෙ රොදන්තො පරිදෙවන්තො විචරති. තං දිස්වා භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, අසුකමහල්ලකො සාමණෙරස්ස කාලකිරියාය රොදන්තො පරිදෙවන්තො විචරති, මරණස්සතිකම්මට්ඨානරහිතො මඤ්ඤෙ’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස ඉමස්මිං මතෙ රොදියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තාවතිංසභවනෙ සක්කත්තං කාරෙසි. අථෙකො කාසිගාමවාසී බ්‍රාහ්මණමහාසාලො කාමෙ පහාය හිමවන්තං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා උඤ්ඡාචරියාය වනමූලඵලාඵලෙහි යාපෙන්තො වාසං කප්පෙසි. එකදිවසං ඵලාඵලත්ථාය ගතො එකං හත්ථිඡාපං දිස්වා අත්තනො අස්සමං ආනෙත්වා පුත්තට්ඨානෙ ඨපෙත්වා සොමදත්තොතිස්ස නාමං කත්වා තිණපණ්ණානි ඛාදාපෙන්තො පටිජග්ගි. සො වයප්පත්තො මහාසරීරො හුත්වා එකදිවසං බහුං භොජනං ගහෙත්වා අජීරකෙන දුබ්බලො අහොසි. තාපසො තං අස්සමපදෙ කත්වා ඵලාඵලත්ථාය ගතො, තස්මිං අනාගතෙයෙව හත්ථිපොතකො කාලමකාසි. තාපසො ඵලාඵලං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තො ‘‘අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මෙ පුත්තො පච්චුග්ගමනං කරොති, අජ්ජ න දිස්සති, කහං නු ඛො ගතො’’ති පරිදෙවන්තො පඨමං ගාථමාහ –

105. ‘‘යො මං පුරෙ පච්චුඩ්ඩෙති, අරඤ්ඤෙ දූරමායතො;

සො න දිස්සති මාතඞ්ගො, සොමදත්තො කුහිං ගතො’’ති.

තත්ථ පුරෙති ඉතො පුරෙ. පච්චුඩ්ඩෙතීති පච්චුග්ගච්ඡති. අරඤ්ඤෙ දූරන්ති ඉමස්මිං නිම්මනුස්සෙ අරඤ්ඤෙ මං දූරං පච්චුඩ්ඩෙති. ආයතොති ආයාමසම්පන්නො.

එවං පරිදෙවමානො ආගන්ත්වා තං චඞ්කමනකොටියං පතිතං දිස්වා ගලෙ ගහෙත්වා පරිදෙවමානො දුතියං ගාථමාහ –

106. ‘‘අයං වා සො මතො සෙති, අල්ලසිඞ්ගංව වච්ඡිතො;

භූම්‍යා නිපතිතො සෙති, අමරා වත කුඤ්ජරො’’ති.

තත්ථ අයං වාති විභාවනත්ථෙ වා-සද්දො. අයමෙව සො, න අඤ්ඤොති තං විභාවෙන්තො එවමාහ. අල්ලසිඞ්ගන්ති මාලුවලතාය අග්ගපවාලං. වච්ඡිතොති ඡින්නො, ගිම්හකාලෙ මජ්ඣන්හිකසමයෙ තත්තවාලිකාපුලිනෙ නඛෙන ඡින්දිත්වා පාතිතො මාලුවලතාය අඞ්කුරො වියාති වුත්තං හොති. භූම්‍යාති භූමියං. අමරා වතාති මතො වත, ‘‘අමරී’’තිපි පාඨො.

තස්මිං ඛණෙ සක්කො ලොකං ඔලොකෙන්තො තං දිස්වා ‘‘අයං තාපසො පුත්තදාරං පහාය පබ්බජිතො, ඉදානි හත්ථිපොතකෙ පුත්තසඤ්ඤං කත්වා පරිදෙවති, සංවෙජෙත්වා නං සතිං පටිලභාපෙස්සාමී’’ති තස්ස අස්සමපදං ආගන්ත්වා ආකාසෙ ඨිතොව තතියං ගාථමාහ –