7. සත්තකනිපාතො

1. කුක්කුවග්ගො

[396] 1. කුක්කුජාතකවණ්ණනා

දියඩ්ඪකුක්කූති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො රාජොවාදං ආරබ්භ කථෙසි. පච්චුප්පන්නවත්ථු තෙසකුණජාතකෙ (ජා. 2.17.1 ආදයො) ආවි භවිස්සති.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අත්ථධම්මානුසාසකො අමච්චො අහොසි. රාජා අගතිගමනෙ පතිට්ඨාය අධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි, ජනපදං පීළෙත්වා ධනමෙව සංහරි. බොධිසත්තො රාජානං ඔවදිතුකාමො එකං උපමං උපධාරෙන්තො විචරති, රඤ්ඤො උය්‍යානෙ වාසාගාරං විප්පකතං හොති අනිට්ඨිතච්ඡදනං, දාරුකණ්ණිකං ආරොපෙත්වා ගොපානසියො පවෙසිතමත්තා හොන්ති. රාජා කීළනත්ථාය උය්‍යානං ගන්ත්වා තත්ථ විචරිත්වා තං ගෙහං පවිසිත්වා උල්ලොකෙන්තො කණ්ණිකමණ්ඩලං දිස්වා අත්තනො උපරිපතනභයෙන නික්ඛමිත්වා බහි ඨිතො පුන ඔලොකෙත්වා ‘‘කිං නු ඛො නිස්සාය කණ්ණිකා ඨිතා, කිං නිස්සාය ගොපානසියො’’ති චින්තෙත්වා බොධිසත්තං පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –

1. ‘‘දියඩ්ඪකුක්කූ උදයෙන කණ්ණිකා, විදත්ථියො අට්ඨ පරික්ඛිපන්ති නං;

සා සිංසපා, සාරමයා අඵෙග්ගුකා, කුහිං ඨිතා උප්පරිතො න ධංසතී’’ති.

තත්ථ දියඩ්ඪකුක්කූති දියඩ්ඪරතනා. උදයෙනාති උච්චත්තෙන. පරික්ඛිපන්ති නන්ති තං පනෙතං අට්ඨ විදත්ථියො පරික්ඛිපන්ති, පරික්ඛෙපතො අට්ඨවිදත්ථිපමාණාති වුත්තං හොති. කුහිං ඨිතාති කත්ථ පතිට්ඨිතා හුත්වා. න ධංසතීති න පතති.

තං සුත්වා බොධිසත්තො ‘‘ලද්ධා දානි මෙ රඤ්ඤො ඔවාදත්ථාය උපමා’’ති චින්තෙත්වා ඉමා ගාථා ආහ –

2. ‘‘යා තිංසති සාරමයා අනුජ්ජුකා, පරිකිරිය ගොපානසියො සමං ඨිතා;

තාහි සුසඞ්ගහිතා බලසා පීළිතා, සමං ඨිතා උප්පරිතො න ධංසති.

3. ‘‘එවම්පි මිත්තෙහි දළ්හෙහි පණ්ඩිතො, අභෙජ්ජරූපෙහි සුචීහි මන්තිභි;

සුසඞ්ගහීතො සිරියා න ධංසති, ගොපානසීභාරවහාව කණ්ණිකා’’ති.

තත්ථ යා තිංසති සාරමයාති යා එතා සාරරුක්ඛමයා තිංසති ගොපානසියො. පරිකිරියාති පරිවාරෙත්වා. සමං ඨිතාති සමභාගෙන ඨිතා. බලසා පීළිතාති තාහි තාහි ගොපානසීහි බලෙන පීළිතා සුට්ඨු සඞ්ගහිතා එකාබද්ධා හුත්වා. පණ්ඩිතොති ඤාණසම්පන්නො රාජා. සුචීහීති සුචිසමාචාරෙහි කල්‍යාණමිත්තෙහි. මන්තිභීති මන්තකුසලෙහි. ගොපානසීභාරවහාව කණ්ණිකාති යථා ගොපානසීනං භාරං වහමානා කණ්ණිකා න ධංසති න පතති, එවං රාජාපි වුත්තප්පකාරෙහි මන්තීහි අභිජ්ජහදයෙහි සුසඞ්ගහිතො සිරිතො න ධංසති න පතති න පරිහායති.

රාජා බොධිසත්තෙ කථෙන්තෙයෙව අත්තනො කිරියං සල්ලක්ඛෙත්වා කණ්ණිකාය අසති ගොපානසියො න තිට්ඨන්ති, ගොපානසීහි අසඞ්ගහිතා කණ්ණිකා න තිට්ඨති, ගොපානසීසු භිජ්ජන්තීසු කණ්ණිකා පතති, එවමෙව අධම්මිකො රාජා අත්තනො මිත්තාමච්චෙ ච බලකායෙ ච බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ ච අසඞ්ගණ්හන්තො තෙසු භිජ්ජන්තෙසු තෙහි අසඞ්ගහිතො ඉස්සරියා ධංසති, රඤ්ඤා නාම ධම්මිකෙන භවිතබ්බන්ති. අථස්ස තස්මිං ඛණෙ පණ්ණාකාරත්ථාය මාතුලුඞ්ගං ආහරිංසු. රාජා ‘‘සහාය, ඉමං මාතුලුඞ්ගං ඛාදා’’ති බොධිසත්තං ආහ. බොධිසත්තො තං ගහෙත්වා ‘‘මහාරාජ, ඉමං ඛාදිතුං අජානන්තා තිත්තකං වා කරොන්ති අම්බිලං වා, ජානන්තා පන පණ්ඩිතා තිත්තකං හාරෙත්වා අම්බිලං අනීහරිත්වා මාතුලුඞ්ගරසං අනාසෙත්වාව ඛාදන්තී’’ති රඤ්ඤො ඉමාය උපමාය ධනසඞ්ඝරණූපායං දස්සෙන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

4. ‘‘ඛරත්තචං බෙල්ලං යථාපි සත්ථවා, අනාමසන්තොපි කරොති තිත්තකං;

සමාහරං සාදුං කරොති පත්ථිව, අසාදුං කයිරා තනුබන්ධමුද්ධරං.

5. ‘‘එවම්පි ගාමනිගමෙසු පණ්ඩිතො, අසාහසං රාජධනානි සඞ්ඝරං;

ධම්මානුවත්තී පටිපජ්ජමානො, ස ඵාති කයිරා අවිහෙඨයං පර’’න්ති.

තත්ථ ඛරත්තචන්ති ථද්ධතචං. බෙල්ලන්ති මාතුලුඞ්ගං. ‘බෙල’’න්තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. සත්ථවාති සත්ථකහත්ථො. අනාමසන්තොති බහිතචං තනුකම්පි අතච්ඡන්තො ඉදං ඵලං තිත්තකං කරොති. සමාහරන්ති සමාහරන්තො බහිතචං තච්ඡන්තො අන්තො ච අම්බිලං අනීහරන්තො තං සාදුං කරොති. පත්ථිවාති රාජානං ආලපති. තනුබන්ධමුද්ධරන්ති තනුකං පන තචං උද්ධරන්තො සබ්බසො තිත්තකස්ස අනපනීතත්තා තං අසාදුමෙව කයිරා. එවන්ති එවං පණ්ඩිතො රාජාපි අසාහසං සාහසියා තණ්හාය වසං අගච්ඡන්තො අගතිගමනං පහාය රට්ඨං අපීළෙත්වා උපචිකානං වම්මිකවඩ්ඪනනියාමෙන මධුකරානං රෙණුං ගහෙත්වා මධුකරණනියාමෙන ච ධනං සඞ්ඝරන්තො –

‘‘දානං සීලං පරිච්චාගං, අජ්ජවං මද්දවං තපං;

අක්කොධං අවිහිංසඤ්ච, ඛන්තිඤ්ච අවිරොධන’’න්ති. –

ඉති ඉමෙසං දසන්නං රාජධම්මානං අනුවත්තනෙන ධම්මානුවත්තී හුත්වා පටිපජ්ජමානො සො අත්තනො ච පරෙසඤ්ච ඵාතිං වඩ්ඪිං කරෙය්‍ය පරං අවිහෙඨෙන්තොයෙවාති.

රාජා බොධිසත්තෙන සද්ධිං මන්තෙන්තො පොක්ඛරණීතීරං ගන්ත්වා සුපුප්ඵිතං බාලසූරියවණ්ණං උදකෙන අනුපලිත්තං පදුමං දිස්වා ආහ – ‘‘සහාය, ඉමං පදුමං උදකෙ සඤ්ජාතමෙව උදකෙන අලිම්පමානං ඨිත’’න්ති. අථ නං බොධිසත්තො ‘‘මහාරාජ, රඤ්ඤා නාම එවරූපෙන භවිතබ්බ’’න්ති ඔවදන්තො ඉමා ගාථා ආහ –

6. ‘‘ඔදාතමූලං සුචිවාරිසම්භවං, ජාතං යථා පොක්ඛරණීසු අම්බුජං;

පදුමං යථා අග්ගිනිකාසිඵාලිමං, න කද්දමො න රජො න වාරි ලිම්පති.

7. ‘‘එවම්පි වොහාරසුචිං අසාහසං, විසුද්ධකම්මන්තමපෙතපාපකං;

න ලිම්පති කම්මකිලෙස තාදිසො, ජාතං යථා පොක්ඛරණීසු අම්බුජ’’න්ති.

තත්ථ ඔදාතමූලන්ති පණ්ඩරමූලං. අම්බුජන්ති පදුමස්සෙව වෙවචනං. අග්ගිනිකාසිඵාලිමන්ති අග්ගිනිකාසිනා සූරියෙන ඵාලිතං විකසිතන්ති අත්ථො. න කද්දමො න රජො න වාරි ලිම්පතීති නෙව කද්දමො න රජො න උදකං ලිම්පති, න මක්ඛෙතීති අත්ථො. ‘‘ලිප්පති’’ච්චෙව වා පාඨො, භුම්මත්ථෙ වා එතානි පච්චත්තවචනානි, එතෙසු කද්දමාදීසු න ලිප්පති, න අල්ලීයතීති අත්ථො. වොහාරසුචින්ති පොරාණකෙහි ධම්මිකරාජූහි ලිඛාපෙත්වා ඨපිතවිනිච්ඡයවොහාරෙ සුචිං, අගතිගමනං පහාය ධම්මෙන විනිච්ඡයකාරකන්ති අත්ථො. අසාහසන්ති ධම්මිකවිනිච්ඡයෙ ඨිතත්තායෙව සාහසිකකිරියාය විරහිතං. විසුද්ධකම්මන්තන්ති තෙනෙව අසාහසිකට්ඨෙන විසුද්ධකම්මන්තං සච්චවාදිං නික්කොධං මජ්ඣත්තං තුලාභූතං ලොකස්ස. අපෙතපාපකන්ති අපගතපාපකම්මං. න ලිම්පති කම්මකිලෙස තාදිසොති තං රාජානං පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො මුසාවාදොති අයං කම්මකිලෙසො න අල්ලීයති. කිංකාරණා? තාදිසො ජාතං යථා පොක්ඛරණීසු අම්බුජං. තාදිසො හි රාජා යථා පොක්ඛරණීසු ජාතං පදුමං අනුපලිත්තං, එවං අනුපලිත්තො නාම හොති.

රාජා බොධිසත්තස්ස ඔවාදං සුත්වා තතො පට්ඨාය ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙන්තො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, පණ්ඩිතාමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කුක්කුජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[397] 2. මනොජජාතකවණ්ණනා

යථා චාපො නින්නමතීති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො විපක්ඛසෙවකං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු පන හෙට්ඨා මහිළාමුඛජාතකෙ (ජා. 1.1.26) විත්ථාරිතමෙව. තදා පන සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස විපක්ඛසෙවකොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සීහො හුත්වා සීහියා සද්ධිං සංවසන්තො ද්වෙ පොතකෙ ලභි – පුත්තඤ්ච ධීතරඤ්ච. පුත්තස්ස මනොජොති නාමං අහොසි, සො වයප්පත්තො එකං සීහපොතිකං ගණ්හි. ඉති තෙ පඤ්ච ජනා අහෙසුං. මනොජො වනමහිංසාදයො වධිත්වා මංසං ආහරිත්වා මාතාපිතරො ච භගිනිඤ්ච පජාපතිඤ්ච පොසෙති. සො එකදිවසං ගොචරභූමියං ගිරියං නාම සිඞ්ගාලං පලායිතුං අප්පහොන්තං උරෙන නිපන්නං දිස්වා ‘‘කිං, සම්මා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘උපට්ඨාතුකාමොම්හි, සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධු, උපට්ඨහස්සූ’’ති තං ගහෙත්වා අත්තනො වසනගුහං ආනෙසි. බොධිසත්තො තං දිස්වා ‘‘තාත මනොජ, සිඞ්ගාලා නාම දුස්සීලා පාපධම්මා අකිච්චෙ නියොජෙන්ති, මා එතං අත්තනො සන්තිකෙ කරී’’ති වාරෙතුං නාසක්ඛි.

අථෙකදිවසං සිඞ්ගාලො අස්සමංසං ඛාදිතුකාමො මනොජං ආහ – ‘‘සාමි, අම්හෙහි ඨපෙත්වා අස්සමංසං අඤ්ඤං අඛාදිතපුබ්බං නාම නත්ථි, අස්සං ගණ්හිස්සාමා’’ති. ‘‘කහං පන, සම්ම, අස්සා හොන්තී’’ති? ‘‘බාරාණසියං නදීතීරෙ’’ති. සො තස්ස වචනං ගහෙත්වා තෙන සද්ධිං අස්සානං නදියා න්හානවෙලායං ගන්ත්වා එකං අස්සං ගහෙත්වා පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා වෙගෙන අත්තනො ගුහාද්වාරමෙව ආගතො. අථස්ස පිතා අස්සමංසං ඛාදිත්වා ‘‘තාත, අස්සා නාම රාජභොගා, රාජානො ච නාම අනෙකමායා කුසලෙහි ධනුග්ගහෙහි විජ්ඣාපෙන්ති, අස්සමංසඛාදනසීහා නාම දීඝායුකා න හොන්ති, ඉතො පට්ඨාය මා අස්සං ගණ්හී’’ති ආහ. සො පිතු වචනං අකත්වා ගණ්හතෙව. ‘‘සීහො අස්සෙ ගණ්හාතී’’ති සුත්වා රාජා අන්තොනගරෙයෙව අස්සානං පොක්ඛරණිං කාරාපෙසි. තතොපි ආගන්ත්වා ගණ්හියෙව. රාජා අස්සසාලං කාරෙත්වා අන්තොසාලායමෙව තිණොදකං දාපෙසි. සීහො පාකාරමත්ථකෙන ගන්ත්වා අන්තොසාලාතොපි ගණ්හියෙව.

රාජා එකං අක්ඛණවෙධිං ධනුග්ගහං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සක්ඛිස්සසි තාත, සීහං විජ්ඣිතු’’න්ති ආහ. සො ‘‘සක්කොමී’’ති වත්වා පාකාරං නිස්සාය සීහස්ස ආගමනමග්ගෙ අට්ටකං කාරෙත්වා අට්ඨාසි. සීහො ආගන්ත්වා බහිසුසානෙ සිඞ්ගාලං ඨපෙත්වා අස්සගහණත්ථාය නගරං පක්ඛන්දි. ධනුග්ගහො ආගමනකාලෙ ‘‘අතිතිඛිණො වෙගො’’ති සීහං අවිජ්ඣිත්වා අස්සං ගහෙත්වා ගමනකාලෙ ගරුභාරතාය ඔලීනවෙගං සීහං තිඛිණෙන නාරාචෙන පච්ඡාභාගෙ විජ්ඣි. නාරාචො පුරිමකායෙන නික්ඛමිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දි. සීහො ‘‘විද්ධොස්මී’’ති විරවි. ධනුග්ගහො තං විජ්ඣිත්වා අසනි විය ජියං පොථෙසි. සිඞ්ගාලො සීහස්ස ච ජියාය ච සද්දං සුත්වා ‘‘සහායො මෙ ධනුග්ගහෙන විජ්ඣිත්වා මාරිතො භවිස්සති, මතකෙන හි සද්ධිං විස්සාසො නාම නත්ථි, ඉදානි මම පකතියා වසනවනමෙව ගමිස්සාමී’’ති අත්තනාව සද්ධිං සල්ලපන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

8. ‘‘යථා චාපො නින්නමති, ජියා චාපි නිකූජති;

හඤ්ඤතෙ නූන මනොජො, මිගරාජා සඛා මම.

9. ‘‘හන්ද දානි වනන්තානි, පක්කමාමි යථාසුඛං;

නෙතාදිසා සඛා හොන්ති, ලබ්භා මෙ ජීවතො සඛා’’ති.

තත්ථ යථාති යෙනාකාරෙනෙව චාපො නින්නමති. හඤ්ඤතෙ නූනාති නූන හඤ්ඤති. නෙතාදිසාති එවරූපා මතකා සහායා නාම න හොන්ති. ලබ්භා මෙති ජීවතො මම සහායො නාම සක්කා ලද්ධුං.

සීහොපි එකවෙගෙන ගන්ත්වා අස්සං ගුහාද්වාරෙ පාතෙත්වා සයම්පි මරිත්වා පති. අථස්ස ඤාතකා නික්ඛමිත්වා තං ලොහිතමක්ඛිතං පහාරමුඛෙහි පග්ඝරිතලොහිතං පාපජනසෙවිතාය ජීවිතක්ඛයං පත්තං අද්දසංසු, දිස්වා චස්ස මාතා පිතා භගිනී පජාපතීති පටිපාටියා චතස්සො ගාථා භාසිංසු –

10. ‘‘න පාපජනසංසෙවී, අච්චන්තං සුඛමෙධති;

මනොජං පස්ස සෙමානං, ගිරියස්සානුසාසනී.

11. ‘‘න පාපසම්පවඞ්කෙන, මාතා පුත්තෙන නන්දති;

මනොජං පස්ස සෙමානං, අච්ඡන්නං සම්හි ලොහිතෙ.

12. ‘‘එවමාපජ්ජතෙ පොසො, පාපියො ච නිගච්ඡති;

යො වෙ හිතානං වචනං, න කරොති අත්ථදස්සිනං.

13. ‘‘එවඤ්ච සො හොති තතො ච පාපියො, යො උත්තමො අධමජනූපසෙවී;

පස්සුත්තමං අධමජනූපසෙවිතං, මිගාධිපං සරවරවෙගනිද්ධුත’’න්ති.

තත්ථ අච්චන්තං සුඛමෙධතීති න චිරං සුඛං ලභති. ගිරියස්සානුසාසනීති අයං එවරූපා ගිරියස්සානුසාසනීති ගරහන්තො ආහ. පාපසම්පවඞ්කෙනාති පාපෙසු සම්පවඞ්කෙන පාපසහායෙන. අච්ඡන්නන්ති නිමුග්ගං. පාපියො ච නිගච්ඡතීති පාපඤ්ච වින්දති. හිතානන්ති අත්ථකාමානං. අත්ථදස්සිනන්ති අනාගතඅත්ථං පස්සන්තානං. පාපියොති පාපතරො. අධමජනූපසෙවීති අධමජනං උපසෙවී. උත්තමන්ති සරීරබලෙන ජෙට්ඨකං.

පච්ඡිමා අභිසම්බුද්ධගාථා –

14. ‘‘නිහීයති පුරිසො නිහීනසෙවී, න ච හායෙථ කදාචි තුල්‍යසෙවී;

සෙට්ඨමුපගමං උදෙති ඛිප්පං, තස්මාත්තනා උත්තරිතරං භජෙථා’’ති.

තත්ථ නිහීයතීති භික්ඛවෙ, නිහීනසෙවී නාම මනොජො සීහො විය නිහීයති පරිහායති විනාසං පාපුණාති. තුල්‍යසෙවීති සීලාදීහි අත්තනා සදිසං සෙවමානො න හායති, වඩ්ඪියෙව පනස්ස හොති. සෙට්ඨමුපගමන්ති සීලාදීහි උත්තරිතරංයෙව උපගච්ඡන්තො. උදෙති ඛිප්පන්ති සීඝමෙව සීලාදීහි ගුණෙහි උදෙති, වුද්ධිං උපගච්ඡතීති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ විපක්ඛසෙවකො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

තදා සිඞ්ගාලො දෙවදත්තො අහොසි, මනොජො විපක්ඛසෙවකො, භගිනී උප්පලවණ්ණා, භරියා ඛෙමා භික්ඛුනී, මාතා රාහුලමාතා, පිතා සීහරාජා පන අහමෙව අහොසින්ති.

මනොජජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[398] 3. සුතනුජාතකවණ්ණනා

රාජා තෙ භත්තන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො මාතුපොසකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු සාමජාතකෙ (ජා. 2.22.296 ආදයො) ආවි භවිස්සති.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො දුග්ගතගහපතිකුලෙ නිබ්බත්ති, සුතනූතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො භතිං කත්වා මාතාපිතරො පොසෙත්වා පිතරි කාලකතෙ මාතරං පොසෙති. තස්මිං පන කාලෙ බාරාණසිරාජා මිගවිත්තකො අහොසි. සො එකදිවසං මහන්තෙන පරිවාරෙන යොජනද්වියොජනමත්තං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ‘‘යස්ස ඨිතට්ඨානෙන මිගො පලායති, සො ඉමං නාම ජිතො’’ති සබ්බෙසං ආරොචාපෙසි. අමච්චා රඤ්ඤො ධුවමග්ගට්ඨානෙ කොට්ඨකං ඡාදෙත්වා අදංසු. මනුස්සෙහි මිගානං වසනට්ඨානානි පරිවාරෙත්වා උන්නාදෙන්තෙහි උට්ඨාපිතෙසු මිගෙසු එකො එණිමිගො රඤ්ඤො ඨිතට්ඨානං පටිපජ්ජි. රාජා ‘‘තං විජ්ඣිස්සාමී’’ති සරං ඛිපි. උග්ගහිතමායො මිගො සරං මහාඵාසුකාභිමුඛං ආගච්ඡන්තං ඤත්වා පරිවත්තිත්වා සරෙන විද්ධො විය හුත්වා පති. රාජා ‘‘මිගො මෙ විද්ධො’’ති ගහණත්ථාය ධාවි. මිගො උට්ඨාය වාතවෙගෙන පලායි, අමච්චාදයො රාජානං අවහසිංසු. සො මිගං අනුබන්ධිත්වා කිලන්තකාලෙ ඛග්ගෙන ද්විධා ඡින්දිත්වා එකස්මිං දණ්ඩකෙ ලග්ගිත්වා කාජං වහන්තො විය ආගච්ඡන්තො ‘‘ථොකං විස්සමිස්සාමී’’ති මග්ගසමීපෙ ඨිතං වටරුක්ඛං උපගන්ත්වා නිපජ්ජිත්වා නිද්දං ඔක්කමි.

තස්මිං පන වටරුක්ඛෙ නිබ්බත්තො මඝදෙවො නාම යක්ඛො තත්ථ පවිට්ඨෙ වෙස්සවණස්ස සන්තිකා ඛාදිතුං ලභි. සො රාජානං උට්ඨාය ගච්ඡන්තං ‘‘තිට්ඨ භක්ඛොසි මෙ’’ති හත්ථෙ ගණ්හි. ‘‘ත්වං කොනාමොසී’’ති? ‘‘අහං ඉධ නිබ්බත්තයක්ඛො, ඉමං ඨානං පවිට්ඨකෙ ඛාදිතුං ලභාමී’’ති. රාජා සතිං උපට්ඨපෙත්වා ‘‘කිං අජ්ජෙව මං ඛාදිස්සසි, උදාහු නිබද්ධං ඛාදිස්සසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ලභන්තො නිබද්ධං ඛාදිස්සාමී’’ති. රාජා ‘‘ඉමං අජ්ජ මිගං ඛාදිත්වා මං විස්සජ්ජෙහි, අහං තෙ ස්වෙ පට්ඨාය එකාය භත්තපාතියා සද්ධිං එකං මනුස්සං පෙසෙස්සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි අප්පමත්තො හොහි, අපෙසිතදිවසෙ තඤ්ඤෙව ඛාදිස්සාමී’’ති. ‘‘අහං බාරාණසිරාජා, මය්හං අවිජ්ජමානං නාම නත්ථී’’ති. යක්ඛො පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා තං විස්සජ්ජෙසි. සො නගරං පවිසිත්වා තමත්ථං එකස්ස අත්ථචරකස්ස අමච්චස්ස කථෙත්වා ‘‘ඉදානි කිං කාතබ්බ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘දිවසපරිච්ඡෙදො කතො, දෙවා’’ති? ‘‘න කතො’’ති. ‘‘අයුත්තං වො කතං, එවං සන්තෙපි මා චින්තයිත්ථ, බහූ බන්ධනාගාරෙ මනුස්සා’’ති. ‘‘තෙන හි ත්වං එතං කම්මං කර, මය්හං ජීවිතං දෙහී’’ති.

අමච්චො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා දෙවසිකං බන්ධනාගාරතො මනුස්සං නීහරිත්වා භත්තපාතිං ගහෙත්වා කඤ්චි අජානාපෙත්වාව යක්ඛස්ස පෙසෙසි. යක්ඛො භත්තං භුඤ්ජිත්වා මනුස්සං ඛාදති. අපරභාගෙ බන්ධනාගාරානි නිම්මනුස්සානි ජාතානි. රාජා භත්තහාරකං අලභන්තො මරණභයෙන කම්පි. අථ නං අමච්චො අස්සාසෙත්වා ‘‘දෙව, ජීවිතාසාතො ධනාසාව බලවතරා, හත්ථික්ඛන්ධෙ සහස්සභණ්ඩිකං ඨපෙත්වා ‘කො ඉමං ධනං ගහෙත්වා යක්ඛස්ස භත්තං ආදාය ගමිස්සතී’ති භෙරිං චරාපෙමා’’ති වත්වා තථා කාරෙසි. අථ තං සුත්වා බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘අහං භතියා මාසකඩ්ඪමාසකං සඞ්ඝරිත්වා කිච්ඡෙන මාතරං පොසෙමි, ඉමං ධනං ගහෙත්වා මාතු දත්වා යක්ඛස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමි, සචෙ යක්ඛං දමෙතුං සක්ඛිස්සාමි, ඉච්චෙතං කුසලං, නො චෙ සක්ඛිස්සාමි, මාතා මෙ සුඛං ජීවිස්සතී’’ති. සො තමත්ථං මාතු ආරොචෙත්වා ‘‘අලං තාත, න මම අත්ථො ධනෙනා’’ති ද්වෙ වාරෙ පටික්ඛිපිත්වා තතියවාරෙ තං අනාපුච්ඡිත්වාව ‘‘ආහරථ, අය්‍ය, සහස්සං, අහං භත්තං හරිස්සාමී’’ති සහස්සං ගහෙත්වා මාතු දත්වා ‘‘අම්ම, මා චින්තයි, අහං යක්ඛං දමෙත්වා මහාජනස්ස සොත්ථිං කරිස්සාමි, අජ්ජෙව තව අස්සුකිලින්නමුඛං හාසාපෙන්තොව ආගච්ඡිස්සාමී’’ති මාතරං වන්දිත්වා රාජපුරිසෙහි සද්ධිං රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි.

තතො රඤ්ඤා ‘‘තාත, ත්වං භත්තං හරිස්සසී’’ති වුත්තෙ ‘‘ආම, දෙවා’’ති ආහ. ‘‘කිං තෙ ලද්ධුං වට්ටතී’’ති? ‘‘තුම්හාකං සුවණ්ණපාදුකා, දෙවා’’ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති? ‘‘දෙව, සො යක්ඛො අත්තනො රුක්ඛමූලෙ භූමියං ඨිතකෙ ඛාදිතුං ලභති, අහං එතස්ස සන්තකභූමියං අට්ඨත්වා පාදුකාසු ඨස්සාමී’’ති. ‘‘අඤ්ඤං කිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති? ‘‘තුම්හාකං ඡත්තං, දෙවා’’ති. ‘‘ඉදං කිමත්ථායා’’ති? ‘‘දෙව, යක්ඛො අත්තනො රුක්ඛච්ඡායාය ඨිතකෙ ඛාදිතුං ලභති, අහං තස්ස රුක්ඛච්ඡායාය අට්ඨත්වා ඡත්තච්ඡායාය ඨස්සාමී’’ති. ‘‘අඤ්ඤං කිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති. ‘‘තුම්හාකං ඛග්ගං, දෙවා’’ති. ‘‘ඉමිනා කො අත්ථො’’ති? ‘‘දෙව, අමනුස්සාපි ආවුධහත්ථානං භායන්තියෙවා’’ති. ‘‘අඤ්ඤං කිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති? ‘‘සුවණ්ණපාතිං පූරෙත්වා තුම්හාකං භුඤ්ජනකභත්තං දෙථ, දෙවා’’ති. ‘‘කිංකාරණා, තාතා’’ති? ‘‘දෙව, මාදිසස්ස නාම පණ්ඩිතස්ස පුරිසස්ස මත්තිකපාතියා ලූඛභොජනං හරිතුං අනනුච්ඡවික’’න්ති. ‘‘සාධු, තාතා’’ති රාජා සබ්බං දාපෙත්වා තස්ස වෙය්‍යාවච්චකරෙ පටිපාදෙසි.

බොධිසත්තො ‘‘මහාරාජ, මා භායිත්ථ, අජ්ජාහං යක්ඛං දමෙත්වා තුම්හාකං සොත්ථිං කත්වා ආගමිස්සාමී’’ති රාජානං වන්දිත්වා උපකරණානි ගාහාපෙත්වා තත්ථ ගන්ත්වා මනුස්සෙ රුක්ඛස්සාවිදූරෙ ඨපෙත්වා සුවණ්ණපාදුකං ආරුය්හ ඛග්ගං සන්නය්හිත්වා සෙතච්ඡත්තං මත්ථකෙ කත්වා කඤ්චනපාතියා භත්තං ගහෙත්වා යක්ඛස්ස සන්තිකං පායාසි. යක්ඛො මග්ගං ඔලොකෙන්තො තං දිස්වා ‘‘අයං පුරිසො න අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු ආගමනනියාමෙන එති, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති චින්තෙසි. බොධිසත්තොපි රුක්ඛසමීපං ගන්ත්වා අසිතුණ්ඩෙන භත්තපාතිං අන්තොඡායාය කරිත්වා ඡායාය පරියන්තෙ ඨිතො පඨමං ගාථමාහ.

15. ‘‘රාජා තෙ භත්තං පාහෙසි, සුචිං මංසූපසෙචනං;

මඝදෙවස්මිං අධිවත්ථෙ, එහි නික්ඛම්ම භුඤ්ජසූ’’ති.

තත්ථ පාහෙසීති පහිණි. මඝදෙවස්මිං අධිවත්ථෙති මඝදෙවොති වටරුක්ඛො වුච්චති, තස්මිං අධිවත්ථෙති දෙවතං ආලපති.

තං සුත්වා යක්ඛො ‘‘ඉමං පුරිසං වඤ්චෙත්වා අන්තොඡායාය පවිට්ඨං ඛාදිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා දුතියං ගාථමාහ –

16. ‘‘එහි මාණව ඔරෙන, භික්ඛමාදාය සූපිතං;

ත්වඤ්ච මාණව භික්ඛා ච, උභො භක්ඛා භවිස්සථා’’ති.

තත්ථ භික්ඛන්ති මම නිබද්ධභික්ඛං. සූපිතන්ති සූපසම්පන්නං.

තතො බොධිසත්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

17. ‘‘අප්පකෙන තුවං යක්ඛ, ථුල්ලමත්ථං ජහිස්සසි;

භික්ඛං තෙ නාහරිස්සන්ති, ජනා මරණසඤ්ඤිනො.

18. ‘‘ලද්ධාය යක්ඛා තව නිච්චභික්ඛං, සුචිං පණීතං රසසා උපෙතං;

භික්ඛඤ්ච තෙ ආහරියො නරො ඉධ, සුදුල්ලභො හෙහිති භක්ඛිතෙ මයී’’ති.

තත්ථ ථුල්ලමත්ථන්ති අප්පකෙන කාරණෙන මහන්තං අත්ථං ජහිස්සසීති දස්සෙති. නාහරිස්සන්තීති ඉතො පට්ඨාය මරණසඤ්ඤිනො හුත්වා න ආහරිස්සන්ති, අථ ත්වං මිලාතසාඛො විය රුක්ඛො නිරාහාරො දුබ්බලො භවිස්සසීති. ලද්ධායන්ති ලද්ධඅයං ලද්ධාගමනං. ඉදං වුත්තං හොති – සම්ම යක්ඛ, යං අහං අජ්ජ ආහරිං, ඉදං තව නිච්චභික්ඛං සුචිං පණීතං උත්තමං රසෙන උපෙතං ලද්ධාගමනං දෙවසිකං තෙ ආගච්ඡිස්සති. ආහරියොති ආහරණකො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සචෙ ත්වං ඉමං භික්ඛං ගහෙත්වා ආගතං මං භක්ඛසි, අථෙවං මයි භක්ඛිතෙ භික්ඛඤ්ච තෙ ආහරණකො අඤ්ඤො නරො ඉධ සුදුල්ලභො භවිස්සති. කිංකාරණා? මාදිසො හි බාරාණසියං අඤ්ඤො පණ්ඩිතමනුස්සො නාම නත්ථි, මයි පන ඛාදිතෙ සුතනුපි නාම යක්ඛෙන ඛාදිතො, අඤ්ඤස්ස කස්ස සො ලජ්ජිස්සතී’’ති භත්තාහරණකං න ලභිස්සසි, අථ තෙ ඉතො පට්ඨාය භොජනං දුල්ලභං භවිස්සති, අම්හාකම්පි රාජානං ගණ්හිතුං න ලභිස්සසි. කස්මා? රුක්ඛතො බහිභාවෙන. සචෙ පනිදං භත්තං භුඤ්ජිත්වා මං පහිණිස්සසි, අහං තෙ රඤ්ඤො කථෙත්වා නිබද්ධං භත්තං පෙසෙස්සාමි, අත්තානම්පි ච තෙ ඛාදිතුං න දස්සාමි, අහම්පි තව සන්තිකෙ ඨානෙ න ඨස්සාමි, පාදුකාසු ඨස්සාමි, රුක්ඛච්ඡායායම්පි තෙ න ඨස්සාමි, අත්තනො ඡත්තච්ඡායායමෙව ඨස්සාමි, සචෙ පන මයා සද්ධිං විරුජ්ඣිස්සසි, ඛග්ගෙන තං ද්විධා භින්දිස්සාමි, අහඤ්හි අජ්ජ එතදත්ථමෙව සජ්ජො හුත්වා ආගතොති. එවං කිර නං මහාසත්තො තජ්ජෙසි.

යක්ඛො ‘‘යුත්තරූපං මාණවො වදතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පසන්නචිත්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

19. ‘‘මමෙව සුතනො අත්ථො, යථා භාසසි මාණව;

මයා ත්වං සමනුඤ්ඤාතො, සොත්ථිං පස්සාහි මාතරං.

20. ‘‘ඛග්ගං ඡත්තඤ්ච පාතිඤ්ච, ගච්ඡමාදාය මාණව;

සොත්ථිං පස්සතු තෙ මාතා, ත්වඤ්ච පස්සාහි මාතර’’න්ති.

තත්ථ සුතනොති බොධිසත්තං ආලපති. යථා භාසසීති යථා ත්වං භාසසි, තථා යො එස තයා භාසිතො අත්ථො, එසො මමෙවත්ථො, මය්හමෙව වඩ්ඪීති.

යක්ඛස්ස කථං සුත්වා බොධිසත්තො ‘‘මම කම්මං නිප්ඵන්නං, දමිතො මෙ යක්ඛො, බහුඤ්ච ධනං ලද්ධං, රඤ්ඤො ච වචනං කත’’න්ති තුට්ඨචිත්තො යක්ඛස්ස අනුමොදනං කරොන්තො ඔසානගාථමාහ –

21. ‘‘එවං යක්ඛ සුඛී හොහි, සහ සබ්බෙහි ඤාතිභි;

ධනඤ්ච මෙ අධිගතං, රඤ්ඤො ච වචනං කත’’න්ති. –

වත්වා ච පන යක්ඛං ආමන්තෙත්වා ‘‘සම්ම, ත්වං පුබ්බෙ අකුසලකම්මං කත්වා කක්ඛළො ඵරුසො පරෙසං ලොහිතමංසභක්ඛො යක්ඛො හුත්වා නිබ්බත්තො, ඉතො පට්ඨාය පාණාතිපාතාදීනි මා කරී’’ති සීලෙ ච ආනිසංසං, දුස්සීල්‍යෙ ච ආදීනවං කථෙත්වා යක්ඛං පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘කිං තෙ අරඤ්ඤවාසෙන, එහි නගරද්වාරෙ තං නිසීදාපෙත්වා අග්ගභත්තලාභිං කරොමී’’ති යක්ඛෙන සද්ධිං නික්ඛමිත්වා ඛග්ගාදීනි යක්ඛං ගාහාපෙත්වා බාරාණසිං අගමාසි. ‘‘සුතනු මාණවො යක්ඛං ගහෙත්වා එතී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා අමච්චපරිවුතො බොධිසත්තස්ස පච්චුග්ගමනං කත්වා යක්ඛං නගරද්වාරෙ නිසීදාපෙත්වා අග්ගභත්තලාභිනං කත්වා නගරං පවිසිත්වා භෙරිං චරාපෙත්වා නාගරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා බොධිසත්තස්ස ගුණං කථෙත්වා සෙනාපතිට්ඨානං අදාසි. අයඤ්ච බොධිසත්තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ මාතුපොසකභික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තදා යක්ඛො අඞ්ගුලිමාලො අහොසි, රාජා ආනන්දො, මාණවො පන අහමෙව අහොසින්ති.

සුතනුජාතකවණ්ණනා තතියා.

[399] 4. මාතුපොසකගිජ්ඣජාතකවණ්ණනා

තෙ කථං නු කරිස්සන්තීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං මාතුපොසකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු සාමජාතකෙ (ජා. 2.22.296 ආදයො) ආවි භවිස්සති.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො ගිජ්ඣයොනියං නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො වුද්ධෙ පරිහීනචක්ඛුකෙ මාතාපිතරො ගිජ්ඣගුහායං ඨපෙත්වා ගොමංසාදීනි ආහරිත්වා පොසෙසි. තස්මිං කාලෙ බාරාණසියං සුසානෙ එකො නෙසාදො අනියමෙත්වා ගිජ්ඣානං පාසෙ ඔඩ්ඩෙසි. අථෙකදිවසං බොධිසත්තො ගොමංසාදිං පරියෙසන්තො සුසානං පවිට්ඨො පාදෙන පාසෙ බජ්ඣිත්වා අත්තනො න චින්තෙසි, වුද්ධෙ පරිහීනචක්ඛුකෙ මාතාපිතරො අනුස්සරිත්වා ‘‘කථං නු ඛො මෙ මාතාපිතරො යාපෙස්සන්ති, මම බද්ධභාවම්පි අජානන්තා අනාථා නිප්පච්චයා පබ්බතගුහායමෙව සුස්සිත්වා මරිස්සන්ති මඤ්ඤෙ’’ති විලපන්තො පඨමං ගාථමාහ –

22. ‘‘තෙ කථං නු කරිස්සන්ති, වුද්ධා ගිරිදරීසයා;

අහං බද්ධොස්මි පාසෙන, නිලීයස්ස වසං ගතො’’ති.

තත්ථ නිලීයස්සාති එවංනාමකස්ස නෙසාදපුත්තස්ස.

අථ නෙසාදපුත්තො ගිජ්ඣරාජස්ස පරිදෙවිතසද්දං සුත්වා දුතියං ගාථමාහ –

23. ‘‘කිං ගිජ්ඣ පරිදෙවසි, කා නු තෙ පරිදෙවනා;

න මෙ සුතො වා දිට්ඨො වා, භාසන්තො මානුසිං දිජො’’ති.

ගිජ්ඣො ආහ –

24. ‘‘භරාමි මාතාපිතරො, වුද්ධෙ ගිරිදරීසයෙ;

තෙ කථං නු කරිස්සන්ති, අහං වසං ගතො තවා’’ති.

නෙසාදො ආහ –

25. ‘‘යං නු ගිජ්ඣො යොජනසතං, කුණපානි අවෙක්ඛති;

කස්මා ජාලඤ්ච පාසඤ්ච, ආසජ්ජාපි න බුජ්ඣසී’’ති.

ගිජ්ඣරාජා ආහ –

26. ‘‘යදා පරාභවො හොති, පොසො ජීවිතසඞ්ඛයෙ;

අථ ජාලඤ්ච පාසඤ්ච, ආසජ්ජාපි න බුජ්ඣතී’’ති.

27. ‘‘භරස්සු මාතාපිතරො, වුද්ධෙ ගිරිදරීසයෙ;

මයා ත්වං සමනුඤ්ඤාතො, සොත්ථිං පස්සාහි ඤාතකෙ.

28. ‘‘එවං ලුද්දක නන්දස්සු, සහ සබ්බෙහි ඤාතිභි;

භරිස්සං මාතාපිතරො, වුද්ධෙ ගිරිදරීසයෙ’’ති. –

නෙසාදපුත්තෙන දුතියා, ගිජ්ඣෙන තතියාති ඉමා ගාථා පටිපාටියා වුත්තා.

තත්ථ යං නූති යං නු එතං ලොකෙ කථීයති. ගිජ්ඣො යොජනසතං, කුණපානි අවෙක්ඛතීති යොජනසතං අතික්කම්ම ඨිතානිපි කුණපානි පස්සති, තං යදි තථං, අථ කස්මා ත්වං ඉමං ජාලඤ්ච පාසඤ්ච ආසජ්ජාපි න බුජ්ඣසි, සන්තිකං ආගන්ත්වාපි න ජානාසීති.

පරාභවොති විනාසො. භරස්සූති ඉදං සො බොධිසත්තස්ස ධම්මකථං සුත්වා ‘‘පණ්ඩිතො ගිජ්ඣරාජා පරිදෙවන්තො න අත්තනො පරිදෙවති, මාතාපිතූනං පරිදෙවති, නායං මාරෙතුං යුත්තො’’ති තුස්සිත්වා ආහ, වත්වා ච පන පියචිත්තෙන මුදුචිත්තෙන පාසං මොචෙසි.

අථස්ස බොධිසත්තො මරණමුඛා පමුත්තො සුඛිතො අනුමොදනං කරොන්තො ඔසානගාථං වත්වා මුඛපූරං මංසං ආදාය මාතාපිතූනං අදාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ මාතුපොසකභික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

තදා නෙසාදපුත්තො ඡන්නො අහොසි, මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි, ගිජ්ඣරාජා පන අහමෙව අහොසින්ති.

මාතුපොසකගිජ්ඣජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[400] 5. දබ්භපුප්ඵජාතකවණ්ණනා

අනුතීරචාරී භද්දන්තෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උපනන්දං සක්‍යපුත්තං ආරබ්භ කථෙසි. සො හි සාසනෙ පබ්බජිත්වා අප්පිච්ඡතාදිගුණෙ පහාය මහාතණ්හො අහොසි. වස්සූපනායිකාය ද්වෙ තයො විහාරෙ පරිග්ගහෙත්වා එකස්මිං ඡත්තං වා උපාහනං වා එකස්මිං කත්තරයට්ඨිං වා උදකතුම්බං වා ඨපෙත්වා එකස්මිං සයං වසති. සො එකස්මිං ජනපදවිහාරෙ වස්සං උපගන්ත්වා ‘‘භික්ඛූහි නාම අප්පිච්ඡෙහි භවිතබ්බ’’න්ති ආකාසෙ චන්දං උට්ඨාපෙන්තො විය භික්ඛූනං පච්චයසන්තොසදීපකං අරියවංසපටිපදං කථෙසි. තං සුත්වා භික්ඛූ මනාපානි පත්තචීවරානි ඡඩ්ඩෙත්වා මත්තිකාපත්තානි චෙව පංසුකූලචීවරානි ච ගණ්හිංසු. සො තානි අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඨපෙත්වා වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා යානකං පූරෙත්වා ජෙතවනං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකස්ස අරඤ්ඤවිහාරස්ස පිට්ඨිභාගෙ පාදෙ වල්ලියා පලිබුද්ධො ‘‘අද්ධා එත්ථ කිඤ්චි ලද්ධබ්බං භවිස්සතී’’ති තං විහාරං පාවිසි. තත්ථ පන ද්වෙ මහල්ලකා භික්ඛූ වස්සං උපගච්ඡිංසු. තෙ ද්වෙ ච ථූලසාටකෙ එකඤ්ච සුඛුමකම්බලං ලභිත්වා භාජෙතුං අසක්කොන්තා තං දිස්වා ‘‘ථෙරො නො භාජෙත්වා දස්සතී’’ති තුට්ඨචිත්තා ‘‘මයං, භන්තෙ, ඉමං වස්සාවාසිකං භාජෙතුං න සක්කොම, ඉමං නො නිස්සාය විවාදො හොති, ඉදං අම්හාකං භාජෙත්වා දෙථා’’ති ආහංසු. සො ‘‘සාධු භාජෙස්සාමී’’ති ද්වෙ ථූලසාටකෙ ද්වින්නම්පි භාජෙත්වා ‘‘අයං අම්හාකං විනයධරානං පාපුණාතී’’ති කම්බලං ගහෙත්වා පක්කාමි.

තෙපි ථෙරා කම්බලෙ සාලයා තෙනෙව සද්ධිං ජෙතවනං ගන්ත්වා විනයධරානං භික්ඛූනං තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘ලබ්භති නු ඛො, භන්තෙ, විනයධරානං එවං විලොපං ඛාදිතු’’න්ති ආහංසු. භික්ඛූ උපනන්දත්ථෙරෙන ආභතං පත්තචීවරරාසිං දිස්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤොසි ත්වං ආවුසො, බහුං තෙ පත්තචීවරං ලද්ධ’’න්ති වදිංසු. සො ‘‘කුතො මෙ ආවුසො, පුඤ්ඤං, ඉමිනා මෙ උපායෙන ඉදං ලද්ධ’’න්ති සබ්බං කථෙසි. භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, උපනන්දො සක්‍යපුත්තො මහාතණ්හො මහාලොභො’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, උපනන්දෙන පටිපදාය අනුච්ඡවිකං කතං, පරස්ස පටිපදං කථෙන්තෙන නාම භික්ඛුනා පඨමං අත්තනො අනුච්ඡවිකං කත්වා පච්ඡා පරො ඔවදිතබ්බො’’ති.

‘‘අත්තානමෙව පඨමං, පතිරූපෙ නිවෙසයෙ;

අථඤ්ඤමනුසාසෙය්‍ය, න කිලිස්සෙය්‍ය පණ්ඩිතො’’ති. (ධ. ප. 158) –

ඉමාය ධම්මපදෙ ගාථාය ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, උපනන්දො ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස මහාතණ්හො මහාලොභොව, න ච පන ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස ඉමෙසං සන්තකං විලුම්පියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො නදීතීරෙ රුක්ඛදෙවතා අහොසි. තදා එකො සිඞ්ගාලො මායාවිං නාම භරියං ගහෙත්වා නදීතීරෙ එකස්මිං ඨානෙ වසි. අථෙකදිවසං සිඞ්ගාලී සිඞ්ගාලං ආහ ‘‘දොහළො මෙ සාමි, උප්පන්නො, අල්ලරොහිතමච්ඡං ඛාදිතුං ඉච්ඡාමී’’ති. සිඞ්ගාලො ‘‘අප්පොස්සුක්කා හොහි, ආහරිස්සාමි තෙ’’ති නදීතීරෙ චරන්තො වල්ලියා පාදෙ පලිබුජ්ඣිත්වා අනුතීරමෙව අගමාසි. තස්මිං ඛණෙ ගම්භීරචාරී ච අනුතීරචාරී චාති ද්වෙ උද්දා මච්ඡෙ පරියෙසන්තා තීරෙ අට්ඨංසු. තෙසු ගම්භීරචාරී මහන්තං රොහිතමච්ඡං දිස්වා වෙගෙන උදකෙ පවිසිත්වා තං නඞ්ගුට්ඨෙ ගණ්හි. බලවා මච්ඡො පරිකඩ්ඪන්තො යාසි. සො ගම්භීරචාරී උද්දො ‘‘මහාමච්ඡො උභින්නම්පි නො පහොස්සති, එහි මෙ සහායො හොහී’’ති ඉතරෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො පඨමං ගාථමාහ –

29. ‘‘අනුතීරචාරී භද්දන්තෙ, සහායමනුධාව මං;

මහා මෙ ගහිතො මච්ඡො, සො මං හරති වෙගසා’’ති.

තත්ථ සහායමනුධාව මන්ති සහාය අනුධාව මං, සන්ධිවසෙන ම-කාරො වුත්තො. ඉදං වුත්තං හොති – යථාහං ඉමිනා මච්ඡෙන න සංහීරාමි, එවං මං නඞ්ගුට්ඨඛණ්ඩෙ ගහෙත්වා ත්වං අනුධාවාති.

තං සුත්වා ඉතරො දුතියං ගාථමාහ –

30. ‘‘ගම්භීරචාරී භද්දන්තෙ, දළ්හං ගණ්හාහි ථාමසා;

අහං තං උද්ධරිස්සාමි, සුපණ්ණො උරගාමිවා’’ති.

තත්ථ ථාමසාති ථාමෙන. උද්ධරිස්සාමීති නීහරිස්සාමි. සුපණ්ණො උරගාමිවාති ගරුළො සප්පං විය.

අථ ද්වෙපි තෙ එකතො හුත්වා රොහිතමච්ඡං නීහරිත්වා ථලෙ ඨපෙත්වා මාරෙත්වා ‘‘ත්වං භාජෙහි, ත්වං භාජෙහී’’ති කලහං කත්වා භාජෙතුං අසක්කොන්තා ඨපෙත්වා නිසීදිංසු. තස්මිං කාලෙ සිඞ්ගාලො තං ඨානං අනුප්පත්තො. තෙ තං දිස්වා උභොපි පච්චුග්ගමනං කත්වා ‘‘අයං, සම්ම, දබ්භපුප්ඵමච්ඡො අම්හෙහි එකතො හුත්වා ගහිතො, තං නො භාජෙතුං අසක්කොන්තානං විවාදො උප්පන්නො, සමභාගං නො භාජෙත්වා දෙහී’’ති තතියං ගාථමාහංසු –

31. ‘‘විවාදො නො සමුප්පන්නො, දබ්භපුප්ඵ සුණොහි මෙ;

සමෙහි මෙධගං සම්මා, විවාදො වූපසම්මත’’න්ති.

තත්ථ දබ්භපුප්ඵාති දබ්භපුප්ඵසමානවණ්ණතාය තං ආලපන්ති. මෙධගන්ති කලහං.

තෙසං වචනං සුත්වා සිඞ්ගාලො අත්තනො බලං දීපෙන්තො –

32. ‘‘ධම්මට්ඨොහං පුරෙ ආසිං, බහූ අඩ්ඩා මෙ තීරිතා;

සමෙමි මෙධගං සම්මා, විවාදො වූපසම්මත’’න්ති. –

ඉදං ගාථං වත්වා භාජෙන්තො –

33. ‘‘අනුතීරචාරි නඞ්ගුට්ඨං, සීසං ගම්භීරචාරිනො;

අච්චායං මජ්ඣිමො ඛණ්ඩො, ධම්මට්ඨස්ස භවිස්සතී’’ති. –

ඉමං ගාථමාහ –

තත්ථ පඨමගාථාය අයමත්ථො – අහං පුබ්බෙ රාජූනං විනිච්ඡයාමච්චො ආසිං, තෙන මයා විනිච්ඡයෙ නිසීදිත්වා බහූ අඩ්ඩා තීරිතා, තෙසං තෙසං බ්‍රාහ්මණගහපතිකාදීනං බහූ අඩ්ඩා තීරිතා විනිච්ඡිතා, ස්වාහං තුම්හාදිසානං සමජාතිකානං චතුප්පදානං අඩ්ඩං තීරෙතුං කිං න සක්ඛිස්සාමි, අහං වො සමෙමි මෙධගං, සම්මා මං නිස්සාය තුම්හාකං විවාදො වූපසම්මතූති.

එවඤ්ච පන වත්වා මච්ඡං තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා අනුතීරචාරි ත්වං නඞ්ගුට්ඨං ගණ්හ, සීසං ගම්භීරචාරිනො හොතු. අච්චායං මජ්ඣිමො ඛණ්ඩොති අපිච අයං මජ්ඣිමො කොට්ඨාසො. අථ වා අච්චාති අතිච්ච, ඉමෙ ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අතික්කමිත්වා ඨිතො අයං මජ්ඣිමො ඛණ්ඩො ධම්මට්ඨස්ස විනිච්ඡයසාමිකස්ස මය්හං භවිස්සතීති.

එවං තං මච්ඡං විභජිත්වා ‘‘තුම්හෙ කලහං අකත්වා නඞ්ගුට්ඨඤ්ච සීසඤ්ච ඛාදථා’’ති වත්වා මජ්ඣිමඛණ්ඩං මුඛෙන ඩංසිත්වා තෙසං පස්සන්තානංයෙව පලායි. තෙ සහස්සං පරාජිතා විය දුම්මුඛා නිසීදිත්වා ගාථමාහංසු –

34. ‘‘චිරම්පි භක්ඛො අභවිස්ස, සචෙ න විවදෙමසෙ;

අසීසකං අනඞ්ගුට්ඨං, සිඞ්ගාලො හරති රොහිත’’න්ති.