8. අට්ඨකනිපාතො

[417] 1. කච්චානිජාතකවණ්ණනා

ඔදාතවත්ථා සුචි අල්ලකෙසාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං මාතුපොසකං උපාසකං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සාවත්ථියං කුලදාරකො ආචාරසම්පන්නො පිතරි කාලකතෙ මාතුදෙවතො හුත්වා මුඛධොවනදන්තකට්ඨදානන්හාපනපාදධොවනාදිවෙය්‍යාවච්චකම්මෙන චෙව යාගුභත්තාදීහි ච මාතරං පටිජග්ගි. අථ නං මාතා ‘‘තාත, තව අඤ්ඤානිපි ඝරාවාසකිච්චානි අත්ථි, එකං සමජාතිකං කුලකුමාරිකං ගණ්හාහි, සා මං පොසෙස්සති, ත්වම්පි අත්තනො කම්මං කරිස්සසී’’ති ආහ. ‘‘අම්ම, අහං අත්තනො හිතසුඛං අපච්චාසීසමානො තුම්හෙ උපට්ඨහාමි, කො අඤ්ඤො එවං උපට්ඨහිස්සතී’’ති? ‘‘කුලවඩ්ඪනකම්මං නාම තාත, කාතුං වට්ටතී’’ති. ‘‘න මය්හං ඝරාවාසෙන අත්ථො, අහං තුම්හෙ උපට්ඨහිත්වා තුම්හාකං ධූමකාලෙ පබ්බජිස්සාමී’’ති. අථස්ස මාතා පුනප්පුනං යාචිත්වාපි මනං අලභමානා තස්ස ඡන්දං අග්ගහෙත්වා සමජාතිකං කුලකුමාරිකං ආනෙසි. සො මාතරං අප්පටික්ඛිපිත්වා තාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙසි. සාපි ‘‘මය්හං සාමිකො මහන්තෙන උස්සාහෙන මාතරං උපට්ඨහති, අහම්පි නං උපට්ඨහිස්සාමි, එවමස්ස පියා භවිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තං සක්කච්චං උපට්ඨහි. සො ‘‘අයං මෙ මාතරං සක්කච්චං උපට්ඨහී’’ති තතො පට්ඨාය ලද්ධලද්ධානි මධුරඛාදනීයාදීනි තස්සායෙව දෙති. සා අපරභාගෙ චින්තෙසි ‘‘අයං ලද්ධලද්ධානි මධුරඛාදනීයාදීනි මය්හඤ්ඤෙව දෙති, අද්ධා මාතරං නීහරිතුකාමො භවිස්සති, නීහරණූපායමස්සා කරිස්සාමී’’ති එවං අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා එකං දිවසං ආහ – ‘‘සාමි, තයි බහි නික්ඛමන්තෙ තව මාතා මං අක්කොසතී’’ති. සො තුණ්හී අහොසි.

සා චින්තෙසි – ‘‘ඉමං මහල්ලිකං උජ්ඣාපෙත්වා පුත්තස්ස පටිකූලං කාරෙස්සාමී’’ති. තතො පට්ඨාය යාගුං දදමානා අච්චුණ්හං වා අතිසීතලං වා අතිලොණං වා අලොණං වා දෙති. ‘‘අම්ම, අච්චුණ්හා’’ති වා ‘‘අතිලොණා’’ති වා වුත්තෙ පූරෙත්වා සීතොදකං පක්ඛිපති. පුන ‘‘අතිසීතලා, අලොණායෙවා’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉදානෙව ‘අච්චුණ්හා, අතිලොණා’ති වත්වා පුන ‘අතිසීතලා, අලොණා’ති වදසි, කා තං තොසෙතුං සක්ඛිස්සතී’’ති මහාසද්දං කරොති. න්හානොදකම්පි අච්චුණ්හං කත්වා පිට්ඨියං ආසිඤ්චති. ‘‘අම්ම, පිට්ඨි මෙ දහතී’’ති ච වුත්තෙ පුන පූරෙත්වා සීතොදකං පක්ඛිපති. ‘‘අතිසීතං, අම්මා’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉදානෙව ‘අච්චුණ්හ’න්ති වත්වා පුන ‘අතිසීත’න්ති වදති, කා එතිස්සා අවමානං සහිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති පටිවිස්සකානං කථෙසි. ‘‘අම්ම, මඤ්චකෙ මෙ බහූ මඞ්ගුලා’’ති ච වුත්තා මඤ්චකං නීහරිත්වා තස්ස උපරි අත්තනො මඤ්චකං පොථෙත්වා ‘‘පොථිතො මෙ’’ති අතිහරිත්වා පඤ්ඤපෙති. මහාඋපාසිකා දිගුණෙහි මඞ්ගුලෙහි ඛජ්ජමානා සබ්බරත්තිං නිසින්නාව වීතිනාමෙත්වා ‘‘අම්ම, සබ්බරත්තිං මඞ්ගුලෙහි ඛාදිතාම්හී’’ති වදති. ඉතරා ‘‘හිය්‍යො තෙ මඤ්චකො පොථිතො, කා ඉමිස්සා කිච්චං නිත්ථරිතුං සක්කොතී’’ති පටිවත්වා ‘‘ඉදානි නං පුත්තෙන උජ්ඣාපෙස්සාමී’’ති තත්ථ තත්ථ ඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීනි විප්පකිරිත්වා ‘‘කා ඉමං සකලගෙහං අසුචිං කරොතී’’ති වුත්තෙ ‘‘මාතා තෙ එවරූපං කරොති, ‘මා කරී’ති වුච්චමානා කලහං කරොති, අහං එවරූපාය කාළකණ්ණියා සද්ධිං එකගෙහෙ වසිතුං න සක්කොමි, එතං වා ඝරෙ වසාපෙහි, මං වා’’ති ආහ.

සො තස්සා වචනං සුත්වා ‘‘භද්දෙ, ත්වං තරුණා යත්ථ කත්ථචි ගන්ත්වා ජීවිතුං සක්කා, මාතා පන මෙ ජරාදුබ්බලා, අහමෙවස්සා පටිසරණං, ත්වං නික්ඛමිත්වා අත්තනො කුලගෙහං ගච්ඡාහී’’ති ආහ. සා තස්ස වචනං සුත්වා භීතා චින්තෙසි ‘‘න සක්කා ඉමං මාතු අන්තරෙ භින්දිතුං, එකංසෙනස්ස මාතා පියා, සචෙ පනාහං කුලඝරං ගමිස්සං, විධවවාසං වසන්තී දුක්ඛිතා භවිස්සාමි, පුරිමනයෙනෙව සස්සුං ආරාධෙත්වා පටිජග්ගිස්සාමී’’ති. සා තතො පට්ඨාය පුරිමසදිසමෙව තං පටිජග්ගි. අථෙකදිවසං සො උපොසකො ධම්මස්සවනත්ථාය ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. ‘‘කිං, උපාසක, ත්වං පුඤ්ඤකම්මෙසු න පමජ්ජසි, මාතුඋපට්ඨානකම්මං පූරෙසී’’ති ච වුත්තො ‘‘ආම, භන්තෙ, සා පන මම මාතා මය්හං අරුචියායෙව එකං කුලදාරිකං ආනෙසි, සා ඉදඤ්චිදඤ්ච අනාචාරකම්මං අකාසී’’ති සබ්බං සත්ථු ආචික්ඛිත්වා ‘‘ඉති භගවා සා ඉත්ථී නෙව මං මාතු අන්තරෙ භින්දිතුං සක්ඛි, ඉදානි නං සක්කච්චං උපට්ඨහතී’’ති ආහ. සත්ථා තස්ස කථං සුත්වා ‘‘ඉදානි තාව ත්වං උපාසක, තස්සා වචනං න අකාසි, පුබ්බෙ පනෙතිස්සා වචනෙන තව මාතරං නික්කඩ්ඪිත්වා මං නිස්සාය පුන ගෙහං ආනෙත්වා පටිජග්ගී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ අඤ්ඤතරස්ස කුලස්ස පුත්තො පිතරි කාලකතෙ මාතුදෙවතො හුත්වා වුත්තනියාමෙනෙව මාතරං පටිජග්ගීති සබ්බං හෙට්ඨා කථිතනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ‘‘අහං එවරූපාය කාළකණ්ණියා සද්ධිං වසිතුං න සක්කොමි, එතං වා ඝරෙ වසාපෙහි, මං වා’’ති වුත්තෙ තස්සා කථං ගහෙත්වා ‘‘මාතුයෙව මෙ දොසො’’ති මාතරං ආහ ‘‘අම්ම, ත්වං නිච්චං ඉමස්මිං ඝරෙ කලහං කරොසි, ඉතො නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤස්මිං යථාරුචිතෙ ඨානෙ වසාහී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති රොදමානා නික්ඛමිත්වා එකං සමිද්ධකුලං නිස්සාය භතිං කත්වා දුක්ඛෙන ජීවිකං කප්පෙසි. සස්සුයා ඝරා නික්ඛන්තකාලෙ සුණිසාය ගබ්භො පතිට්ඨහි. සා ‘‘තාය කාළකණ්ණියා ගෙහෙ වසමානාය ගබ්භම්පි න පටිලභිං, ඉදානි මෙ ගබ්භො ලද්ධො’’ති පතිනො ච පටිවිස්සකානඤ්ච කථෙන්තී විචරති.

අපරභාගෙ පුත්තං විජායිත්වා සාමිකං ආහ ‘‘තව මාතරි ගෙහෙ වසමානාය පුත්තං න ලභිං, ඉදානි මෙ ලද්ධො, ඉමිනාපි කාරණෙන තස්සා කාළකණ්ණිභාවං ජානාහී’’ති. ඉතරා ‘‘මම කිර නික්කඩ්ඪිතකාලෙ පුත්තං ලභී’’ති සුත්වා චින්තෙසි ‘‘අද්ධා ඉමස්මිං ලොකෙ ධම්මො මතො භවිස්සති, සචෙ හි ධම්මො මතො න භවෙය්‍ය, මාතරං පොථෙත්වා නික්කඩ්ඪන්තා පුත්තං න ලභෙය්‍යුං, සුඛං න ජීවෙය්‍යුං, ධම්මස්ස මතකභත්තං දස්සාමී’’ති. සා එකදිවසං තිලපිට්ඨඤ්ච තණ්ඩුලඤ්ච පචනථාලිඤ්ච දබ්බිඤ්ච ආදාය ආමකසුසානං ගන්ත්වා තීහි මනුස්සසීසෙහි උද්ධනං කත්වා අග්ගිං ජාලෙත්වා උදකං ඔරුය්හ සසීසං න්හත්වා සාටකං නිවාසෙත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා උද්ධනට්ඨානං ගන්ත්වා කෙසෙ මොචෙත්වා තණ්ඩුලෙ ධොවිතුං ආරභි. තදා බොධිසත්තො සක්කො දෙවරාජා අහොසි. බොධිසත්තා ච නාම අප්පමත්තා හොන්ති, සො තස්මිං ඛණෙ ලොකං ඔලොකෙන්තො තං දුක්ඛප්පත්තං ‘‘ධම්මො මතො’’ති සඤ්ඤාය ධම්මස්ස මතකභත්තං දාතුකාමං දිස්වා ‘‘අජ්ජ මය්හං බලං දස්සෙස්සාමී’’ති බ්‍රාහ්මණවෙසෙන මහාමග්ගං පටිපන්නො විය හුත්වා තං දිස්වා මග්ගා ඔක්කම්ම තස්සා සන්තිකෙ ඨත්වා ‘‘අම්ම, සුසානෙ ආහාරං පචන්තා නාම නත්ථි, ත්වං ඉමිනා ඉධ පක්කෙන තිලොදනෙන කිං කරිස්සසී’’ති කථං සමුට්ඨාපෙන්තො පඨමං ගාථමාහ –

1. ‘‘ඔදාතවත්ථා සුචි අල්ලකෙසා, කච්චානි කිං කුම්භිමධිස්සයිත්වා;

පිට්ඨා තිලා ධොවසි තණ්ඩුලානි, තිලොදනො හෙහිති කිස්සහෙතූ’’ති.

තත්ථ කච්චානීති තං ගොත්තෙන ආලපති. කුම්භිමධිස්සයිත්වාති පචනථාලිකං මනුස්සසීසුද්ධනං ආරොපෙත්වා. හෙහිතීති අයං තිලොදනො කිස්ස හෙතු භවිස්සති, කිං අත්තනා භුඤ්ජිස්සසි, උදාහු අඤ්ඤං කාරණමත්ථීති.

අථස්ස සා ආචික්ඛන්තී දුතියං ගාථමාහ –

2. ‘‘න ඛො අයං බ්‍රාහ්මණ භොජනත්ථා, තිලොදනො හෙහිති සාධුපක්කො;

ධම්මො මතො තස්ස පහුත්තමජ්ජ, අහං කරිස්සාමි සුසානමජ්ඣෙ’’ති.

තත්ථ ධම්මොති ජෙට්ඨාපචායනධම්මො චෙව තිවිධසුචරිතධම්මො ච. තස්ස පහුත්තමජ්ජාති තස්සාහං ධම්මස්ස ඉදං මතකභත්තං කරිස්සාමීති අත්ථො.

තතො සක්කො තතියං ගාථමාහ –

3. ‘‘අනුවිච්ච කච්චානි කරොහි කිච්චං, ධම්මො මතො කො නු තවෙව සංසි;

සහස්සනෙත්තො අතුලානුභාවො, න මිය්‍යතී ධම්මවරො කදාචී’’ති.

තත්ථ අනුවිච්චාති උපපරික්ඛිත්වා ජානිත්වා. කො නු තවෙව සංසීති කො නු තව එවං ආචික්ඛි. සහස්සනෙත්තොති අත්තානං ධම්මවරං උත්තමධම්මං කත්වා දස්සෙන්තො එවමාහ.

තං වචනං සුත්වා ඉතරා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

4. ‘‘දළ්හප්පමාණං මම එත්ථ බ්‍රහ්මෙ, ධම්මො මතො නත්ථි මමෙත්ථ කඞ්ඛා;

යෙ යෙව දානි පාපා භවන්ති, තෙ තෙව දානි සුඛිතා භවන්ති.

5. ‘‘සුණිසා හි මය්හං වඤ්ඣා අහොසි, සා මං වධිත්වාන විජායි පුත්තං;

සා දානි සබ්බස්ස කුලස්ස ඉස්සරා, අහං පනම්හි අපවිද්ධා එකිකා’’ති.

තත්ථ දළ්හප්පමාණන්ති දළ්හං ථිරං නිස්සංසයං බ්‍රාහ්මණ එත්ථ මම පමාණන්ති වදති. යෙ යෙති තස්ස මතභාවෙ කාරණං දස්සෙන්තී එවමාහ. වධිත්වානාති පොථෙත්වා නික්කඩ්ඪිත්වා. අපවිද්ධාති ඡඩ්ඩිතා අනාථා හුත්වා එකිකා වසාමි.

තතො සක්කො ඡට්ඨං ගාථමාහ –

6. ‘‘ජීවාමි වොහං න මතොහමස්මි, තවෙව අත්ථාය ඉධාගතොස්මි;

යා තං වධිත්වාන විජායි පුත්තං, සහාව පුත්තෙන කරොමි භස්ම’’න්ති.

තත්ථ වොති නිපාතමත්තං.

ඉතරා තං සුත්වා ‘‘ධී අහං කිං කථෙසිං, මම නත්තු අමරණකාරණං කරිස්සාමී’’ති සත්තමං ගාථමාහ –

7. ‘‘එවඤ්ච තෙ රුච්චති දෙවරාජ, මමෙව අත්ථාය ඉධාගතොසි;

අහඤ්ච පුත්තො සුණිසා ච නත්තා, සම්මොදමානා ඝරමාවසෙමා’’ති.

අථස්සා සක්කො අට්ඨමං ගාථමාහ –

8. ‘‘එවඤ්ච තෙ රුච්චති කාතියානි, හතාපි සන්තා න ජහාසි ධම්මං;

තුවඤ්ච පුත්තො සුණිසා ච නත්තා, සම්මොදමානා ඝරමාවසෙථා’’ති.

තත්ථ හතාපි සන්තාති යදි ත්වං පොථිතාපි නික්කඩ්ඪිතාපි සමානා තව දාරකෙසු මෙත්තධම්මං න ජහාසි, එවං සන්තෙ යථා ත්වං ඉච්ඡසි, තථා හොතු, අහං තෙ ඉමස්මිං ගුණෙ පසන්නොති.

එවඤ්ච පන වත්වා අලඞ්කතපටියත්තො සක්කො අත්තනො ආනුභාවෙන ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘කච්චානි ත්වං මා භායි, පුත්තො ච තෙ සුණිසා ච මමානුභාවෙන ආගන්ත්වා අන්තරාමග්ගෙ තං ඛමාපෙත්වා ආදාය ගමිස්සන්ති, අප්පමත්තා හොහී’’ති වත්වා අත්තනො ඨානමෙව ගතො. තෙපි සක්කානුභාවෙන තස්සා ගුණං අනුස්සරිත්වා ‘‘කහං නො මාතා’’ති අන්තොගාමෙ මනුස්සෙ පුච්ඡිත්වා ‘‘සුසානාභිමුඛං ගතා’’ති සුත්වා ‘‘අම්ම, අම්මා’’ති සුසානමග්ගං පටිපජ්ජිත්වා තං දිස්වාව පාදෙසු පතිත්වා ‘‘අම්ම, අම්හාකං දොසං ඛමාහී’’ති තං ඛමාපෙසුං. සාපි නත්තාරං ගණ්හි. ඉති තෙ සම්මොදමානා ගෙහං ගන්ත්වා තතො පට්ඨාය සමග්ගවාසං වසිංසු.

9. ‘‘සා කාතියානී සුණිසාය සද්ධිං, සම්මොදමානා ඝරමාවසිත්ථ;

පුත්තො ච නත්තා ච උපට්ඨහිංසු, දෙවානමින්දෙන අධිග්ගහීතා’’ති. –

අයං අභිසම්බුද්ධගාථා.

තත්ථ සා කාතියානීති භික්ඛවෙ, සා කච්චානගොත්තා. දෙවානමින්දෙන අධිග්ගහීතාති දෙවින්දෙන සක්කෙන අනුග්ගහිතා හුත්වා තස්සානුභාවෙන සමග්ගවාසං වසිංසූති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො උපාසකො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තදා මාතුපොසකො එතරහි මාතුපොසකො අහොසි, භරියාපිස්ස තදා භරියායෙව, සක්කො පන අහමෙව අහොසින්ති.

කච්චානිජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[418] 2. අට්ඨසද්දජාතකවණ්ණනා

ඉදං පුරෙ නින්නමාහූති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොසලරඤ්ඤො අඩ්ඪරත්තසමයෙ සුතං භිංසනකං අවිනිබ්භොගසද්දං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා ලොහකුම්භිජාතකෙ (ජා. 1.4.53 ආදයො) කථිතසදිසමෙව. ඉධ පන සත්ථා ‘‘මය්හං, භන්තෙ, ඉමෙසං සද්දානං සුතත්තා කින්ති භවිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘මා භායි, මහාරාජ, න තෙ එතෙසං සුතපච්චයා කොචි අන්තරායො භවිස්සති, න හි, මහාරාජ, එවරූපං භයානකං අවිනිබ්භොගසද්දං ත්වමෙවෙකො සුණි, පුබ්බෙපි රාජානො එවරූපං සද්දං සුත්වා බ්‍රාහ්මණානං කථං ගහෙත්වා සබ්බචතුක්කයඤ්ඤං යජිතුකාමා පණ්ඩිතානං වචනං සුත්වා යඤ්ඤහරණත්ථාය ගහිතසත්තෙ විස්සජ්ජෙත්වා නගරෙ මාඝාතභෙරිං චරාපෙසු’’න්ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අසීතිකොටිවිභවෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං උග්ගහිතසිප්පො මාතාපිතූනං අච්චයෙන රතනවිලොකනං කත්වා සබ්බං විභවජාතං දානමුඛෙ විස්සජ්ජෙත්වා කාමෙ පහාය හිමවන්තං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා අපරභාගෙ ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය මනුස්සපථං චරන්තො බාරාණසිං පත්වා රාජුය්‍යානෙ වසි. තදා බාරාණසිරාජා සිරිසයනෙ නිසින්නො අඩ්ඪරත්තසමයෙ අට්ඨ සද්දෙ අස්සොසි – පඨමං රාජනිවෙසනසාමන්තා උය්‍යානෙ එකො බකො සද්දමකාසි, දුතියං තස්මිං සද්දෙ අනුපච්ඡින්නෙයෙව හත්ථිසාලාය තොරණනිවාසිනී කාකී සද්දමකාසි, තතියං රාජගෙහෙ කණ්ණිකායං නිවුත්ථඝුණපාණකො සද්දමකාසි, චතුත්ථං රාජගෙහෙ පොසාවනියකොකිලො සද්දමකාසි, පඤ්චමං තත්ථෙව පොසාවනියමිගො සද්දමකාසි, ඡට්ඨං තත්ථෙව පොසාවනියවානරො සද්දමකාසි, සත්තමං තත්ථෙව පොසාවනියකින්නරො සද්දමකාසි, අට්ඨමං තස්මිං සද්දෙ අනුපච්ඡින්නෙයෙව රාජනිවෙසනමත්ථකෙන උය්‍යානං ගච්ඡන්තො පච්චෙකබුද්ධො එකං උදානං උදානෙන්තො සද්දමකාසි.

බාරාණසිරාජා ඉමෙ අට්ඨ සද්දෙ සුත්වා භීතතසිතො පුනදිවසෙ බ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡි. බ්‍රාහ්මණා ‘‘අන්තරායො තෙ, මහාරාජ, භවිස්සති, සබ්බචතුක්කයඤ්ඤං යජිස්සාමා’’ති වත්වා රඤ්ඤා ‘‘යථාරුචිතං කරොථා’’ති අනුඤ්ඤාතා හට්ඨපහට්ඨා රාජකුලතො නික්ඛමිත්වා යඤ්ඤකම්මං ආරභිංසු. අථ නෙසං ජෙට්ඨකස්ස යඤ්ඤකාරබ්‍රාහ්මණස්ස අන්තෙවාසී මාණවො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො ආචරියං ආහ – ‘‘ආචරිය, එවරූපං කක්ඛළං ඵරුසං අසාතං බහූනං සත්තානං විනාසකම්මං මා කරී’’ති. ‘‘තාත, ත්වං කිං ජානාසි, සචෙපි අඤ්ඤං කිඤ්චි න භවිස්සති, මච්ඡමංසං තාව බහුං ඛාදිතුං ලභිස්සාමා’’ති. ‘‘ආචරිය, කුච්ඡිං නිස්සාය නිරයෙ නිබ්බත්තනකම්මං මා කරොථා’’ති. තං සුත්වා සෙසබ්‍රාහ්මණා ‘‘අයං අම්හාකං ලාභන්තරායං කරොතී’’ති තස්ස කුජ්ඣිංසු. මාණවො තෙසං භයෙන ‘‘තෙන හි තුම්හෙව මච්ඡමංසඛාදනූපායං කරොථා’’ති වත්වා නික්ඛමිත්වා බහිනගරෙ රාජානං නිවාරෙතුං සමත්ථං ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණං උපධාරෙන්තො රාජුය්‍යානං ගන්ත්වා බොධිසත්තං දිස්වා වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, කිං තුම්හාකං සත්තෙසු අනුකම්පා නත්ථි, රාජා බහූ සත්තෙ මාරෙත්වා යඤ්ඤං යජාපෙති, කිං වො මහාජනස්ස බන්ධනමොක්ඛං කාතුං න වට්ටතී’’ති ආහ. ‘‘මාණව, එත්ථ නෙව රාජා අම්හෙ ජානාති, න මයං රාජානං ජානාමා’’ති. ‘‘ජානාථ පන, භන්තෙ, රඤ්ඤා සුතසද්දානං නිප්ඵත්ති’’න්ති? ‘‘ආම, ජානාමී’’ති. ‘‘ජානන්තා රඤ්ඤො කස්මා න කථෙථා’’ති? ‘‘මාණව කිං සක්කා ‘අහං ජානාමී’ති නලාටෙ සිඞ්ගං බන්ධිත්වා චරිතුං, සචෙ ඉධාගන්ත්වා පුච්ඡිස්සති, කථෙස්සාමී’’ති.

මාණවො වෙගෙන රාජකුලං ගන්ත්වා ‘‘කිං, තාතා’’ති වුත්තෙ ‘‘මහාරාජ, තුම්හෙහි සුතසද්දානං නිප්ඵත්තිං ජානනකො එකො තාපසො තුම්හාකං උය්‍යානෙ මඞ්ගලසිලායං නිසින්නො ‘සචෙ මං පුච්ඡිස්සති, කථෙස්සාමී’ති වදති, ගන්ත්වා තං පුච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති ආහ. රාජා වෙගෙන තත්ථ ගන්ත්වා තාපසං වන්දිත්වා කතපටිසන්ථාරො නිසීදිත්වා ‘‘සච්චං කිර, භන්තෙ, තුම්හෙ මයා සුතසද්දානං නිප්ඵත්තිං ජානාථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි කථෙථ තං මෙ’’ති. ‘‘මහාරාජ, තෙසං සුතපච්චයා තව කොචි අන්තරායො නත්ථි, පොරාණුය්‍යානෙ පන තෙ එකො බකො අත්ථි, සො ගොචරං අලභන්තො ජිඝච්ඡාය පරෙතො පඨමං සද්දමකාසී’’ති තස්ස කිරියං අත්තනො ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පඨමං ගාථමාහ –

10. ‘‘ඉදං පුරෙ නින්නමාහු, බහුමච්ඡං මහොදකං;

ආවාසො බකරාජස්ස, පෙත්තිකං භවනං මම;

ත්‍යජ්ජ භෙකෙන යාපෙම, ඔකං න විජහාමසෙ’’ති.

තත්ථ ඉදන්ති මඞ්ගලපොක්ඛරණිං සන්ධාය වදති. සා හි පුබ්බෙ උදකතුම්බෙන උදකෙ පවිසන්තෙ මහොදකා බහුමච්ඡා, ඉදානි පන උදකස්ස පච්ඡින්නත්තා න මහොදකා ජාතා. ත්‍යජ්ජ භෙකෙනාති තෙ මයං අජ්ජ මච්ඡෙ අලභන්තා මණ්ඩූකමත්තෙන යාපෙම. ඔකන්ති එවං ජිඝච්ඡාය පීළිතාපි වසනට්ඨානං න විජහාම.

ඉති, මහාරාජ, සො බකො ජිඝච්ඡාපීළිතො සද්දමකාසි. සචෙපි තං ජිඝච්ඡාතො මොචෙතුකාමො, තං උය්‍යානං සොධාපෙත්වා පොක්ඛරණිං උදකස්ස පූරෙහීති. රාජා තථා කාරෙතුං එකං අමච්චං ආණාපෙසි.

‘‘හත්ථිසාලතොරණෙ පන තෙ, මහාරාජ, එකා කාකී වසමානා අත්තනො පුත්තසොකෙන දුතියං සද්දමකාසි, තතොපි තෙ භයං නත්ථී’’ති වත්වා දුතියං ගාථමාහ –

11. ‘‘කො දුතියං අසීලිස්ස, බන්ධරස්සක්ඛි භෙච්ඡති;

කො මෙ පුත්තෙ කුලාවකං, මඤ්ච සොත්ථිං කරිස්සතී’’ති.

වත්වා ච පන ‘‘කො නාම තෙ, මහාරාජ, හත්ථිසාලාය හත්ථිමෙණ්ඩො’’ති පුච්ඡි. ‘‘බන්ධරො නාම, භන්තෙ’’ති. ‘‘එකක්ඛිකාණො සො, මහාරාජා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. මහාරාජ, හත්ථිසාලාය තෙ ද්වාරතොරණෙ එකා කාකී කුලාවකං කත්වා අණ්ඩකානි නික්ඛිපි. තානි පරිණතානි කාකපොතකා නික්ඛන්තා, හත්ථිමෙණ්ඩො හත්ථිං ආරුය්හ සාලතො නික්ඛමන්තො ච පවිසන්තො ච අඞ්කුසකෙන කාකිම්පි පුත්තකෙපිස්සා පහරති, කුලාවකම්පි විද්ධංසෙති. සා තෙන දුක්ඛෙන පීළිතා තස්ස අක්ඛිභෙදනං ආයාචන්තී එවමාහ, සචෙ තෙ කාකියා මෙත්තචිත්තං අත්ථි, එතං බන්ධරං පක්කොසාපෙත්වා කුලාවකවිද්ධංසනතො වාරෙහීති. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා පරිභාසිත්වා හාරෙත්වා අඤ්ඤස්ස තං හත්ථිං අදාසි.

‘‘පාසාදකණ්ණිකාය පන තෙ, මහාරාජ, එකො ඝුණපාණකො වසති. සො තත්ථ ඵෙග්ගුං ඛාදිත්වා තස්මිං ඛීණෙ සාරං ඛාදිතුං නාසක්ඛි, සො භක්ඛං අලභිත්වා නික්ඛමිතුම්පි අසක්කොන්තො පරිදෙවමානො තතියං සද්දමකාසි, තතොපි තෙ භයං නත්ථී’’ති වත්වා තස්ස කිරියං අත්තනො ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා තතියං ගාථමාහ –

12. ‘‘සබ්බා පරික්ඛතා ඵෙග්ගු, යාව තස්සා ගතී අහු;

ඛීණභක්ඛො මහාරාජ, සාරෙ න රමතී ඝුණො’’ති.

තත්ථ යාව තස්සා ගතී අහූති යාව තස්සා ඵෙග්ගුයා නිප්ඵත්ති අහොසි, සා සබ්බා ඛාදිතා. න රමතීති ‘‘මහාරාජ, සො පාණකො තතො නික්ඛමිත්වා ගමනට්ඨානම්පි අපස්සන්තො පරිදෙවති, නීහරාපෙහි න’’න්ති ආහ. රාජා එකං පුරිසං ආණාපෙත්වා උපායෙන නං නීහරාපෙසි.

‘‘නිවෙසනෙ පන තෙ, මහාරාජ, එකා පොසාවනියා කොකිලා අත්ථී’’ති? ‘‘අත්ථි, භන්තෙ’’ති. ‘‘මහාරාජ, සා අත්තනා නිවුත්ථපුබ්බං වනසණ්ඩං සරිත්වා උක්කණ්ඨිත්වා ‘කදා නු ඛො ඉමම්හා පඤ්ජරා මුච්චිත්වා රමණීයං වනසණ්ඩං ගච්ඡිස්සාමී’ති චතුත්ථං සද්දමකාසි, තතොපි තෙ භයං නත්ථී’’ති වත්වා චතුත්ථං ගාථමාහ –

13. ‘‘සා නූනාහං ඉතො ගන්ත්වා, රඤ්ඤො මුත්තා නිවෙසනා;

අත්තානං රමයිස්සාමි, දුමසාඛනිකෙතිනී’’ති.

තත්ථ දුමසාඛනිකෙතිනීති සුපුප්ඵිතාසු රුක්ඛසාඛාසු සකනිකෙතා හුත්වා. එවඤ්ච පන වත්වා ‘‘උක්කණ්ඨිතා, මහාරාජ, සා කොකිලා, විස්සජ්ජෙහි න’’න්ති ආහ. රාජා තථා කාරෙසි.

‘‘නිවෙසනෙ පන තෙ, මහාරාජ, එකො පොසාවනියො මිගො අත්ථී’’ති? ‘‘අත්ථි, භන්තෙ’’ති. ‘‘මහාරාජ, සො එකො යූථපති අත්තනො මිගිං අනුස්සරිත්වා කිලෙසවසෙන උක්කණ්ඨිතො පඤ්චමං සද්දමකාසි, තතොපි තෙ භයං නත්ථී’’ති වත්වා පඤ්චමං ගාථමාහ –

14. ‘‘සො නූනාහං ඉතො ගන්ත්වා, රඤ්ඤො මුත්තො නිවෙසනා;

අග්ගොදකානි පිස්සාමි, යූථස්ස පුරතො වජ’’න්ති.

තත්ථ අග්ගොදකානීති අග්ගඋදකානි, අඤ්ඤෙහි මිගෙහි පඨමතරං අපීතානි අනුච්ඡිට්ඨොදකානි යූථස්ස පුරතො ගච්ඡන්තො කදා නු ඛො පිවිස්සාමීති.

මහාසත්තො තම්පි මිගං විස්සජ්ජාපෙත්වා ‘‘නිවෙසනෙ පන තෙ, මහාරාජ, පොසාවනියො මක්කටො අත්ථී’’ති පුච්ඡි. ‘‘අත්ථි, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘සොපි, මහාරාජ, හිමවන්තපදෙසෙ යූථපති මක්කටීහි සද්ධිං කාමගිද්ධො හුත්වා විචරන්තො භරතෙන නාම ලුද්දෙන ඉධ ආනීතො, ඉදානි උක්කණ්ඨිත්වා තත්ථෙව ගන්තුකාමො ඡට්ඨං සද්දමකාසි, තතොපි තෙ භයං නත්ථී’’ති වත්වා ඡට්ඨං ගාථමාහ –

15. ‘‘තං මං කාමෙහි සම්මත්තං, රත්තං කාමෙසු මුච්ඡිතං;

ආනයී භරතො ලුද්දො, බාහිකො භද්දමත්ථු තෙ’’ති.

තත්ථ බාහිකොති බාහිකරට්ඨවාසී. භද්දමත්ථු තෙති ඉමමත්ථං සො වානරො ආහ, තුය්හං පන භද්දමත්ථු, විස්සජ්ජෙහි නන්ති.

මහාසත්තො තං වානරං විස්සජ්ජාපෙත්වා ‘‘නිවෙසනෙ පන තෙ, මහාරාජ, පොසාවනියො කින්නරො අත්ථී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අත්ථී’’ති වුත්තෙ ‘‘සො, මහාරාජ, අත්තනො කින්නරියා කතගුණං අනුස්සරිත්වා කිලෙසාතුරො සද්දමකාසි. සො හි තාය සද්ධිං එකදිවසං තුඞ්ගපබ්බතසිඛරං ආරුහි. තෙ තත්ථ වණ්ණගන්ධරසසම්පන්නානි නානාපුප්ඵානි ඔචිනන්තා පිළන්ධන්තා සූරියං අත්ථඞ්ගතං න සල්ලක්ඛෙසුං, අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ ඔතරන්තානං අන්ධකාරො අහොසි. තත්‍ර නං කින්නරී ‘සාමි, අන්ධකාරො වත්තති, අපක්ඛලන්තො අප්පමාදෙන ඔතරාහී’ති වත්වා හත්ථෙ ගහෙත්වා ඔතාරෙසි, සො තාය තං වචනං අනුස්සරිත්වා සද්දමකාසි, තතොපි තෙ භයං නත්ථී’’ති තං කාරණං අත්තනො ඤාණබලෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පාකටං කරොන්තො සත්තමං ගාථමාහ –

16. ‘‘අන්ධකාරතිමිසායං, තුඞ්ගෙ උපරිපබ්බතෙ;

සා මං සණ්හෙන මුදුනා, මා පාදං ඛලි යස්මනී’’ති.

තත්ථ අන්ධකාරතිමිසායන්ති අන්ධභාවකාරකෙ තමෙ. තුඞ්ගෙති තිඛිණෙ. සණ්හෙන මුදුනාති මට්ඨෙන මුදුකෙන වචනෙන. මා පාදං ඛලි යස්මනීති ය-කාරො බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවසෙන ගහිතො. ඉදං වුත්තං හොති – සා මං කින්නරී සණ්හෙන මුදකෙන වචනෙන ‘‘සාමි, අප්පමත්තො හොහි, මා පාදං ඛලි අස්මනි, යථා තෙ උපක්ඛලිත්වා පාදො පාසාණස්මිං න ඛලති, තථා ඔතරා’’ති වත්වා හත්ථෙන ගහෙත්වා ඔතාරෙසීති.

ඉති මහාසත්තො කින්නරෙන කතසද්දකාරණං කථෙත්වා තං විස්සජ්ජාපෙත්වා ‘‘මහාරාජ, අට්ඨමො උදානසද්දො අහොසි. නන්දමූලකපබ්භාරස්මිං කිර එකො පච්චෙකබුද්ධො අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරපරික්ඛයං ඤත්වා ‘මනුස්සපථං ගන්ත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො උය්‍යානෙ පරිනිබ්බායිස්සාමි, තස්ස මෙ මනුස්සා සරීරනික්ඛෙපං කාරෙත්වා සාධුකීළං කීළිත්වා ධාතුපූජං කත්වා සග්ගපථං පූරෙස්සන්තී’ති ඉද්ධානුභාවෙන ආගච්ඡන්තො තව පාසාදස්ස මත්ථකං පත්තකාලෙ ඛන්ධභාරං ඔතාරෙත්වා නිබ්බානපුරපවෙසනදීපනං උදානං උදානෙසී’’ති පච්චෙකබුද්ධෙන වුත්තං ගාථමාහ –

17. ‘‘අසංසයං ජාතිඛයන්තදස්සී, න ගබ්භසෙය්‍යං පුනරාවජිස්සං;

අයමන්තිමා පච්ඡිමා ගබ්භසෙය්‍යා, ඛීණො මෙ සංසාරො පුනබ්භවායා’’ති.

තස්සත්ථො – ජාතියා ඛයන්තසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස දිට්ඨත්තා ජාතිඛයන්තදස්සී අහං අසංසයං පුන ගබ්භසෙය්‍යං න ආවජිස්සං, අයං මෙ අන්තිමා ජාති, පච්ඡිමා ගබ්භසෙය්‍යා, ඛීණො මෙ පුනබ්භවාය ඛන්ධපටිපාටිසඞ්ඛාතො සංසාරොති.

‘‘ඉදඤ්ච පන සො උදානං වත්වා ඉමං උය්‍යානවනං ආගම්ම එකස්ස සුපුප්ඵිතස්ස සාලස්ස මූලෙ පරිනිබ්බුතො, එහි, මහාරාජ, සරීරකිච්චමස්ස කරිස්සාමා’’ති මහාසත්තො රාජානං ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස පරිනිබ්බුතට්ඨානං ගන්ත්වා සරීරං දස්සෙසි. රාජා තස්ස සරීරං දිස්වා සද්ධිං බලකායෙන ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා බොධිසත්තස්ස වචනං නිස්සාය යඤ්ඤං හාරෙත්වා සබ්බසත්තානං ජීවිතදානං දත්වා නගරෙ මාඝාතභෙරිං චරාපෙත්වා සත්තාහං සාධුකීළං කීළිත්වා සබ්බගන්ධචිතකෙ මහන්තෙන සක්කාරෙන පච්චෙකබුද්ධස්ස සරීරං ඣාපෙත්වා ධාතුයො චතුමහාපථෙ ථූපං කාරෙසි. බොධිසත්තොපි රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘අප්පමත්තො හොහී’’ති ඔවදිත්වා හිමවන්තමෙව පවිසිත්වා බ්‍රහ්මවිහාරෙසු පරිකම්මං කත්වා අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘මහාරාජ, තස්ස සද්දස්ස සුතකාරණා තව කොචි අන්තරායො නත්ථී’’ති යඤ්ඤං හරාපෙත්වා ‘‘මහාජනස්ස ජීවිතං දෙහී’’ති ජීවිතදානං දාපෙත්වා නගරෙ ධම්මභෙරිං චරාපෙත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, මාණවො සාරිපුත්තො, තාපසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අට්ඨසද්දජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[419] 3. සුලසාජාතකවණ්ණනා

ඉදං සුවණ්ණකායූරන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං අනාථපිණ්ඩිකස්ස දාසිං ආරබ්භ කථෙසි. සා කිර එකස්මිං උස්සවදිවසෙ දාසිගණෙන සද්ධිං උය්‍යානං ගච්ඡන්තී අත්තනො සාමිනිං පුඤ්ඤලක්ඛණදෙවිං ආභරණං යාචි. සා තස්සා සතසහස්සමූලං අත්තනො ආභරණං අදාසි. සා තං පිළන්ධිත්වා දාසිගණෙන සද්ධිං උය්‍යානං පාවිසි. අථෙකො චොරො තස්සා ආභරණෙ ලොභං උප්පාදෙත්වා ‘‘ඉමං මාරෙත්වා ආභරණං හරිස්සාමී’’ති තාය සද්ධිං සල්ලපන්තො උය්‍යානං ගන්ත්වා තස්සා මච්ඡමංසසුරාදීනි අදාසි. සා ‘‘කිලෙසවසෙන දෙති මඤ්ඤෙ’’ති ගහෙත්වා උය්‍යානකීළං කීළිත්වා වීමංසනත්ථාය සායන්හසමයෙ නිපන්නෙ දාසිගණෙ උට්ඨාය තස්ස සන්තිකං අගමාසි. සො ‘‘භද්දෙ, ඉමං ඨානං අප්පටිච්ඡන්නං, ථොකං පුරතො ගච්ඡාමා’’ති ආහ. තං සුත්වා ඉතරා ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සක්කා රහස්සකම්මං කාතුං, අයං පන නිස්සංසයං මං මාරෙත්වා පිළන්ධනභණ්ඩං හරිතුකාමො භවිස්සති, හොතු, සික්ඛාපෙස්සාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘සාමි, සුරාමදෙන මෙ සුක්ඛං සරීරං, පානීයං තාව මං පායෙහී’’ති එකං කූපං නෙත්වා ‘‘ඉතො මෙ පානීයං ඔසිඤ්චා’’ති රජ්ජුඤ්ච ඝටඤ්ච දස්සෙසි. චොරො රජ්ජුං කූපෙ ඔතාරෙසි, අථ නං ඔනමිත්වා උදකං ඔසිඤ්චන්තං මහබ්බලදාසී උභොහි හත්ථෙහි ආණිසදං පහරිත්වා කූපෙ ඛිපිත්වා ‘‘න ත්වං එත්තකෙන මරිස්සසී’’ති එකං මහන්තං ඉට්ඨකං මත්ථකෙ ආසුම්භි. සො තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පත්තො. සාපි නගරං පවිසිත්වා සාමිනියා ආභරණං දදමානා ‘‘මනම්හි අජ්ජ ඉමං ආභරණං නිස්සාය මතා’’ති සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි, සාපි අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරොචෙසි, අනාථපිණ්ඩිකො තථාගතස්ස ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘න ඛො, ගහපති, ඉදානෙව සා දාසී ඨානුප්පත්තිකාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතා, පුබ්බෙපි සමන්නාගතාව, න ච ඉදානෙව තාය සො මාරිතො, පුබ්බෙපි නං මාරෙසියෙවා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ සුලසා නාම නගරසොභිනී පඤ්චසතවණ්ණදාසිපරිවාරා අහොසි, සහස්සෙන රත්තිං ගච්ඡති. තස්මිංයෙව නගරෙ සත්තුකො නාම චොරො අහොසි නාගබලො, රත්තිභාගෙ ඉස්සරඝරානි පවිසිත්වා යථාරුචිං විලුම්පති. නාගරා සන්නිපතිත්වා රඤ්ඤො උපක්කොසිංසු. රාජා නගරගුත්තිකං ආණාපෙත්වා තත්ථ තත්ථ ගුම්බං ඨපාපෙත්වා චොරං ගණ්හාපෙත්වා ‘‘සීසමස්ස ඡින්දථා’’ති ආහ. තං පච්ඡාබාහං බන්ධිත්වා චතුක්කෙ චතුක්කෙ කසාහි තාළෙත්වා ආඝාතනං නෙන්ති. ‘‘චොරො කිර ගහිතො’’ති සකලනගරං සඞ්ඛුභි. තදා සුලසා වාතපානෙ ඨත්වා අන්තරවීථිං ඔලොකෙන්තී තං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තා හුත්වා ‘‘සචෙ ඉමං චොරොති ගහිතපුරිසං මොචෙතුං සක්ඛිස්සාමි, ඉදං කිලිට්ඨකම්මං අකත්වා ඉමිනාව සද්ධිං සමග්ගවාසං කප්පෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා හෙට්ඨා කණවෙරජාතකෙ (ජා. 1.4.69 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව නගරගුත්තිකස්ස සහස්සං පෙසෙත්වා තං මොචෙත්වා තෙන සද්ධිං සම්මොදමානා සමග්ගවාසං වසි. චොරො තිණ්ණං චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන චින්තෙසි ‘‘අහං ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ වසිතුං න සක්ඛිස්සාමි, තුච්ඡහත්ථෙන පලායිතුම්පි න සක්කා, සුලසාය පිළන්ධනභණ්ඩං සතසහස්සං අග්ඝති, සුලසං මාරෙත්වා ඉදං ගණ්හිස්සාමී’’ති. අථ නං එකදිවසං ආහ – ‘‘භද්දෙ, අහං තදා රාජපුරිසෙහි නීයමානො අසුකපබ්බතමත්ථකෙ රුක්ඛදෙවතාය බලිකම්මං පටිස්සුණිං, සා මං බලිකම්මං අලභමානා භායාපෙති, බලිකම්මමස්සා කරොමා’’ති. ‘‘සාධු, සාමි, සජ්ජෙත්වා පෙසෙහී’’ති. ‘‘භද්දෙ, පෙසෙතුං න වට්ටති, මයං උභොපි සබ්බාභරණපටිමණ්ඩිතා මහන්තෙන පරිවාරෙන ගන්ත්වා දස්සාමා’’ති. ‘‘සාධු, සාමි, තථා කරොමා’’ති.

අථ නං තථා කාරෙත්වා පබ්බතපාදං ගතකාලෙ ආහ – ‘‘භද්දෙ, මහාජනං දිස්වා දෙවතා බලිකම්මං න සම්පටිච්ඡිස්සති, මයං උභොව අභිරුහිත්වා දෙමා’’ති. සො තාය ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිතො තං බලිපාතිං උක්ඛිපාපෙත්වා සයං සන්නද්ධපඤ්චාවුධො හුත්වා පබ්බතමත්ථකං අභිරුහිත්වා එකං සතපොරිසපපාතං නිස්සාය ජාතරුක්ඛමූලෙ බලිභාජනං ඨපාපෙත්වා ‘‘භද්දෙ, නාහං බලිකම්මත්ථාය ආගතො, තං පන මාරෙත්වා පිළන්ධනං තෙ ගහෙත්වා ගමිස්සාමීති ආගතොම්හි, තව පිළන්ධනං ඔමුඤ්චිත්වා උත්තරසාටකෙන භණ්ඩිකං කරොහී’’ති ආහ. ‘‘සාමි, මං කස්මා මාරෙසී’’ති? ‘‘ධනකාරණා’’ති. ‘‘සාමි, මයා කතගුණං අනුස්සර, අහං තං බන්ධිත්වා නීයමානං සෙට්ඨිපුත්තෙන පරිවත්තෙත්වා බහුං ධනං දත්වා ජීවිතං ලභාපෙසිං, දෙවසිකං සහස්සං ලභමානාපි අඤ්ඤං පුරිසං න ඔලොකෙමි, එවඤ්හි තව උපකාරිකං මා මං මාරෙහි, බහුඤ්ච තෙ ධනං දස්සාමි, තව දාසී ච භවිස්සාමී’’ති යාචන්තී පඨමං ගාථමාහ –

18. ‘‘ඉදං සුවණ්ණකායූරං, මුත්තා වෙළුරියා බහූ;

සබ්බං හරස්සු භද්දන්තෙ, මඤ්ච දාසීති සාවයා’’ති.

තත්ථ කායූරන්ති ගීවායං පිළන්ධනපසාධනං කායූරං. සාවයාති මහාජනමජ්ඣෙ සාවෙත්වා දාසිං කත්වා ගණ්හාති.

තතො සත්තුකෙන –

19. ‘‘ඔරොපයස්සු කල්‍යාණි, මා බාළ්හං පරිදෙවසි;

න චාහං අභිජානාමි, අහන්ත්වා ධනමාභත’’න්ති. –

අත්තනො අජ්ඣාසයානුරූපං දුතියගාථාය වුත්තාය සුලසා ඨානුප්පත්තිකාරණං පටිලභිත්වා ‘‘අයං චොරො මය්හං ජීවිතං න දස්සති, උපායෙන නං පඨමතරං පපාතෙ පාතෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ගාථාද්වයමාහ –

20. ‘‘යතො සරාමි අත්තානං, යතො පත්තාස්මි විඤ්ඤුතං;

න චාහං අභිජානාමි, අඤ්ඤං පියතරං තයා.

21. ‘‘එහි තං උපගූහිස්සං, කරිස්සඤ්ච පදක්ඛිණං;

න හි දානි පුන අත්ථි, මම තුය්හඤ්ච සඞ්ගමො’’ති.

සත්තුකො තස්සාධිප්පායං අජානන්තො ‘‘සාධු, භද්දෙ, එහි උපගූහස්සු ම’’න්ති ආහ. සුලසා තං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා උපගූහිත්වා ‘‘ඉදානි තං, සාමි, චතූසු පස්සෙසු වන්දිස්සාමී’’ති වත්වා පාදපිට්ඨියං සීසං ඨපෙත්වා බාහුපස්සෙ වන්දිත්වා පච්ඡිමපස්සං ගන්ත්වා වන්දමානා විය හුත්වා නාගබලා ගණිකා චොරං ද්වීසු පච්ඡාපාදෙසු ගහෙත්වා හෙට්ඨා සීසං කත්වා සතපොරිසෙ නරකෙ ඛිපි. සො තත්ථෙව චුණ්ණවිචුණ්ණං පත්වා මරි. තං කිරියං දිස්වා පබ්බතමත්ථකෙ නිබ්බත්තදෙවතා ඉමා ගාථා අභාසි –

22. ‘‘න හි සබ්බෙසු ඨානෙසු, පුරිසො හොති පණ්ඩිතො;

ඉත්ථීපි පණ්ඩිතා හොති, තත්ථ තත්ථ විචක්ඛණා.

23. ‘‘න හි සබ්බෙසු ඨානෙසු, පුරිසො හොති පණ්ඩිතො;

ඉත්ථීපි පණ්ඩිතා හොති, ලහුං අත්ථං විචින්තිකා.

24. ‘‘ලහුඤ්ච වත ඛිප්පඤ්ච, නිකට්ඨෙ සමචෙතයි;

මිගං පුණ්ණායතෙනෙව, සුලසා සත්තුකං වධි.

25. ‘‘යොධ උප්පතිතං අත්ථං, න ඛිප්පමනුබුජ්ඣති;

සො හඤ්ඤති මන්දමති, චොරොව ගිරිගබ්භරෙ.

26. ‘‘යො ච උප්පතිතං අත්ථං, ඛිප්පමෙව නිබොධති;

මුච්චතෙ සත්තුසම්බාධා, සුලසා සත්තුකාමිවා’’ති.

තත්ථ පණ්ඩිතා හොතීති ඉත්ථීපි පණ්ඩිතා තත්ථ තත්ථ විචක්ඛණා හොති, අථ වා ඉත්ථී පණ්ඩිතා චෙව තත්ථ තත්ථ විචක්ඛණා ච හොති. ලහුං අත්ථං විචින්තිකාති ලහුං ඛිප්පං අත්ථං විචින්තිකා. ලහුඤ්ච වතාති අදන්ධඤ්ච වත. ඛිප්පඤ්චාති අචිරෙනෙව. නිකට්ඨෙ සමචෙතයීති සන්තිකෙ ඨිතාව තස්ස මරණූපායං චින්තෙසි. පුණ්ණායතෙනෙවාති පූරිතධනුස්මිං. ඉදං වුත්තං හොති – යථා ඡෙකො මිගලුද්දකො සකණ්ඩපුණ්ණධනුස්මිං ඛිප්පං මිගං වධති, එවං සුලසා සත්තුකං වධීති. යොධාති යො ඉමස්මිං සත්තලොකෙ. නිබොධතීති ජානාති. සත්තුකාමිවාති සත්තුකා ඉව, යථා සුලසා මුත්තා, එවං මුච්චතීති අත්ථො.

ඉති සුලසා චොරං වධිත්වා පබ්බතා ඔරුය්හ අත්තනො පරිජනස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අය්‍යපුත්තො කහ’’න්ති පුට්ඨා ‘‘මා තං පුච්ඡථා’’ති වත්වා රථං අභිරුහිත්වා නගරමෙව පාවිසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා තෙ උභොපි ඉමෙයෙව අහෙසුං, දෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සුලසාජාතකවණ්ණනා තතියා.

[420] 4. සුමඞ්ගලජාතකවණ්ණනා

භුසම්හි කුද්ධොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො රාජොවාදසුත්තං ආරබ්භ කථෙසි. තදා පන සත්ථා රඤ්ඤා යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො වයප්පත්තො පිතු අච්චයෙන රජ්ජං කාරෙසි, මහාදානං පවත්තෙසි. තස්ස සුමඞ්ගලො නාම උය්‍යානපාලො අහොසි. අථෙකො පච්චෙකබුද්ධො නන්දමූලකපබ්භාරා නික්ඛමිත්වා චාරිකං චරමානො බාරාණසිං පත්වා උය්‍යානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ නගරං පිණ්ඩාය පාවිසි. තමෙනං රාජා දිස්වා පසන්නචිත්තො වන්දිත්වා පාසාදං ආරොපෙත්වා රාජාසනෙ නිසීදාපෙත්වා නානග්ගරසෙහි ඛාදනීයභොජනීයෙහි පරිවිසිත්වා අනුමොදනං සුත්වා පසන්නො අත්තනො උය්‍යානෙ වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං ගාහාපෙත්වා උය්‍යානං පවෙසෙත්වා සයම්පි භුත්තපාතරාසො තත්ථ ගන්ත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීනි සංවිදහිත්වා සුමඞ්ගලං නාම උය්‍යානපාලං වෙය්‍යාවච්චකරං කත්වා නගරං පාවිසි. පච්චෙකබුද්ධො තතො පට්ඨාය නිබද්ධං රාජගෙහෙ භුඤ්ජන්තො තත්ථ චිරං වසි, සුමඞ්ගලොපි නං සක්කච්චං උපට්ඨහි.

අථෙකදිවසං පච්චෙකබුද්ධො සුමඞ්ගලං ආමන්තෙත්වා ‘‘අහං කතිපාහං අසුකගාමං නිස්සාය වසිත්වා ආගච්ඡිස්සාමි, රඤ්ඤො ආරොචෙහී’’ති වත්වා පක්කාමි. සුමඞ්ගලොපි රඤ්ඤො ආරොචෙසි. පච්චෙකබුද්ධො කතිපාහං තත්ථ වසිත්වා සායං සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ තං උය්‍යානං පච්චාගමි. සුමඞ්ගලො තස්ස ආගතභාවං අජානන්තො අත්තනො ගෙහං අගමාසි. පච්චෙකබුද්ධොපි පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා ථොකං චඞ්කමිත්වා පාසාණඵලකෙ නිසීදි. තං දිවසං පන උය්‍යානපාලස්ස ඝරං පාහුනකා ආගමිංසු. සො තෙසං සූපබ්‍යඤ්ජනත්ථාය ‘‘උය්‍යානෙ අභයලද්ධං මිගං මාරෙස්සාමී’’ති ධනුං ආදාය උය්‍යානං ගන්ත්වා මිගං උපධාරෙන්තො පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා ‘‘මහාමිගො භවිස්සතී’’ති සඤ්ඤාය සරං සන්නය්හිත්වා විජ්ඣි. පච්චෙකබුද්ධො සීසං විවරිත්වා ‘‘සුමඞ්ගලා’’ති ආහ. සො සංවෙගප්පත්තො වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, අහං තුම්හාකං ආගතභාවං අජානන්තො ‘මිගො’ති සඤ්ඤාය විජ්ඣිං, ඛමථ මෙ’’ති වත්වා ‘‘හොතු දානි කිං කරිස්සසි, එහි සරං ලුඤ්චිත්වා ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙ වන්දිත්වා සරං ලුඤ්චි, මහතී වෙදනා උප්පජ්ජි. පච්චෙකබුද්ධො තත්ථෙව පරිනිබ්බායි. උය්‍යානපාලො ‘‘සචෙ රාජා ජානිස්සති, නාසෙස්සතී’’ති පුත්තදාරං ගහෙත්වා තතොව පලායි. තාවදෙව ‘‘පච්චෙකබුද්ධො පරිනිබ්බුතො’’ති දෙවතානුභාවෙන සකලනගරං එකකොලාහලං ජාතං.

පුනදිවසෙ මනුස්සා උය්‍යානං ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා ‘‘උය්‍යානපාලො පච්චෙකබුද්ධං මාරෙත්වා පලාතො’’ති රඤ්ඤො කථයිංසු. රාජා මහන්තෙන පරිවාරෙන උය්‍යානං ගන්ත්වා සත්තාහං සරීරපූජං කත්වා මහන්තෙන සක්කාරෙන ඣාපෙත්වා ධාතුයො ආදාය චෙතියං කත්වා තං පූජෙන්තො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි. සුමඞ්ගලොපි එකසංවච්ඡරං වීතිනාමෙත්වා ‘‘රඤ්ඤො චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති ආගන්ත්වා එකං අමච්චං පස්සිත්වා ‘‘මයි රඤ්ඤො චිත්තං ජානාහී’’ති ආහ. අමච්චොපි රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා තස්ස ගුණං කථෙසි. රාජා අසුණන්තො විය අහොසි. පුන කිඤ්චි අවත්වා රඤ්ඤො අනත්තමනභාවං සුමඞ්ගලස්ස කථෙසි. සො දුතියසංවච්ඡරෙපි ආගන්ත්වා තථෙව රාජා තුණ්හී අහොසි. තතියසංවච්ඡරෙ ආගන්ත්වා පුත්තදාරං ගහෙත්වාව ආගමි. අමච්චො රඤ්ඤො චිත්තමුදුභාවං ඤත්වා තං රාජද්වාරෙ ඨපෙත්වා තස්සාගතභාවං රඤ්ඤො කථෙසි. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘සුමඞ්ගල, කස්මා තයා මම පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං පච්චෙකබුද්ධො මාරිතො’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘නාහං, දෙව, ‘පච්චෙකබුද්ධං මාරෙමී’ති මාරෙසිං, අපිච ඛො ඉමිනා නාම කාරණෙන ඉදං නාම අකාසි’’න්ති තං පවත්තිං ආචික්ඛි. අථ නං රාජා ‘‘තෙන හි මා භායී’’ති සමස්සාසෙත්වා පුන උය්‍යානපාලමෙව අකාසි.

අථ නං සො අමච්චො පුච්ඡි ‘‘දෙව, කස්මා තුම්හෙ ද්වෙ වාරෙ සුමඞ්ගලස්ස ගුණං සුත්වාපි කිඤ්චි න කථයිත්ථ, කස්මා පන තතියවාරෙ සුත්වා තං පක්කොසිත්වා අනුකම්පිත්ථා’’ති? රාජා ‘‘තාත, රඤ්ඤා නාම කුද්ධෙන සහසා කිඤ්චි කාතුං න වට්ටති, තෙනාහං පුබ්බෙ තුණ්හී හුත්වා තතියවාරෙ සුමඞ්ගලෙ මම චිත්තස්ස මුදුභාවං ඤත්වා තං පක්කොසාපෙසි’’න්ති රාජවත්තං කථෙන්තො ඉමා ගාථා ආහ –

27. ‘‘භුසම්හි කුද්ධොති අවෙක්ඛියාන, න තාව දණ්ඩං පණයෙය්‍ය ඉස්සරො;

අට්ඨානසො අප්පතිරූපමත්තනො, පරස්ස දුක්ඛානි භුසං උදීරයෙ.

28. ‘‘යතො ච ජානෙය්‍ය පසාදමත්තනො, අත්ථං නියුඤ්ජෙය්‍ය පරස්ස දුක්කටං;

තදායමත්ථොති සයං අවෙක්ඛිය, අථස්ස දණ්ඩං සදිසං නිවෙසයෙ.

29. ‘‘න චාපි ඣාපෙති පරං න අත්තනං, අමුච්ඡිතො යො නයතෙ නයානයං;

යො දණ්ඩධාරො භවතීධ ඉස්සරො, ස වණ්ණගුත්තො සිරියා න ධංසති.

30. ‘‘යෙ ඛත්තියා සෙ අනිසම්මකාරිනො, පණෙන්ති දණ්ඩං සහසා පමුච්ඡිතා;

අවණ්ණසංයුතා ජහන්ති ජීවිතං, ඉතො විමුත්තාපි ච යන්ති දුග්ගතිං.

31. ‘‘ධම්මෙ ච යෙ අරියප්පවෙදිතෙ රතා, අනුත්තරා තෙ වචසා මනසා කම්මුනා ච;

තෙ සන්තිසොරච්චසමාධිසණ්ඨිතා, වජන්ති ලොකං දුභයං තථාවිධා.

32. ‘‘රාජාහමස්මි නරපමදානමිස්සරො, සචෙපි කුජ්ඣාමි ඨපෙමි අත්තනං;

නිසෙධයන්තො ජනතං තථාවිධං, පණෙමි දණ්ඩං අනුකම්ප යොනිසො’’ති.

තත්ථ අවෙක්ඛියානාති අවෙක්ඛිත්වා ජානිත්වා. ඉදං වුත්තං හොති – තාත, පථවිස්සරො රාජා නාම ‘‘අහං භුසං කුද්ධො බලවකොධාභිභූතො’’ති ඤත්වා අට්ඨවත්ථුකාදිභෙදං දණ්ඩං පරස්ස න පණයෙය්‍ය න වත්තෙය්‍ය. කිංකාරණා? කුද්ධො හි අට්ඨවත්ථුකං සොළසවත්ථුකං කත්වා අට්ඨානෙන අකාරණෙන අත්තනො රාජභාවස්ස අනනුරූපං ‘‘ඉමං එත්තකං නාම ආහරථ, ඉදඤ්ච තස්ස කරොථා’’ති පරස්ස භුසං දුක්ඛානි බලවදුක්ඛානි උදීරයෙ.

යතොති යදා. ඉදං වුත්තං හොති – යදා පන රාජා පරස්මිං උප්පන්නං අත්තනො පසාදං ජානෙය්‍ය, අථ පරස්ස දුක්කටං අත්ථං නියුඤ්ජෙය්‍ය උපපරික්ඛෙය්‍ය, තදා එවං නියුඤ්ජන්තො ‘‘අයං නාමෙත්ථ අත්ථො, අයං එතස්ස දොසො’’ති සයං අත්තපච්චක්ඛං කත්වා අථස්ස අපරාධකාරකස්ස අට්ඨවත්ථුකහෙතු අට්ඨෙව, සොළසවත්ථුකහෙතු සොළසෙව කහාපණෙ ගණ්හමානො දණ්ඩං සදිසං කතදොසානුරූපං නිවෙසයෙ ඨපෙය්‍ය පවත්තෙය්‍යාති.

අමුච්ඡිතොති ඡන්දාදීහි අගතිකිලෙසෙහි අමුච්ඡිතො අනභිභූතො හුත්වා යො නයානයං නයතෙ උපපරික්ඛති, සො නෙව පරං ඣාපෙති, න අත්තානං. ඡන්දාදිවසෙන හි අහෙතුකං දණ්ඩං පවත්තෙන්තො පරම්පි තෙන දණ්ඩෙන ඣාපෙති දහති පීළෙති, අත්තානම්පි තතොනිදානෙන පාපෙන. අයං පන න පරං ඣාපෙති, න අත්තානං. යො දණ්ඩධාරො භවතීධ ඉස්සරොති යො ඉධ පථවිස්සරො රාජා ඉධ සත්තලොකෙ දොසානුච්ඡවිකං දණ්ඩං පවත්තෙන්තො දණ්ඩධාරො හොති. ස වණ්ණගුත්තොති ගුණවණ්ණෙන චෙව යසවණ්ණෙන ච ගුත්තො රක්ඛිතො සිරියා න ධංසති න පරිහායති. අවණ්ණසංයුතා ජහන්තීති අධම්මිකා ලොලරාජානො අවණ්ණෙන යුත්තා හුත්වා ජීවිතං ජහන්ති.

ධම්මෙ ච යෙ අරියප්පවෙදිතෙති යෙ රාජානො ආචාරඅරියෙහි ධම්මිකරාජූහි පවෙදිතෙ දසවිධෙ රාජධම්මෙ රතා. අනුත්තරා තෙති තෙ වචසා මනසා කම්මුනා ච තීහිපි එතෙහි අනුත්තරා ජෙට්ඨකා. තෙ සන්තිසොරච්චසමාධිසණ්ඨිතාති තෙ අගතිපහානෙන කිලෙසසන්තියඤ්ච සුසීල්‍යසඞ්ඛාතෙ සොරච්චෙ ච එකග්ගතාසමාධිම්හි ච සණ්ඨිතා පතිට්ඨිතා ධම්මිකරාජානො. වජන්ති ලොකං දුභයන්ති ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා මනුස්සලොකතො දෙවලොකං, දෙවලොකතො මනුස්සලොකන්ති උභයලොකමෙව වජන්ති, නිරයාදීසු න නිබ්බත්තන්ති. නරපමදානන්ති නරානඤ්ච නාරීනඤ්ච. ඨපෙමි අත්තනන්ති කුද්ධොපි කොධවසෙන අගන්ත්වා අත්තානං පොරාණකරාජූහි ඨපිතනයස්මිංයෙව ධම්මෙ ඨපෙමි, විනිච්ඡයධම්මං න භින්දාමීති.

එවං ඡහි ගාථාහි රඤ්ඤා අත්තනො ගුණෙ කථිතෙ සබ්බාපි රාජපරිසා තුට්ඨා ‘‘අයං සීලාචාරගුණසම්පත්ති තුම්හාකඤ්ඤෙව අනුරූපා’’ති රඤ්ඤො ගුණෙ කථෙසුං. සුමඞ්ගලො පන පරිසාය කථිතාවසානෙ උට්ඨාය රාජානං වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ රඤ්ඤො ථුතිං කරොන්තො තිස්සො ගාථා අභාසි –

33. ‘‘සිරී ච ලක්ඛී ච තවෙව ඛත්තිය, ජනාධිප මා විජහි කුදාචනං;

අක්කොධනො නිච්චපසන්නචිත්තො, අනීඝො තුවං වස්සසතානි පාලය.

34. ‘‘ගුණෙහි එතෙහි උපෙත ඛත්තිය, ඨිතමරියවත්තී සුවචො අකොධනො;

සුඛී අනුප්පීළ පසාස මෙදිනිං, ඉතො විමුත්තොපි ච යාහි සුග්ගතිං.

35. ‘‘එවං සුනීතෙන සුභාසිතෙන, ධම්මෙන ඤායෙන උපායසො නයං;

නිබ්බාපයෙ සඞ්ඛුභිතං මහාජනං, මහාව මෙඝො සලිලෙන මෙදිනි’’න්ති.

තත්ථ සිරී ච ලක්ඛී චාති පරිවාරසම්පත්ති ච පඤ්ඤා ච. අනීඝොති නිද්දුක්ඛො හුත්වා. උපෙත ඛත්තියාති උපෙතො ඛත්තිය, අයමෙව වා පාඨො. ඨිතමරියවත්තීති ඨිතඅරියවත්ති, අරියවත්ති නාම දසරාජධම්මසඞ්ඛාතං පොරාණරාජවත්තං, තත්ථ පතිට්ඨිතත්තා ඨිතරාජධම්මො හුත්වාති අත්ථො. අනුප්පීළ පසාස මෙදිනින්ති අනුප්පීළං පසාස මෙදිනිඤ්ච, අයමෙව වා පාඨො. සුනීතෙනාති සුනයෙන සුට්ඨු කාරණෙන. ධම්මෙනාති දසකුසලකම්මපථධම්මෙන. ඤායෙනාති පුරිමපදස්සෙව වෙවචනං. උපායසොති උපායකොසල්ලෙන. නයන්ති නයන්තො රජ්ජං අනුසාසන්තො ධම්මිකරාජා. නිබ්බාපයෙති ඉමාය පටිපත්තියා කායිකචෙතසිකදුක්ඛං දරථං අපනෙන්තො කායිකචෙතසිකදුක්ඛසඞ්ඛුභිතම්පි මහාජනං මහාමෙඝො සලිලෙන මෙදිනිං විය නිබ්බාපෙය්‍ය, ත්වම්පි තථෙව නිබ්බාපෙහීති දස්සෙන්තො එවමාහ.

සත්ථා කොසලරඤ්ඤො ඔවාදවසෙන ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පච්චෙකබුද්ධො පරිනිබ්බුතො, සුමඞ්ගලො ආනන්දො අහොසි, රාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සුමඞ්ගලජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[421] 5. ගඞ්ගමාලජාතකවණ්ණනා

අඞ්ගාරජාතාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උපොසථකම්මං ආරබ්භ කථෙසි. එකදිවසඤ්හි සත්ථා උපොසථිකෙ උපාසකෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘උපාසකා සාධුරූපං වො කතං උපොසථං උපවසන්තෙහි, දානං දාතබ්බං, සීලං රක්ඛිතබ්බං, කොධො න කාතබ්බො, මෙත්තා භාවෙතබ්බා, උපොසථවාසො වසිතබ්බො, පොරාණකපණ්ඩිතා හි එකං උපඩ්ඪුපොසථකම්මං නිස්සාය මහායසං ලභිංසූ’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ තස්මිං නගරෙ සුචිපරිවාරො නාම සෙට්ඨි අහොසි අසීතිකොටිධනවිභවො දානාදිපුඤ්ඤාභිරතො. තස්ස පුත්තදාරාපි පරිජනොපි අන්තමසො තස්මිං ඝරෙ වච්ඡපාලකාපි සබ්බෙ මාසස්ස ඡ දිවසෙ උපොසථං උපවසන්ති. තදා බොධිසත්තො එකස්මිං දලිද්දකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා භතිං කත්වා කිච්ඡෙන ජීවති. සො ‘‘භතිං කරිස්සාමී’’ති තස්ස ගෙහං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො ‘‘කිං ආගතොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘තුම්හාකං ගෙහෙ භතියා කම්මකරණත්ථ’’න්ති ආහ. සෙට්ඨි අඤ්ඤෙසං භතිකානං ආගතදිවසෙයෙව ‘‘ඉමස්මිං ගෙහෙ කම්මං කරොන්තා සීලං රක්ඛන්ති, සීලං රක්ඛිතුං සක්කොන්තා කම්මං කරොථා’’ති වදති, බොධිසත්තස්ස පන සීලරක්ඛණආචික්ඛණෙ සඤ්ඤං අකත්වා ‘‘සාධු, තාත, අත්තනො භතිං ජානිත්වා කම්මං කරොහී’’ති ආහ. සො තතො පට්ඨාය සුවචො හුත්වා උරං දත්වා අත්තනො කිලමථං අගණෙත්වා තස්ස සබ්බකිච්චානි කරොති, පාතොව කම්මන්තං ගන්ත්වා සායං ආගච්ඡති.

අථෙකදිවසං නගරෙ ඡණං ඝොසෙසුං. මහාසෙට්ඨි දාසිං ආමන්තෙත්වා ‘‘අජ්ජුපොසථදිවසො, ගෙහෙ කම්මකරානං පාතොව භත්තං පචිත්වා දෙහි, කාලස්සෙව භුඤ්ජිත්වා උපොසථිකා භවිස්සන්තී’’ති ආහ. බොධිසත්තො කාලස්සෙව උට්ඨාය කම්මන්තං අගමාසි, ‘‘අජ්ජුපොසථිකො භවෙය්‍යාසී’’ති තස්ස කොචි නාරොචෙසි. සෙසකම්මකරා පාතොව භුඤ්ජිත්වා උපොසථිකාව අහෙසුං. සෙට්ඨිපි සපුත්තදාරො සපරිජනො උපොසථං අධිට්ඨහි, සබ්බෙපි උපොසථිකා අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සීලං ආවජ්ජෙන්තා නිසීදිංසු. බොධිසත්තො සකලදිවසං කම්මං කත්වා සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය ආගතො. අථස්ස භත්තකාරිකා හත්ථධොවනං දත්වා පාතියං භත්තං වඩ්ඪෙත්වා උපනාමෙසි. බොධිසත්තො ‘‘අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු ඉමාය වෙලාය මහාසද්දො හොති, අජ්ජ කහං ගතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘සබ්බෙ උපොසථං සමාදියිත්වා අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානානි ගතා’’ති. තං සුත්වා බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘එත්තකානං සීලවන්තානං අන්තරෙ අහං එකො දුස්සීලො හුත්වා න වසිස්සාමි, ඉදානි උපොසථඞ්ගෙසු අධිට්ඨිතෙසු හොති නු ඛො උපොසථකම්මං, නො’’ති. සො ගන්ත්වා සෙට්ඨිං පුච්ඡි. අථ නං සෙට්ඨි ‘‘තාත පාතොව අනධිට්ඨිතත්තා සකලං උපොසථකම්මං න හොති, උපඩ්ඪුපොසථකම්මං පන හොතී’’ති ආහ.

සො ‘‘එත්තකම්පි හොතූ’’ති සෙට්ඨිස්ස සන්තිකෙ සමාදින්නසීලො හුත්වා උපොසථකම්මං අධිට්ඨාය අත්තනො වසනොකාසං පවිසිත්වා සීලං ආවජ්ජෙන්තො නිපජ්ජි. අථස්ස සකලදිවසං නිරාහාරතාය පච්ඡිමයාමසමනන්තරෙ සත්ථකවාතා සමුට්ඨහිංසු. සෙට්ඨිනා නානාවිධානි භෙසජ්ජානි ආහරිත්වා ‘‘භුඤ්ජා’’ති වුච්චමානොපි ‘‘උපොසථං න භින්දිස්සාමි, ජීවිතපරියන්තිකං කත්වා සමාදියි’’න්ති ආහ. බලවවෙදනා උප්පජ්ජි, අරුණුග්ගමනවෙලාය සතිං පච්චුපට්ඨාපෙතුං නාසක්ඛි. අථ නං ‘‘ඉදානි මරිස්සතී’’ති නීහරිත්වා ‘‘ඔසාරකෙ නිපජ්ජාපෙසුං. තස්මිං ඛණෙ බාරාණසිරාජා රථවරගතො මහන්තෙන පරිවාරෙන නගරං පදක්ඛිණං කරොන්තො තං ඨානං සම්පාපුණි. බොධිසත්තො තස්ස සිරිං ඔලොකෙත්වා තස්මිං ලොභං උප්පාදෙත්වා රජ්ජං පත්ථෙසි. සො චවිත්වා උපඩ්ඪුපොසථකම්මනිස්සන්දෙන තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. සා ලද්ධගබ්භපරිහාරා දසමාසච්චයෙන පුත්තං විජායි, ‘‘උදයකුමාරො’’තිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො සබ්බසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං පාපුණි, ජාතිස්සරඤාණෙන අත්තනො පුබ්බකම්මං සරිත්වා ‘‘අප්පකස්ස කම්මස්ස ඵලං මම ඉද’’න්ති අභික්ඛණං උදානං උදානෙසි. සො පිතු අච්චයෙන රජ්ජං පත්වාපි අත්තනො මහන්තං සිරිවිභවං ඔලොකෙත්වා තදෙව උදානං උදානෙසි.