9. නවකනිපාතො

[427] 1. ගිජ්ඣජාතකවණ්ණනා

පරිසඞ්කුපථො නාමාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං දුබ්බචභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර එකො කුලපුත්තො නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වාපි අත්ථකාමෙහි ආචරියුපජ්ඣායෙහි චෙව සබ්‍රහ්මචාරීහි ච ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං, එවං පටික්කමිතබ්බං, එවං ආලොකිතබ්බං, එවං විලොකිතබ්බං, එවං සමිඤ්ජිතබ්බං, එවං පසාරිතබ්බං, එවං නිවාසෙතබ්බං, එවං පාරුපිතබ්බං, එවං පත්තො ගහෙතබ්බො, යාපනමත්තං භත්තං ගහෙත්වා පච්චවෙක්ඛිත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බං, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරෙන භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනා ජාගරියමනුයුත්තෙන භවිතබ්බං, ඉදං ආගන්තුකවත්තං නාම ජානිතබ්බං, ඉදං ගමිකවත්තං නාම, ඉමානි චුද්දස ඛන්ධකවත්තානි, අසීති මහාවත්තානි. තත්ථ තෙ සම්මා වත්තිතබ්බං, ඉමෙ තෙරස ධුතඞ්ගගුණා නාම, එතෙ සමාදාය වත්තිතබ්බ’’න්ති ඔවදියමානො දුබ්බචො අහොසි අක්ඛමො අප්පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනිං. ‘‘අහං තුම්හෙ න වදාමි, තුම්හෙ පන මං කස්මා වදථ, අහමෙව අත්තනො අත්ථං වා අනත්ථං වා ජානිස්සාමී’’ති අත්තානං අවචනීයං අකාසි. අථස්ස දුබ්බචභාවං ඤත්වා භික්ඛූ ධම්මසභායං අගුණකථං කථෙන්තා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ තං භික්ඛුං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු දුබ්බචොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්ච’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කස්මා භික්ඛු එවරූපෙ නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වා අත්ථකාමානං වචනං න කරොසි, පුබ්බෙපි ත්වං පණ්ඩිතානං වචනං අකත්වා වෙරම්භවාතමුඛෙ චුණ්ණවිචුණ්ණො ජාතො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ බොධිසත්තො ගිජ්ඣයොනියං නිබ්බත්ති. පුත්තො පනස්ස සුපත්තො නාම ගිජ්ඣරාජා අනෙකසහස්සගිජ්ඣපරිවාරො ථාමසම්පන්නො අහොසි. සො මාතාපිතරො පොසෙසි, ථාමසම්පන්නත්තා පන අතිදූරං උප්පතති. අථ නං පිතා ‘‘තාත, එත්තකං නාම ඨානං අතික්කමිත්වා න ගන්තබ්බ’’න්ති ඔවදි. සො ‘‘සාධූ’’ති වත්වාපි එකදිවසං පන වුට්ඨෙ දෙවෙ ගිජ්ඣෙහි සද්ධිං උප්පතිත්වා සෙසෙ ඔහාය අතිභූමිං ගන්ත්වා වෙරම්භවාතමුඛං පත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණභාවං පාපුණි. සත්ථා තමත්ථං දස්සෙන්තො අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමා ගාථා අභාසි –

1. ‘‘පරිසඞ්කුපථො නාම, ගිජ්ඣපන්ථො සනන්තනො;

තත්‍රාසි මාතාපිතරො, ගිජ්ඣො පොසෙසි ජිණ්ණකෙ;

තෙසං අජගරමෙදං, අච්චහාසි බහුත්තසො.

2. ‘‘පිතා ච පුත්තං අවච, ජානං උච්චං පපාතිනං;

සුපත්තං ථාමසම්පන්නං, තෙජස්සිං දූරගාමිනං.

3. ‘‘පරිප්ලවන්තං පථවිං, යදා තාත විජානහි;

සාගරෙන පරික්ඛිත්තං, චක්කංව පරිමණ්ඩලං;

තතො තාත නිවත්තස්සු, මාස්සු එත්තො පරං ගමි.

4. ‘‘උදපත්තොසි වෙගෙන, බලී පක්ඛී දිජුත්තමො;

ඔලොකයන්තො වක්කඞ්ගො, පබ්බතානි වනානි ච.

5. ‘‘අද්දස්ස පථවිං ගිජ්ඣො, යථාසාසි පිතුස්සුතං;

සාගරෙන පරික්ඛිත්තං, චක්කංව පරිමණ්ඩලං.

6. ‘‘තඤ්ච සො සමතික්කම්ම, පරමෙවච්චවත්තථ;

තඤ්ච වාතසිඛා තික්ඛා, අච්චහාසි බලිං දිජං.

7. ‘‘නාසක්ඛාතිගතො පොසො, පුනදෙව නිවත්තිතුං;

දිජො බ්‍යසනමාපාදි, වෙරම්භානං වසං ගතො.

8. ‘‘තස්ස පුත්තා ච දාරා ච, යෙ චඤ්ඤෙ අනුජීවිනො;

සබ්බෙ බ්‍යසනමාපාදුං, අනොවාදකරෙ දිජෙ.

9. ‘‘එවම්පි ඉධ වුඩ්ඪානං, යො වාක්‍යං නාවබුජ්ඣති;

අතිසීමචරො දිත්තො, ගිජ්ඣොවාතීතසාසනො;

ස වෙ බ්‍යසනං පප්පොති, අකත්වා වුඩ්ඪසාසන’’න්ති.

තත්ථ පරිසඞ්කුපථොති සඞ්කුපථො. මනුස්සා හිරඤ්ඤසුවණ්ණත්ථාය ගච්ඡන්තා තස්මිං පදෙසෙ ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා තෙසු රජ්ජුයො බන්ධිත්වා ගච්ඡන්ති, තෙන සො ගිජ්ඣපබ්බතෙ ජඞ්ඝමග්ගො ‘‘සඞ්කුපථො’’ති වුච්චති. ගිජ්ඣපන්ථොති ගිජ්ඣපබ්බතමත්ථකෙ මහාමග්ගො. සනන්තනොති පොරාණො. තත්‍රාසීති තස්මිං ගිජ්ඣපබ්බතමත්ථකෙ සඞ්කුපථෙ එකො ගිජ්ඣො ආසි, සො ජිණ්ණකෙ මාතාපිතරො පොසෙසි. අජගරමෙදන්ති අජගරානං මෙදං. අච්චහාසීති අතිවිය ආහරි. බහුත්තසොති බහුසො. ජානං උච්චං පපාතිනන්ති ‘‘පුත්තො තෙ අතිඋච්චං ඨානං ලඞ්ඝතී’’ති සුත්වා ‘‘උච්චෙ පපාතී අය’’න්ති ජානන්තො. තෙජස්සින්ති පුරිසතෙජසම්පන්නං. දූරගාමිනන්ති තෙනෙව තෙජෙන දූරගාමිං. පරිප්ලවන්තන්ති උප්පලපත්තං විය උදකෙ උප්ලවමානං. විජානහීති විජානාසි. චක්කංව පරිමණ්ඩලන්ති යස්මිං තෙ පදෙසෙ ඨිතස්ස සමුද්දෙන පරිච්ඡින්නො ජම්බුදීපො චක්කමණ්ඩලංව පඤ්ඤායති, තතො තාත නිවත්තාහීති ඔවදන්තො එවමාහ.

උදපත්තොසීති පිතු ඔවාදං අකත්වා එකදිවසං ගිජ්ඣෙහි සද්ධිං උප්පතිතො තෙ ඔහාය පිතරා කථිතට්ඨානං අගමාසි. ඔලොකයන්තොති තං ඨානං පත්වා හෙට්ඨා ඔලොකෙන්තො. වක්කඞ්ගොති වඞ්කගීවො. යථාසාසි පිතුස්සුතන්ති යථාස්ස පිතු සන්තිකා සුතං ආසි, තථෙව අද්දස, ‘‘යථාස්සාසී’’තිපි පාඨො. පරමෙවච්චවත්තථාති පිතරා අක්ඛාතට්ඨානතො පරං අතිවත්තොව. තඤ්ච වාතසිඛා තික්ඛාති තං අනොවාදකං බලිම්පි සමානං දිජං තිඛිණවෙරම්භවාතසිඛා අච්චහාසි අතිහරි, චුණ්ණවිචුණ්ණං අකාසි. නාසක්ඛාතිගතොති නාසක්ඛි අතිගතො. පොසොති සත්තො. අනොවාදකරෙති තස්මිං දිජෙ පණ්ඩිතානං ඔවාදං අකරොන්තෙ සබ්බෙපි තෙ මහාදුක්ඛං පාපුණිංසු. අකත්වා වුඩ්ඪසාසනන්ති වුඩ්ඪානං හිතකාමානං වචනං අකත්වා එවමෙව බ්‍යසනං මහාදුක්ඛං පාපුණාති. තස්මා ත්වං භික්ඛු මා ගිජ්ඣසදිසො භව, අත්ථකාමානං වචනං කරොහීති. සො සත්ථාරා එවං ඔවදිතො තතො පට්ඨාය සුවචො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා දුබ්බචගිජ්ඣො එතරහි දුබ්බචභික්ඛු අහොසි, ගිජ්ඣපිතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ගිජ්ඣජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[428] 2. කොසම්බියජාතකවණ්ණනා

පුථුසද්දොති ඉදං සත්ථා කොසම්බිං නිස්සාය ඝොසිතාරාමෙ විහරන්තො කොසම්බියං භණ්ඩනකාරකෙ භික්ඛූ ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 451 ආදයො) ආගතමෙව, අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. තදා කිර ද්වෙ භික්ඛූ එකස්මිං ආවාසෙ වසිංසු විනයධරො ච සුත්තන්තිකො ච. තෙසු සුත්තන්තිකො එකදිවසං සරීරවලඤ්ජං කත්වා උදකකොට්ඨකෙ ආචමනඋදකාවසෙසං භාජනෙ ඨපෙත්වා නික්ඛමි. පච්ඡා විනයධරො තත්ථ පවිට්ඨො තං උදකං දිස්වා නික්ඛමිත්වා ඉතරං පුච්ඡි ‘‘ආවුසො, තයා උදකං ඨපිත’’න්ති. ‘‘ආමාවුසො’’ති. ‘‘කිං පනෙත්ථ ආපත්තිභාවං න ජානාසී’’ති? ‘‘ආමාවුසො න ජානාමී’’ති. ‘‘හොති, ආවුසො, එත්ථ ආපත්තී’’ති? ‘‘තෙන හි පටිකරිස්සාමි න’’න්ති. ‘‘සචෙ පන තෙ, ආවුසො, අසඤ්චිච්ච අසතියා කතං, නත්ථි ආපත්තී’’ති. සො තස්සා ආපත්තියා අනාපත්තිදිට්ඨි අහොසි. විනයධරොපි අත්තනො නිස්සිතකානං ‘‘අයං සුත්තන්තිකො ආපත්තිං ආපජ්ජමානොපි න ජානාතී’’ති ආරොචෙසි. තෙ තස්ස නිස්සිතකෙ දිස්වා ‘‘තුම්හාකං උපජ්ඣායො ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාපි ආපත්තිභාවං න ජානාතී’’ති ආහංසු. තෙ ගන්ත්වා අත්තනො උපජ්ඣායස්ස ආරොචෙසුං. සො එවමාහ – ‘‘අයං විනයධරො පුබ්බෙ ‘අනාපත්තී’ති වත්වා ඉදානි ‘ආපත්තී’ති වදති, මුසාවාදී එසො’’ති. තෙ ගන්ත්වා ‘‘තුම්හාකං උපජ්ඣායො මුසාවාදී’’ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං වඩ්ඪයිංසු. තතො විනයධරො ඔකාසං ලභිත්වා තස්ස ආපත්තියා අදස්සනෙන උක්ඛෙපනීයකම්මං අකාසි. තතො පට්ඨාය තෙසං පච්චයදායකා උපාසකාපි ද්වෙ කොට්ඨාසා අහෙසුං. ඔවාදපටිග්ගාහිකා භික්ඛුනියොපි ආරක්ඛදෙවතාපි ද්වෙ කොට්ඨාසා අහෙසුං. තාසං සන්දිට්ඨසම්භත්තා ආකාසට්ඨදෙවතාපි යාව බ්‍රහ්මලොකා සබ්බෙ පුථුජ්ජනා ද්වෙ පක්ඛා අහෙසුං. යාව අකනිට්ඨභවනා පන ඉදං කොලාහලං අගමාසි.

අථෙකො භික්ඛු තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා උක්ඛෙපකානං ‘‘ධම්මිකෙනෙව කම්මෙන අයං උක්ඛිත්තො, උක්ඛිත්තානුවත්තකානං අධම්මිකෙන කම්මෙන උක්ඛිත්තො’’ති ලද්ධිං, උක්ඛෙපකෙහි වාරියමානානම්පි තෙසං තං අනුපරිවාරෙත්වා චරණභාවඤ්ච සත්ථු ආරොචෙසි. භගවා ‘‘සමග්ගා කිර හොන්තූ’’ති ද්වෙ වාරෙ පෙසෙත්වා ‘‘න ඉච්ඡන්ති භන්තෙ සමග්ගා භවිතු’’න්ති සුත්වා තතියවාරෙ ‘‘භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා උක්ඛෙපකානං උක්ඛෙපනෙ, ඉතරෙසඤ්ච අසඤ්චිච්ච ආපත්තියා අදස්සනෙ ආදීනවං වත්වා පක්කාමි. පුන තෙසං තත්ථෙව එකසීමායං උපොසථාදීනි කාරෙත්වා භත්තග්ගාදීසු භණ්ඩනජාතානං ‘‘ආසනන්තරිකාය නිසීදිතබ්බ’’න්ති භත්තග්ගෙ වත්තං පඤ්ඤාපෙත්වා ‘‘ඉදානිපි භණ්ඩනජාතා විහරන්තී’’ති සුත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘අලං, භික්ඛවෙ, මා භණ්ඩන’’න්තිආදීනි වත්වා අඤ්ඤතරෙන භික්ඛුනා ධම්මවාදිනා භගවතො විහෙසං අනිච්ඡන්තෙන ‘‘ආගමෙතු, භන්තෙ, භගවා ධම්මසාමි, අප්පොස්සුක්කො භන්තෙ, භගවා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරතු, මයං තෙන භණ්ඩනෙන කලහෙන විග්ගහෙන විවාදෙන පඤ්ඤායිස්සාමා’’ති වුත්තෙ –

භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තො නාම කාසිරාජා අහොසීති බ්‍රහ්මදත්තෙන දීඝීතිස්ස කොසලරඤ්ඤො රජ්ජං අච්ඡන්දිත්වා අඤ්ඤාතකවෙසෙන වසන්තස්ස මාරිතභාවඤ්චෙව දීඝාවුකුමාරෙන අත්තනො ජීවිතෙ දින්නෙ තතො පට්ඨාය තෙසං සමග්ගභාවඤ්ච කථෙත්වා ‘‘තෙසඤ්හි නාම, භික්ඛවෙ, රාජූනං ආදින්නදණ්ඩානං ආදින්නසත්ථානං එවරූපං ඛන්තිසොරච්චං භවිස්සති. ඉධ ඛො තං, භික්ඛවෙ, සොභෙථ, යං තුම්හෙ එවං ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ පබ්බජිතා සමානා ඛමා ච භවෙය්‍යාථ සොරතා චා’’ති ඔවදිත්වා දුතියම්පි තතියම්පි ‘‘අලං, භික්ඛවෙ, මා භණ්ඩන’’න්ති වාරෙත්වා අනොරමන්තෙ දිස්වා ‘‘පරියාදිණ්ණරූපා ඛො ඉමෙ මොඝපුරිසා, න යිමෙ සුකරා සඤ්ඤාපෙතු’’න්ති පක්කමිත්වා පුනදිවසෙ පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො ගන්ධකුටියා ථොකං විස්සමිත්වා සෙනාසනං සංසාමෙත්වා අත්තනො පත්තචීවරමාදාය සඞ්ඝමජ්ඣෙ ආකාසෙ ඨත්වා ඉමා ගාථා අභාසි –

10. ‘‘පුථුසද්දො සමජනො, න බාලො කොචි මඤ්ඤථ;

සඞ්ඝස්මිං භිජ්ජමානස්මිං, නාඤ්ඤං භිය්‍යො අමඤ්ඤරුං.

11. ‘‘පරිමුට්ඨා පණ්ඩිතාභාසා, වාචාගොචරභාණිනො;

යාවිච්ඡන්ති මුඛායාමං, යෙන නීතා න තං විදූ.

12. ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි මං, අජිනි මං අහාසි මෙ;

යෙ ච තං උපනය්හන්ති, වෙරං තෙසං න සම්මති.

13. ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි මං, අජිනි මං අහාසි මෙ;

යෙ ච තං නුපනය්හන්ති, වෙරං තෙසූපසම්මති.

14. ‘‘න හි වෙරෙන වෙරානි, සම්මන්තීධ කුදාචනං;

අවෙරෙන ච සම්මන්ති, එස ධම්මො සනන්තනො.

15. ‘‘පරෙ ච න විජානන්ති, මයමෙත්ථ යමාමසෙ;

යෙ ච තත්ථ විජානන්ති, තතො සම්මන්ති මෙධගා.

16. ‘‘අට්ඨිච්ඡින්නා පාණහරා, ගවාස්සධනහාරිනො;

රට්ඨං විලුම්පමානානං, තෙසම්පි හොති සඞ්ගති;

කස්මා තුම්හාක නො සියා.

17. ‘‘සචෙ ලභෙථ නිපකං සහායං, සද්ධිංචරං සාධුවිහාරිධීරං;

අභිභුය්‍ය සබ්බානි පරිස්සයානි, චරෙය්‍ය තෙනත්තමනො සතීමා.

18. ‘‘නො චෙ ලභෙථ නිපකං සහායං, සද්ධිංචරං සාධුවිහාරිධීරං;

රාජාව රට්ඨං විජිතං පහාය, එකො චරෙ මාතඞ්ගරඤ්ඤෙව නාගො.

19. ‘‘එකස්ස චරිතං සෙය්‍යො, නත්ථි බාලෙ සහායතා;

එකො චරෙ න පාපානි කයිරා, අප්පොස්සුක්කො මාතඞ්ගරඤ්ඤෙව නාගො’’ති.

තත්ථ පුථු මහාසද්දො අස්සාති පුථුසද්දො. සමජනොති සමානො එකසදිසො ජනො, සබ්බොවායං භණ්ඩනකාරකජනො සමන්තතො සද්දනිච්ඡාරණෙන පුථුසද්දො චෙව සදිසො චාති වුත්තං හොති. න බාලො කොචි මඤ්ඤථාති තත්ථ කොචි එකොපි ‘‘අහං බාලො’’ති න මඤ්ඤිත්ථ, සබ්බෙ පණ්ඩිතමානිනො, සබ්බොවායං භණ්ඩනකාරකො ජනොයෙව. නාඤ්ඤං භිය්‍යො අමඤ්ඤරුන්ති කොචි එකොපි ‘‘අහං බාලො’’ති න මඤ්ඤිත්ථ, භිය්‍යො ච සඞ්ඝස්මිං භිජ්ජමානෙ අඤ්ඤම්පි එකං ‘‘මය්හං කාරණා සඞ්ඝො භිජ්ජතී’’ති ඉදං කාරණං න මඤ්ඤිත්ථාති අත්ථො.

පරිමුට්ඨාති මුට්ඨස්සතිනො. පණ්ඩිතාභාසාති අත්තනො පණ්ඩිතමානෙන පණ්ඩිතසදිසා. වාචාගොචරභාණිනොති රා-කාරස්ස රස්සාදෙසො කතො, වාචාගොචරා ච න සතිපට්ඨානාදිඅරියධම්මගොචරා, භාණිනො ච. කථං භාණිනො? යාවිච්ඡන්ති මුඛායාමන්ති, යාව මුඛං පසාරෙතුං ඉච්ඡන්ති, තාව පසාරෙත්වා අග්ගපාදෙහි ඨත්වා භාණිනො, එකොපි සඞ්ඝගාරවෙන මුඛසඞ්කොචනං න කරොතීති අත්ථො. යෙන නීතාති යෙන භණ්ඩනෙන ඉමං නිල්ලජ්ජභාවං නීතා. න තං විදූති එවං ‘‘ආදීනවං ඉද’’න්ති තං න ජානන්ති.

යෙ ච තං උපනය්හන්තීති තං ‘‘අක්කොච්ඡි ම’’න්තිආදිකං ආකාරං යෙ උපනය්හන්ති. සනන්තනොති පොරාණො. පරෙති පණ්ඩිතෙ ඨපෙත්වා තතො අඤ්ඤෙ භණ්ඩනකාරකා පරෙ නාම. තෙ එත්ථ සඞ්ඝමජ්ඣෙ කොලාහලං කරොන්තා ‘‘මයං යමාමසෙ උපයමාම නස්සාම, සතතං සමිතං මච්චුසන්තිකං ගච්ඡාමා’’ති න ජානන්ති. යෙ ච තත්ථ විජානන්තීති යෙ තත්ථ පණ්ඩිතා ‘‘මයං මච්චුසමීපං ගච්ඡාමා’’ති විජානන්ති. තතො සම්මන්ති මෙධගාති භික්ඛවෙ, එවඤ්හි තෙ ජානන්තා යොනිසොමනසිකාරං උප්පාදෙත්වා මෙධගානං කලහානං වූපසමාය පටිපජ්ජන්ති.

අට්ඨිච්ඡින්නාති අයං ගාථා බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච දීඝාවුකුමාරඤ්ච සන්ධාය වුත්තා. තෙසම්පි හොති සඞ්ගති. කස්මා තුම්හාකං න හොති? යෙසං වො නෙව මාතාපිතූනං අට්ඨීනි ඡින්නානි, න පාණා හටා, න ගවාස්සධනානි හටානි. ඉදං වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, තෙසඤ්හි නාම ආදින්නදණ්ඩානං ආදින්නසත්ථානං රාජූනං එවරූපා සඞ්ගති සමාගමො ආවාහවිවාහසම්බන්ධං කත්වා එකතො පානභොජනං හොති, තුම්හෙ එවරූපෙ සාසනෙ පබ්බජිත්වා අත්තනො වෙරමත්තම්පි ජහිතුං න සක්කොථ, කො තුම්හාකං භික්ඛුභාවොති.

සචෙ ලභෙථාතිආදිගාථායො පණ්ඩිතසහායස්ස ච බාලසහායස්ස ච වණ්ණාවණ්ණදීපනත්ථං වුත්තා. අභිභුය්‍ය සබ්බානි පරිස්සයානීති සබ්බෙ පාකටපරිස්සයෙ ච පටිච්ඡන්නපරිස්සයෙ ච අභිභවිත්වා තෙන සද්ධිං අත්තමනො සතිමා චරෙය්‍ය. රාජාව රට්ඨං විජිතං පහායාති යථා අත්තනො විජිතං රට්ඨං මහාජනකරාජා ච අරින්දමරාජා ච පහාය එකකොව චරිංසු, එවං චරෙය්‍යාති අත්ථො. මාතඞ්ගරඤ්ඤෙව නාගොති මාතඞ්ගො අරඤ්ඤෙ නාගොව. මාතඞ්ගොති හත්ථී වුච්චති, නාගොති මහන්තාධිවචනමෙතං. යථා හි මාතුපොසකො මාතඞ්ගනාගො අරඤ්ඤෙ එකකො චරි, න ච පාපානි අකාසි, යථා ච සීලවහත්ථිනාගො. යථා ච පාලිලෙය්‍යකො, එවං එකො චරෙ, න ච පාපානි කයිරාති වුත්තං හොති.

සත්ථා එවං කථෙත්වාපි තෙ භික්ඛූ සමග්ගෙ කාතුං අසක්කොන්තො බාලකලොණකගාමං ගන්ත්වා භගුත්ථෙරස්ස එකීභාවෙ ආනිසංසං කථෙත්වා තතො තිණ්ණං කුලපුත්තානං වසනට්ඨානං ගන්ත්වා තෙසං සාමග්ගිවාසෙ ආනිසංසං කථෙත්වා තතො පාලිලෙය්‍යකවනසණ්ඩං ගන්ත්වා තත්ථ තෙමාසං වසිත්වා පුන කොසම්බිං අගන්ත්වා සාවත්ථිමෙව අගමාසි. කොසම්බිවාසිනොපි උපාසකා ‘‘ඉමෙ ඛො අය්‍යා, කොසම්බකා භික්ඛූ බහුනො අම්හාකං අනත්ථස්ස කාරකා, ඉමෙහි උබ්බාළ්හො භගවා පක්කන්තො, ඉමෙසං නෙව අභිවාදනාදීනි කරිස්සාම, න උපගතානං පිණ්ඩපාතං දස්සාම, එවං ඉමෙ පක්කමිස්සන්ති වා වෙරං විරමිස්සන්ති වා භගවන්තං වා පසාදෙස්සන්තී’’ති සම්මන්තයිත්වා තථෙව අකංසු. තෙ තෙන දණ්ඩකම්මෙන පීළිතා සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවන්තං ඛමාපෙසුං.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘පිතා සුද්ධොදනමහාරාජා අහොසි, මාතා මහාමායා, දීඝාවුකුමාරො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කොසම්බියජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[429] 3. මහාසුවජාතකවණ්ණනා

දුමො යදා හොතීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා කොසලජනපදෙ අඤ්ඤතරං පච්චන්තගාමං උපනිස්සාය අරඤ්ඤෙ විහාසි. මනුස්සා තස්ස රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි සම්පාදෙත්වා ගමනාගමනසම්පන්නෙ ඨානෙ සෙනාසනං කත්වා සක්කච්චං උපට්ඨහිංසු. තස්ස වස්සූපගතස්ස පඨමමාසෙයෙව සො ගාමො ඣායි, මනුස්සානං බීජමත්තම්පි අවසිට්ඨං නාහොසි. තෙ තස්ස පණීතං පිණ්ඩපාතං දාතුං නාසක්ඛිංසු. සො සප්පායසෙනාසනෙපි පිණ්ඩපාතෙන කිලමන්තො මග්ගං වා ඵලං වා නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි. අථ නං තෙමාසච්චයෙන සත්ථාරං වන්දිතුං ආගතං සත්ථා පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කච්චි භික්ඛු පිණ්ඩපාතෙන න කිලමන්තොසි, සෙනාසනසප්පායඤ්ච අහොසී’’ති පුච්ඡි. සො තමත්ථං ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘තස්ස සෙනාසනං සප්පාය’’න්ති ඤත්වා ‘‘භික්ඛු සමණෙන නාම සෙනාසනසප්පායෙ සති ලොලුප්පචාරං පහාය කිඤ්චිදෙව යථාලද්ධං පරිභුඤ්ජිත්වා සන්තුට්ඨෙන සමණධම්මං කාතුං වට්ටති. පොරාණකපණ්ඩිතා තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තිත්වා අත්තනො නිවාසසුක්ඛරුක්ඛෙ චුණ්ණං ඛාදන්තාපි ලොලුප්පචාරං පහාය සන්තුට්ඨා මිත්තධම්මං අභින්දිත්වා අඤ්ඤත්ථ න ගමිංසු, ත්වං පන කස්මා ‘පිණ්ඩපාතො පරිත්තො ලූඛො’ති සප්පායසෙනාසනං පරිච්චජී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ හිමවන්තෙ ගඞ්ගාතීරෙ එකස්මිං උදුම්බරවනෙ අනෙකසතසහස්සා සුකා වසිංසු. තත්‍ර එකො සුවරාජා අත්තනො නිවාසරුක්ඛස්ස ඵලෙසු ඛීණෙසු යදෙව අවසිට්ඨං හොති අඞ්කුරො වා පත්තං වා තචො වා පපටිකා වා, තං ඛාදිත්වා ගඞ්ගාය පානීයං පිවිත්වා පරමප්පිච්ඡසන්තුට්ඨො හුත්වා අඤ්ඤත්ථ න ගච්ඡති. තස්ස අප්පිච්ඡසන්තුට්ඨභාවගුණෙන සක්කස්ස භවනං කම්පි. සක්කො ආවජ්ජමානො තං දිස්වා තස්ස වීමංසනත්ථං අත්තනො ආනුභාවෙන තං රුක්ඛං සුක්ඛාපෙසි. රුක්ඛො ඛාණුකමත්තො හුත්වා ඡිද්දාවඡිද්දො වාතෙ පහරන්තෙ ආකොටියමානො විය අට්ඨාසි. තස්ස ඡිද්දෙහි චුණ්ණානි නික්ඛමන්ති. සුවරාජා තානි චුණ්ණානි ඛාදිත්වා ගඞ්ගාය පානීයං පිවිත්වා අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා වාතාතපං අගණෙත්වා උදුම්බරඛාණුකෙ නිසීදි. සක්කො තස්ස පරමප්පිච්ඡභාවං ඤත්වා ‘‘මිත්තධම්මගුණං කථාපෙත්වා වරමස්ස දත්වා උදුම්බරං අමතඵලං කරිත්වා ආගමිස්සාමී’’ති එකො හංසරාජා හුත්වා සුජං අසුරකඤ්ඤං පුරතො කත්වා තං උදුම්බරවනං ගන්ත්වා අවිදූරෙ එකරුක්ඛස්ස සාඛාය නිසීදිත්වා තෙන සද්ධිං කථං සමුට්ඨාපෙන්තො පඨමං ගාථමාහ –

20. ‘‘දුමො යදා හොති ඵලූපපන්නො, භුඤ්ජන්ති නං විහඞ්ගමා සම්පතන්තා;

ඛීණන්ති ඤත්වාන දුමං ඵලච්චයෙ, දිසොදිසං යන්ති තතො විහඞ්ගමා’’ති.

තස්සත්ථො – සුවරාජ, රුක්ඛො නාම යදා ඵලසම්පන්නො හොති, තදා තං සාඛතො සාඛං සම්පතන්තාව විහඞ්ගමා භුඤ්ජන්ති, තං පන ඛීණං ඤත්වා ඵලානං අච්චයෙන තතො රුක්ඛතො දිසොදිසං විහඞ්ගමා ගච්ඡන්තීති.

එවඤ්ච පන වත්වා තතො නං උය්‍යොජෙතුං දුතියං ගාථමාහ –

21. ‘‘චර චාරිකං ලොහිතතුණ්ඩ මා මරි, කිං ත්වං සුව සුක්ඛදුමම්හි ඣායසි;

තදිඞ්ඝ මං බ්‍රූහි වසන්තසන්නිභ, කස්මා සුව සුක්ඛදුමං න රිඤ්චසී’’ති.

තත්ථ ඣායසීති කිංකාරණා සුක්ඛඛාණුමත්ථකෙ ඣායන්තො පජ්ඣායන්තො තිට්ඨසි. ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. වසන්තසන්නිභාති වසන්තකාලෙ වනසණ්ඩො සුවගණසමොකිණ්ණො විය නීලොභාසො හොති, තෙන තං ‘‘වසන්තසන්නිභා’’ති ආලපති. න රිඤ්චසීති න ඡඩ්ඩෙසි.

අථ නං සුවරාජා ‘‘අහං හංස අත්තනො කතඤ්ඤුකතවෙදිතාය ඉමං රුක්ඛං න ජහාමී’’ති වත්වා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

22. ‘‘යෙ වෙ සඛීනං සඛාරො භවන්ති, පාණච්චයෙ දුක්ඛසුඛෙසු හංස;

ඛීණං අඛීණම්පි න තං ජහන්ති, සන්තො සතං ධම්මමනුස්සරන්තා.

23. ‘‘සොහං සතං අඤ්ඤතරොස්මි හංස, ඤාතී ච මෙ හොති සඛා ච රුක්ඛො;

තං නුස්සහෙ ජීවිකත්ථො පහාතුං, ඛීණන්ති ඤත්වාන න හෙස ධම්මො’’ති.

තත්ථ යෙ වෙ සඛීනං සඛාරො භවන්තීති යෙ සහායානං සහායා හොන්ති. ඛීණං අඛීණම්පීති පණ්ඩිතා නාම අත්තනො සහායං භොගපරික්ඛයෙන ඛීණම්පි අඛීණම්පි න ජහන්ති. සතං ධම්මමනුස්සරන්තාති පණ්ඩිතානං පවෙණිං අනුස්සරමානා. ඤාතී ච මෙති හංසරාජ, අයං රුක්ඛො සම්පියායනත්ථෙන මය්හං ඤාති ච සමාචිණ්ණචරණතාය සඛා ච. ජීවිකත්ථොති තමහං ජීවිකාය අත්ථිකො හුත්වා පහාතුං න සක්කොමි.

සක්කො තස්ස වචනං සුත්වා තුට්ඨො පසංසිත්වා වරං දාතුකාමො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

24. ‘‘සාධු සක්ඛි කතං හොති, මෙත්ති සංසති සන්ථවො;

සචෙතං ධම්මං රොචෙසි, පාසංසොසි විජානතං.

25. ‘‘සො තෙ සුව වරං දම්මි, පත්තයාන විහඞ්ගම;

වරං වරස්සු වක්කඞ්ග, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසී’’ති.

තත්ථ සාධූති සම්පහංසනං. සක්ඛි කතං හොති, මෙත්ති සංසති සන්ථවොති සඛිභාවො ච මෙත්ති ච පරිසමජ්ඣෙ සන්ථවො චාති තයා මිත්තං කතං සාධු හොති ලද්ධකං භද්දකමෙව. සචෙතං ධම්මන්ති සචෙ එතං මිත්තධම්මං. විජානතන්ති එවං සන්තෙ විඤ්ඤූනං පසංසිතබ්බයුත්තකොසීති අත්ථො. සො තෙති සො අහං තුය්හං. වරස්සූති ඉච්ඡස්සු. යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසීති යං කිඤ්චි මනසා ඉච්ඡසි, සබ්බං තං වරං දදාමි තෙති.

තං සුත්වා සුවරාජා වරං ගණ්හන්තො සත්තමං ගාථමාහ –

26. ‘‘වරඤ්ච මෙ හංස භවං දදෙය්‍ය, අයඤ්ච රුක්ඛො පුනරායුං ලභෙථ;

සො සාඛවා ඵලිමා සංවිරූළ්හො, මධුත්ථිකො තිට්ඨතු සොභමානො’’ති.

තත්ථ සාඛවාති සාඛසම්පන්නො. ඵලිමාති ඵලෙන උපෙතො. සංවිරූළ්හොති සමන්තතො විරූළ්හපත්තො තරුණපත්තසම්පන්නො හුත්වා. මධුත්ථිකොති සංවිජ්ජමානමධුරඵලෙසු පක්ඛිත්තමධු විය මධුරඵලො හුත්වාති අත්ථො.

අථස්ස සක්කො වරං දදමානො අට්ඨමං ගාථමාහ –

27. ‘‘තං පස්ස සම්ම ඵලිමං උළාරං, සහාව තෙ හොතු උදුම්බරෙන;

සො සාඛවා ඵලිමා සංවිරූළ්හො, මධුත්ථිකො තිට්ඨතු සොභමානො’’ති.

තත්ථ සහාව තෙ හොතු උදුම්බරෙනාති තව උදුම්බරෙන සද්ධිං සහ එකතොව වාසො හොතු.

එවඤ්ච පන වත්වා සක්කො තං අත්තභාවං විජහිත්වා අත්තනො ච සුජාය ච ආනුභාවං දස්සෙත්වා ගඞ්ගාතො හත්ථෙන උදකං ගහෙත්වා උදුම්බරඛාණුකං පහරි. තාවදෙව සාඛාවිටපසච්ඡන්නො මධුරඵලො රුක්ඛො උට්ඨහිත්වා මුණ්ඩමණිපබ්බතො විය විලාසසම්පන්නො අට්ඨාසි. සුවරාජා තං දිස්වා සොමනස්සප්පත්තො සක්කස්ස ථුතිං කරොන්තො නවමං ගාථමාහ –

28. ‘‘එවං සක්ක සුඛී හොහි, සහ සබ්බෙහි ඤාතිභි;

යථාහමජ්ජ සුඛිතො, දිස්වාන සඵලං දුම’’න්ති.

සක්කොපි තස්ස වරං දත්වා උදුම්බරං අමතඵලං කත්වා සද්ධිං සුජාය අත්තනො ඨානමෙව ගතො. තමත්ථං දීපයමානා ඔසානෙ අභිසම්බුද්ධගාථා ඨපිතා –

29. ‘‘සුවස්ස ච වරං දත්වා, කත්වාන සඵලං දුමං;

පක්කාමි සහ භරියාය, දෙවානං නන්දනං වන’’න්ති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘එවං භික්ඛු පොරාණකපණ්ඩිතා තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තාපි අලොලුප්පචාරා අහෙසුං. ත්වං පන කස්මා එවරූපෙ සාසනෙ පබ්බජිත්වා ලොලුප්පචාරං චරසි, ගච්ඡ තත්ථෙව වසාහී’’ති කම්මට්ඨානමස්ස කථෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි. සො භික්ඛු තත්ථ ගන්ත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තො අරහත්තං පාපුණි. තදා සක්කො අනුරුද්ධො අහොසි, සුවරාජා පන අහමෙව අහොසින්ති.

මහාසුවජාතකවණ්ණනා තතියා.

[430] 4. චූළසුවජාතකවණ්ණනා

සන්ති රුක්ඛාති ඉදං සත්ථා සාවත්ථියං ජෙතවනෙ විහරන්තො වෙරඤ්ජකණ්ඩං ආරබ්භ කථෙසි. සත්ථරි වෙරඤ්ජායං වස්සං වසිත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං අනුප්පත්තෙ භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, තථාගතො ඛත්තියසුඛුමාලො බුද්ධසුඛුමාලො මහන්තෙන ඉද්ධානුභාවෙන සමන්නාගතොපි වෙරඤ්ජබ්‍රාහ්මණෙන නිමන්තිතො තෙමාසං වසන්තො මාරාවට්ටනවසෙන තස්ස සන්තිකා එකදිවසම්පි භික්ඛං අලභිත්වා ලොලුප්පචාරං පහාය තෙමාසං පත්ථපුලකපිට්ඨොදකෙන යාපෙන්තො අඤ්ඤත්ථ න අගමාසි, අහො තථාගතානං අප්පිච්ඡසන්තුට්ඨභාවො’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘අනච්ඡරියං, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස ඉදානි ලොලුප්පචාරප්පහානං, පුබ්බෙපි තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තොපි ලොලුප්පචාරං පහාසි’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි. සබ්බම්පි වත්ථු පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

30. ‘‘සන්ති රුක්ඛා හරිපත්තා, දුමා නෙකඵලා බහූ;

කස්මා නු සුක්ඛෙ කොළාපෙ, සුවස්ස නිරතො මනො.

31. ‘‘ඵලස්ස උපභුඤ්ජිම්හා, නෙකවස්සගණෙ බහූ;

අඵලම්පි විදිත්වාන, සාව මෙත්ති යථා පුරෙ.

32. ‘‘සුක්ඛඤ්ච රුක්ඛං කොළාපං, ඔපත්තමඵලං දුමං;

ඔහාය සකුණා යන්ති, කිං දොසං පස්සසෙ දිජ.

33. ‘‘යෙ ඵලත්ථා සම්භජන්ති, අඵලොති ජහන්ති නං;

අත්තත්ථපඤ්ඤා දුම්මෙධා, තෙ හොන්ති පක්ඛපාතිනො.

34. ‘‘සාධු සක්ඛි කතං හොති, මෙත්ති සංසති සන්ථවො;

සචෙතං ධම්මං රොචෙසි, පාසංසොසි විජානතං.

35. ‘‘සො තෙ සුව වරං දම්මි, පත්තයාන විහඞ්ගම;

වරං වරස්සු වක්කඞ්ග, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසි.

36. ‘‘අපි නාම නං පස්සෙය්‍යං, සපත්තං සඵලං දුමං;

දලිද්දොව නිධිං ලද්ධා, නන්දෙය්‍යාහං පුනප්පුනං.

37. ‘‘තතො අමතමාදාය, අභිසිඤ්චි මහීරුහං;

තස්ස සාඛා විරූහිංසු, සීතච්ඡායා මනොරමා.

38. ‘‘එවං සක්ක සුඛී හොහි, සහ සබ්බෙහි ඤාතිභි;

යථාහමජ්ජ සුඛිතො, දිස්වාන සඵලං දුමං.

39. ‘‘සුවස්ස ච වරං දත්වා, කත්වාන සඵලං දුමං;

පක්කාමි සහ භරියාය, දෙවානං නන්දනං වන’’න්ති. –

පඤ්හපටිපඤ්හාපි අත්ථොපි පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බා, අනුත්තානපදමෙව පන වණ්ණයිස්සාම.

හරිපත්තාති නීලපත්තසච්ඡන්නා. කොළාපෙති වාතෙ පහරන්තෙ ආකොටිතසද්දං විය මුඤ්චමානෙ නිස්සාරෙ. සුවස්සාති ආයස්මතො සුවරාජස්ස කස්මා එවරූපෙ රුක්ඛෙ මනො නිරතො. ඵලස්සාති ඵලං අස්ස රුක්ඛස්ස. නෙකවස්සගණෙති අනෙකවස්සගණෙ. බහූති සමානෙපි අනෙකසතෙ න ද්වෙ තයො, අථ ඛො බහූව. විදිත්වානාති හංසරාජ ඉදානි අම්හාකං ඉමං රුක්ඛං අඵලං විදිත්වාපි යථා පුරෙ එතෙන සද්ධිං මෙත්ති, සාව මෙත්ති, තඤ්හි මයං න භින්දාම, මෙත්තිං භින්දන්තා හි අනරියා අසප්පුරිසා නාම හොන්තීති පකාසෙන්තො එවමාහ.

ඔපත්තන්ති අවපත්තං නිප්පත්තං පතිතපත්තං. කිං දොසං පස්සසෙති අඤ්ඤෙ සකුණා එතං ඔහාය අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්ති, ත්වං එවං ගමනෙ කිං නාම දොසං පස්සසි. යෙ ඵලත්ථාති යෙ පක්ඛිනො ඵලත්ථාය ඵලකාරණා සම්භජන්ති උපගච්ඡන්ති, අඵලොති ඤත්වා එතං ජහන්ති. අත්තත්ථපඤ්ඤාති අත්තනො අත්ථාය පඤ්ඤා, පරං අනොලොකෙත්වා අත්තනියෙව වා ඨිතා එතෙසං පඤ්ඤාති අත්තත්ථපඤ්ඤා. පක්ඛපාතිනොති තෙ අත්තනොයෙව වුඩ්ඪිං පච්චාසීසමානා මිත්තපක්ඛං පාතෙන්ති නාසෙන්තීති පක්ඛපාතිනො නාම හොන්ති. අත්තපක්ඛෙයෙව වා පතන්තීති පක්ඛපාතිනො.

අපි නාම නන්ති හංසරාජ, සචෙ මෙ මනොරථො නිප්ඵජ්ජෙය්‍ය, තයා දින්නො වරො සම්පජ්ජෙය්‍ය, අපි නාම අහං ඉමං රුක්ඛං සපත්තං සඵලං පුන පස්සෙය්‍යං, තතො දලිද්දො නිධිං ලභිත්වාව පුනප්පුනං එතං අභිනන්දෙය්‍යං, තං දිස්වාව පමොදෙය්‍යං. අමතමාදායාති අත්තනො ආනුභාවෙන ඨිතො ගඞ්ගොදකං ගහෙත්වා අභිසිඤ්චයීති අත්ථො. ඉමස්මිං ජාතකෙ ඉමාය සද්ධිං ද්වෙ අභිසම්බුද්ධගාථා හොන්ති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සක්කො අනුරුද්ධො අහොසි, සුවරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

චූළසුවජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[431] 5. හරිතචජාතකවණ්ණනා

සුතං මෙතං මහාබ්‍රහ්මෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උක්කණ්ඨිතභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි භික්ඛුං එකං අලඞ්කතමාතුගාමං දිස්වා උක්කණ්ඨිතං දීඝකෙසනඛලොමං විබ්භමිතුකාමං ආචරියුපජ්ඣායෙහි අරුචියා ආනීතං. සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘කිංකාරණා’’ති වත්වා ‘‘අලඞ්කතමාතුගාමං දිස්වා කිලෙසවසෙන, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛු කිලෙසො නාම ගුණවිද්ධංසකො අප්පස්සාදො නිරයෙ නිබ්බත්තාපෙති, එස පන කිලෙසො කිංකාරණා තං න කිලමෙස්සති? න හි සිනෙරුං පහරිත්වා පහරණවාතො පුරාණපණ්ණස්ස ලජ්ජති, ඉමඤ්හි කිලෙසං නිස්සාය බොධිඤාණස්ස අනුපදං චරමානා පඤ්චඅභිඤ්ඤඅට්ඨසමාපත්තිලාභිනො විසුද්ධමහාපුරිසාපි සතිං උපට්ඨපෙතුං අසක්කොන්තා ඣානං අන්තරධාපෙසු’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො එකස්මිං නිගමෙ අසීතිකොටිවිභවෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, කඤ්චනඡවිතාය පනස්ස ‘‘හරිතචකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. සො වයප්පත්තො තක්කසිලං ගන්ත්වා උග්ගහිතසිප්පො කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා මාතාපිතූනං අච්චයෙන ධනවිලොකනං කත්වා ‘‘ධනමෙව පඤ්ඤායති, ධනස්ස උප්පාදකා න පඤ්ඤායන්ති, මයාපි මරණමුඛෙ චුණ්ණවිචුණ්ණෙන භවිතබ්බ’’න්ති මරණභයභීතො මහාදානං දත්වා හිමවන්තං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා තත්ථ චිරං වනමූලඵලාහාරො යාපෙත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය පබ්බතා ඔතරිත්වා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං පත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ බාරාණසියං භික්ඛාය චරන්තො රාජද්වාරං සම්පාපුණි. රාජා තං දිස්වා පසන්නචිත්තො පක්කොසාපෙත්වා සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා නානග්ගරසභොජනං භොජෙත්වා අනුමොදනාවසානෙ අතිරෙකතරං පසීදිත්වා ‘‘කහං, භන්තෙ, ගච්ඡථා’’ති වත්වා ‘‘වස්සාවාසට්ඨානං උපධාරෙම, මහාරාජා’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති භුත්තපාතරාසො තං ආදාය උය්‍යානං ගන්ත්වා තත්ථ රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීනි කාරාපෙත්වා උය්‍යානපාලං පරිචාරකං කත්වා දත්වා වන්දිත්වා නික්ඛමි. මහාසත්තො තතො පට්ඨාය නිබද්ධං රඤ්ඤො ගෙහෙ භුඤ්ජන්තො ද්වාදස වස්සානි තත්ථ වසි.

අථෙකදිවසං රාජා පච්චන්තං කුපිතං වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තො ‘‘අම්හාකං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං මා පමජ්ජී’’ති මහාසත්තං දෙවියා නිය්‍යාදෙත්වා අගමාසි. තතො පට්ඨාය සා මහාසත්තං සහත්ථා පරිවිසති. අථෙකදිවසං සා භොජනං සම්පාදෙත්වා තස්මිං චිරායමානෙ ගන්ධොදකෙන න්හත්වා සණ්හං මට්ඨසාටකං නිවාසෙත්වා සීහපඤ්ජරං විවරාපෙත්වා සරීරෙ වාතං පහරාපෙන්තී ඛුද්දකමඤ්චකෙ නිපජ්ජි. මහාසත්තොපි දිවාතරං සුනිවත්ථො සුපාරුතො භික්ඛාභාජනං ආදාය ආකාසෙනාගන්ත්වා සීහපඤ්ජරං පාපුණි. දෙවියා තස්ස වාකචිරසද්දං සුත්වා වෙගෙන උට්ඨහන්තියා මට්ඨසාටකො භස්සි, මහාසත්තස්ස විසභාගාරම්මණං චක්ඛුං පටිහඤ්ඤි. අථස්ස අනෙකවස්සකොටිසතසහස්සකාලෙ අබ්භන්තරෙ නිවුත්ථකිලෙසො කරණ්ඩකෙ සයිතආසීවිසො විය උට්ඨහිත්වා ඣානං අන්තරධාපෙසි. සො සතිං උපට්ඨාපෙතුං අසක්කොන්තො ගන්ත්වා දෙවිං හත්ථෙ ගණ්හි, තාවදෙව සාණිං පරික්ඛිපිංසු. සො තාය සද්ධිං ලොකධම්මං සෙවිත්වා භුඤ්ජිත්වා උය්‍යානං ගන්ත්වා තතො පට්ඨාය දෙවසිකං තථෙව අකාසි. තස්ස තාය සද්ධිං ලොකධම්මපටිසෙවනං සකලනගරෙ පාකටං ජාතං. අමච්චා ‘‘හරිතචතාපසො එවමකාසී’’ති රඤ්ඤො පණ්ණං පහිණිංසු. රාජා ‘‘මං භින්දිතුකාමා එවං වදන්තී’’ති අසද්දහිත්වා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා බාරාණසිං පච්චාගන්ත්වා නගරං පදක්ඛිණං කත්වා දෙවියා සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘සච්චං, කිර මම අය්‍යො හරිතචතාපසො තයා සද්ධිං ලොකධම්මං පටිසෙවතී’’ති පුච්ඡි. ‘‘සච්චං, දෙවා’’ති. සො තස්සාපි අසද්දහිත්වා ‘‘තමෙව පටිපුච්ඡිස්සාමී’’ති උය්‍යානං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා තං පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –

40. ‘‘සුතං මෙතං මහාබ්‍රහ්මෙ, කාමෙ භුඤ්ජති හාරිතො;

කච්චෙතං වචනං තුච්ඡං, කච්චි සුද්ධො ඉරිය්‍යසී’’ති.

තත්ථ කච්චෙතන්ති කච්චි එතං ‘‘හාරිතො කාමෙ පරිභුඤ්ජතී’’ති අම්හෙහි සුතං වචනං තුච්ඡං අභූතං, කච්චි ත්වං සුද්ධො ඉරිය්‍යසි විහරසීති.

සො චින්තෙසි – ‘‘අයං රාජා ‘නාහං පරිභුඤ්ජාමී’ති වුත්තෙපි මම සද්දහිස්සතෙව, ඉමස්මිං ලොකෙ සච්චසදිසී පතිට්ඨා නාම නත්ථි. උජ්ඣිතසච්චා හි බොධිමූලෙ නිසීදිත්වා බොධිං පාපුණිතුං න සක්කොන්ති, මයා සච්චමෙව කථෙතුං වට්ටතී’’ති. බොධිසත්තස්ස හි එකච්චෙසු ඨානෙසු පාණාතිපාතොපි අදින්නාදානම්පි කාමෙසුමිච්ඡාචාරොපි සුරාමෙරයමජ්ජපානම්පි හොතියෙව, අත්ථභෙදකවිසංවාදනං පුරක්ඛත්වා මුසාවාදො නාම න හොති, තස්මා සො සච්චමෙව කථෙන්තො දුතියං ගාථමාහ –

41. ‘‘එවමෙතං මහාරාජ, යථා තෙ වචනං සුතං;

කුම්මග්ගං පටිපන්නොස්මි, මොහනෙය්‍යෙසු මුච්ඡිතො’’ති.

තත්ථ මොහනෙය්‍යෙසූති කාමගුණෙසු. කාමගුණෙසු හි ලොකො මුය්හති, තෙ ච ලොකං මොහයන්ති, තස්මා තෙ ‘‘මොහනෙය්‍යා’’ති වුච්චන්තීති.

තං සුත්වා රාජා තතියං ගාථමාහ –

42. ‘‘අදු පඤ්ඤා කිමත්ථියා, නිපුණා සාධුචින්තිනී;

යාය උප්පතිතං රාගං, කිං මනො න විනොදයෙ’’ති.

තත්ථ අදූති නිපාතො. ඉදං වුත්තං හොති – භන්තෙ, ගිලානස්ස නාම භෙසජ්ජං, පිපාසිතස්ස පානීයං පටිසරණං, තුම්හාකං පනෙසා නිපුණා සාධූනං අත්ථානං චින්තිනී පඤ්ඤා කිමත්ථියා, යාය පුන උප්පතිතං රාගං කිං මනො න විනොදයෙ, කිං චිත්තං විනොදෙතුං නාසක්ඛීති.

අථස්ස කිලෙසබලං දස්සෙන්තො හාරිතො චතුත්ථං ගාථමාහ –

43. ‘‘චත්තාරොමෙ මහාරාජ, ලොකෙ අතිබලා භුසා;

රාගො දොසො මදො මොහො, යත්ථ පඤ්ඤා න ගාධතී’’ති.

තත්ථ යත්ථාති යෙසු පරියුට්ඨානං පත්තෙසු මහොඝෙ පතිතා විය පඤ්ඤා ගාධං පතිට්ඨං න ලභති.

තං සුත්වා රාජා පඤ්චමං ගාථමාහ –

44. ‘‘අරහා සීලසම්පන්නො, සුද්ධො චරති හාරිතො;

මෙධාවී පණ්ඩිතො චෙව, ඉති නො සම්මතො භව’’න්ති.