7. කපිරාජචරියාවණ්ණනා

67. සත්තමෙ යදා අහං කපි ආසින්ති යස්මිං කාලෙ අහං කපියොනියං නිබ්බත්තිත්වා වුද්ධිමන්වාය නාගබලො ථාමසම්පන්නො අස්සපොතකප්පමාණො මහාසරීරො කපි හොමි. නදීකූලෙ දරීසයෙති එකිස්සා නදියා තීරෙ එකස්මිං දරීභාගෙ යදා වාසං කප්පෙමීති අත්ථො.

තදා කිර බොධිසත්තො යූථපරිහරණං අකත්වා එකචරො හුත්වා විහාසි. තස්සා පන නදියා වෙමජ්ඣෙ එකො දීපකො නානප්පකාරෙහි අම්බපනසාදීහි ඵලරුක්ඛෙහි සම්පන්නො. බොධිසත්තො ථාමජවසම්පන්නතාය නදියා ඔරිමතීරතො උප්පතිත්වා දීපකස්ස පන නදියා ච මජ්ඣෙ එකො පිට්ඨිපාසාණො අත්ථි, තස්මිං පතති. තතො උප්පතිත්වා තස්මිං දීපකෙ පතති. සො තත්ථ නානප්පකාරානි ඵලාඵලානි ඛාදිත්වා සායං තෙනෙව උපායෙන පච්චාගන්ත්වා අත්තනො වසනට්ඨානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙපි තථෙව කරොති. ඉමිනා නියාමෙන වාසං කප්පෙසි.

තස්මිං පන කාලෙ එකො කුම්භීලො සපජාපතිකො තස්සං නදියං වසති. තස්ස භරියා බොධිසත්තං අපරාපරං ගච්ඡන්තං දිස්වා තස්ස හදයමංසෙ දොහළං උප්පාදෙත්වා කුම්භීලං ආහ – ‘‘මය්හං ඛො, අය්‍යපුත්ත, ඉමස්ස වානරස්ස හදයමංසෙ දොහළො උප්පන්නො’’ති. සො ‘‘සාධු, භද්දෙ, ලච්ඡසී’’ති වත්වා ‘‘අජ්ජ තං සායං දීපකතො ආගච්ඡන්තමෙව ගණ්හිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පිට්ඨිපාසාණෙ නිපජ්ජි. බොධිසත්තො තං දිවසං ගොචරං චරිත්වා සායන්හසමයෙ දීපකෙ ඨිතොව පාසාණං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයං පාසාණො ඉදානි උච්චතරො ඛායති, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති චින්තෙසි. මහාසත්තස්ස හි උදකප්පමාණඤ්ච පාසාණප්පමාණඤ්ච සුවවත්ථාපිතමෙව හොති. තෙනස්ස එතදහොසි – ‘‘අජ්ජ ඉමිස්සා නදියා උදකං නෙව හායති, අථ ච පනායං පාසාණො මහා හුත්වා පඤ්ඤායති, කච්චි නු ඛො එත්ථ මය්හං ගහණත්ථාය කුම්භීලො නිපන්නො’’ති?

සො ‘‘වීමංසිස්සාමි තාව න’’න්ති තත්ථෙව ඨත්වා පාසාණෙන සද්ධිං කථෙන්තො විය ‘‘භො, පාසාණා’’ති වත්වා පටිවචනං අලභන්තො යාවතතියං ‘‘භො, පාසාණා’’ති ආහ. පාසාණො පටිවචනං න දෙති. පුනපි බොධිසත්තො ‘‘කිං, භො පාසාණ, අජ්ජ මය්හං පටිවචනං න දෙසී’’ති ආහ. කුම්භීලො ‘‘අද්ධා අයං පාසාණො අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු වානරින්දස්ස පටිවචනං දෙති මඤ්ඤෙ, අජ්ජ පන මයා ඔත්ථරිතත්තා න දෙති, හන්දාහං දස්සාමිස්ස පටිවචන’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘කිං වානරින්දා’’ති ආහ. ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති? ‘‘අහං කුම්භීලො’’ති. ‘‘කිමත්ථං එත්ථ නිපන්නොසී’’ති? ‘‘තව හදයං පත්ථයමානො’’ති. බොධිසත්තො චින්තෙසි – ‘‘අඤ්ඤො මෙ ගමනමග්ගො නත්ථි, පටිරුද්ධං වත මෙ ගමන’’න්ති. තෙන වුත්තං –

‘‘පීළිතො සුසුමාරෙන, ගමනං න ලභාමහං’’.

68. ‘‘යම්හොකාසෙ අහං ඨත්වා, ඔරා පාරං පතාමහං;

තත්ථච්ඡි සත්තුවධකො, කුම්භීලො ලුද්දදස්සනො’’ති.

තත්ථ ‘‘පීළිතො සුසුමාරෙනා’’ති අද්ධගාථාය වුත්තමෙවත්ථං. ‘‘යම්හොකාසෙ’’ති ගාථාය පාකටං කරොති. තත්ථ යම්හොකාසෙති යස්මිං නදීමජ්ඣෙ ඨිතපිට්ඨිපාසාණසඞ්ඛාතෙ පදෙසෙ ඨත්වා. ඔරාති දීපකසඞ්ඛාතා ඔරතීරා. පාරන්ති තදා මම වසනට්ඨානභූතං නදියා පරතීරං. පතාමහන්ති උප්පතිත්වා පතාමි අහං. තත්ථච්ඡීති තස්මිං පිට්ඨිපාසාණප්පදෙසෙ සත්තුභූතො වධකො එකන්තෙනෙව ඝාතකො පච්චත්ථිකො ලුද්දදස්සනො ඝොරරූපො භයානකදස්සනො නිසීදි.

අථ මහාසත්තො චින්තෙසි – ‘‘අඤ්ඤො මෙ ගමනමග්ගො නත්ථි, අජ්ජ මයා කුම්භීලො වඤ්චෙතබ්බො, එවඤ්හි අයඤ්ච මහතා පාපතො මයා පරිමොචිතො සියා, මය්හඤ්ච ජීවිතං ලද්ධ’’න්ති. සො කුම්භීලං ආහ – ‘‘සම්ම, කුම්භීල, අහං තුය්හං උපරි පතිස්සාමී’’ති. කුම්භීලො ‘‘වානරින්ද, පපඤ්චං අකත්වා ඉතො ආගච්ඡාහී’’ති ආහ. මහාසත්තො ‘‘අහං ආගච්ඡාමි, ත්වං පන අත්තනො මුඛං විවරිත්වා මං තව සන්තිකං ආගතකාලෙ ගණ්හාහී’’ති අවොච. කුම්භීලානඤ්ච මුඛෙ විවටෙ අක්ඛීනි නිම්මීලන්ති. සො තං කාරණං අසල්ලක්ඛෙන්තො මුඛං විවරි. අථස්ස අක්ඛීනි නිම්මීලිංසු. සො මුඛං විවරිත්වා සබ්බසො නිම්මීලිතක්ඛී හුත්වා නිපජ්ජි. මහාසත්තො තස්ස තථාභාවං ඤත්වා දීපකතො උප්පතිතො ගන්ත්වා කුම්භීලස්ස මත්ථකං අක්කමිත්වා තතො උප්පතන්තො විජ්ජුලතා විය විජ්ජොතමානො පරතීරෙ අට්ඨාසි. තෙන වුත්තං –

69. ‘‘සො මං අසංසි එහීති, අහම්පෙමීති තං වදිං;

තස්ස මත්ථකමක්කම්ම, පරකූලෙ පතිට්ඨහි’’න්ති.

තත්ථ අසංසීති අභාසි. අහම්පෙමීති අහම්පි ආගච්ඡාමීති තං කථෙසිං.

යස්මා පන තං දීපකං අම්බජම්බුපනසාදිඵලරුක්ඛසණ්ඩමණ්ඩිතං රමණීයං නිවාසයොග්ගඤ්ච, ‘‘ආගච්ඡාමී’’ති පන පටිඤ්ඤාය දින්නත්තා සච්චං අනුරක්ඛන්තො මහාසත්තොපි ‘‘ආගමිස්සාමෙවා’’ති තථා අකාසි. තෙන වුත්තං –

70. ‘‘න තස්ස අලිකං භණිතං, යථා වාචං අකාසහ’’න්ති.

යස්මා චෙතං සච්චානුරක්ඛණං අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා කතං, තස්මා ආහ –

‘‘සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති.

කුම්භීලො පන තං අච්ඡරියං දිස්වා ‘‘ඉමිනා වානරින්දෙන අතිඅච්ඡෙරකං කත’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘භො වානරින්ද, ඉමස්මිං ලොකෙ චතූහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො අමිත්තෙ අභිභවති, තෙ සබ්බෙපි තුය්හං අබ්භන්තරෙ අත්ථි මඤ්ඤෙ’’ති ආහ –

‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා, වානරින්ද, යථා තව;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, දිට්ඨං සො අතිවත්තතී’’ති. (ජා. 1.2.147);

තත්ථ යස්සාති යස්ස කස්සචි පුග්ගලස්ස. එතෙති ඉදානි වත්තබ්බෙ පච්චක්ඛතො දස්සෙති. චතුරො ධම්මාති චත්තාරො ගුණා. සච්චන්ති වචීසච්චං, ‘‘මම සන්තිකං ආගමිස්සාමී’’ති වත්වා මුසාවාදං අකත්වා ආගතො එවාති එතං තෙ වචීසච්චං. ධම්මොති විචාරණපඤ්ඤා, ‘‘එවං කතෙ ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති පවත්තා තෙ එසා විචාරණපඤ්ඤා. ධිතීති අබ්බොච්ඡින්නං වීරියං වුච්චති, එතම්පි තෙ අත්ථි. චාගොති අත්තපරිච්චාගො, ත්වං අත්තානං පරිච්චජිත්වා මම සන්තිකං ආගතො, යං පනාහං ගණ්හිතුං නාසක්ඛිං, මය්හමෙවෙස දොසො. දිට්ඨන්ති පච්චාමිත්තං. සො අතිවත්තතීති යස්ස පුග්ගලස්ස යථා තව එවං එතෙ චත්තාරො ධම්මා අත්ථි, සො යථා මං ත්වං අජ්ජ අතික්කන්තො, තථෙව අත්තනො පච්චාමිත්තං අතික්කමති අභිභවතීති.

එවං කුම්භීලො බොධිසත්තං පසංසිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං ගතො. තදා කුම්භීලො දෙවදත්තො අහොසි, තස්ස භරියා චිඤ්චමාණවිකා, කපිරාජා පන ලොකනාථො.

තස්ස ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා උදකස්ස පාසාණස්ස ච පමාණවවත්ථානෙන ඉදානි පාසාණො උච්චතරො ඛායතීති පරිග්ගණ්හනවසෙන පාසාණස්ස උපරි සුසුමාරස්ස නිපන්නභාවජානනං, පාසාණෙන කථනාපදෙසෙන තස්සත්ථස්ස නිච්ඡයගමනං, සුසුමාරස්ස උපරි අක්කමිත්වා සහසා පරතීරෙ පතිට්ඨානවසෙන සීඝකාරිතාය තස්ස මහතා පාපතො පරිමොචනං, අත්තනො ජීවිතරක්ඛණං, සච්චවාචානුරක්ඛණඤ්චාති එවමාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

කපිරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.