3. යුධඤ්ජයවග්ගො

1. යුධඤ්ජයචරියාවණ්ණනා

1. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ අමිතයසොති අපරිමිතපරිවාරවිභවො. රාජපුත්තො යුධඤ්ජයොති රම්මනගරෙ සබ්බදත්තස්ස නාම රඤ්ඤො පුත්තො නාමෙන යුධඤ්ජයො නාම.

අයඤ්හි බාරාණසී උදයජාතකෙ (ජා. 1.11.37 ආදයො) සුරුන්ධනනගරං නාම ජාතා. චූළසුතසොමජාතකෙ (ජා. 2.17.195 ආදයො) සුදස්සනං නාම, සොණනන්දජාතකෙ (ජා. 2.20.92 ආදයො) බ්‍රහ්මවඩ්ඪනං නාම, ඛණ්ඩහාලජාතකෙ(ජා. 2.22.982 ආදයො) පුප්ඵවතී නාම, ඉමස්මිං පන යුධඤ්ජයජාතකෙ (ජා. 1.11.73 ආදයො) රම්මනගරං නාම අහොසි, එවමස්ස කදාචි නාමං පරිවත්තති. තෙන වුත්තං – ‘‘රාජපුත්තොති රම්මනගරෙ සබ්බදත්තස්ස නාම රඤ්ඤො පුත්තො’’ති. තස්ස පන රඤ්ඤො පුත්තසහස්සං අහොසි. බොධිසත්තො ජෙට්ඨපුත්තො, තස්ස රාජා උපරජ්ජං අදාසි. සො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දිවසෙ දිවසෙ මහාදානං පවත්තෙසි. එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ බොධිසත්තො එකදිවසං පාතොව රථවරං අභිරුහිත්වා මහන්තෙන සිරිවිභවෙන උය්‍යානකීළං ගච්ඡන්තො රුක්ඛග්ගතිණග්ගසාඛග්ගමක්කටකසුත්තජාලාදීසු මුත්තාජාලාකාරෙන ලග්ගෙ උස්සාවබින්දූ දිස්වා ‘‘සම්ම සාරථි, කිං නාමෙත’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘එතෙ, දෙව, හිමසමයෙ පතනකඋස්සාවබින්දූ නාමා’’ති සුත්වා දිවසභාගං උය්‍යානෙ කීළිත්වා සායන්හකාලෙ පච්චාගච්ඡන්තො තෙ අදිස්වා ‘‘සම්ම සාරථි, කහං තෙ උස්සාවබින්දූ, න තෙ ඉදානි පස්සාමී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘දෙව, සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ සබ්බෙ භිජ්ජිත්වා විලයං ගච්ඡන්තී’’ති සුත්වා ‘‘යථා ඉමෙ උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජන්ති, එවං ඉමෙසං සත්තානං ජීවිතසඞ්ඛාරාපි තිණග්ගෙ උස්සාවබින්දුසදිසාව, තස්මා මයා බ්‍යාධිජරාමරණෙහි අපීළිතෙනෙව මාතාපිතරො ආපුච්ඡිත්වා පබ්බජිතුං වට්ටතී’’ති උස්සාවබින්දුමෙව ආරම්මණං කත්වා ආදිත්තෙ විය තයො භවෙ පස්සන්තො අත්තනො ගෙහං ආගන්ත්වා අලඞ්කතපටියත්තාය විනිච්ඡයසාලාය නිසින්නස්ස පිතු සන්තිකමෙව ගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො පබ්බජ්ජං යාචි. තෙන වුත්තං –

‘‘උස්සාවබින්දුං සූරියාතපෙ, පතිතං දිස්වාන සංවිජිං.

2. ‘‘තඤ්ඤෙවාධිපතිං කත්වා, සංවෙගමනුබ්‍රූහයිං;

මාතාපිතූ ච වන්දිත්වා, පබ්බජ්ජමනුයාචහ’’න්ති.

තත්ථ සූරියාතපෙති සූරියාතපහෙතු, සූරියරස්මිසම්ඵස්සනිමිත්තං. ‘‘සූරියාතපෙනා’’තිපි පාඨො. පතිතං දිස්වානාති විනට්ඨං පස්සිත්වා, පුබ්බෙ රුක්ඛග්ගාදීසු මුත්තාජාලාදිආකාරෙන ලග්ගං හුත්වා දිස්සමානං සූරියරස්මිසම්ඵස්සෙන විනට්ඨං පඤ්ඤාචක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා. සංවිජින්ති යථා එතානි, එවං සත්තානං ජීවිතානිපි ලහුං ලහුං භිජ්ජමානසභාවානීති අනිච්චතාමනසිකාරවසෙන සංවෙගමාපජ්ජිං.

තඤ්ඤෙවාධිපතිං කත්වා, සංවෙගමනුබ්‍රූහයින්ති තඤ්ඤෙව උස්සාවබින්දූනං අනිච්චතං අධිපතිං මුඛං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා තථෙව සබ්බසඞ්ඛාරානං ඉත්තරට්ඨිතිකතං පරිත්තකාලතං මනසිකරොන්තො එකවාරං උප්පන්නං සංවෙගං පුනප්පුනං උප්පාදනෙන අනුවඩ්ඪෙසිං. පබ්බජ්ජමනුයාචහන්ති ‘‘තිණග්ගෙ උස්සාවබින්දූ විය න චිරට්ඨිතිකෙ සත්තානං ජීවිතෙ මයා බ්‍යාධිජරාමරණෙහි අනභිභූතෙනෙව පබ්බජිත්වා යත්ථ එතානි න සන්ති, තං අමතං මහානිබ්බානං ගවෙසිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා මාතාපිතරො උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ‘‘පබ්බජ්ජං මෙ අනුජානාථා’’ති තෙ අහං පබ්බජ්ජං යාචිං. එවං මහාසත්තෙන පබ්බජ්ජාය යාචිතාය සකලනගරෙ මහන්තං කොලාහලමහොසි – ‘‘උපරාජා කිර යුධඤ්ජයො පබ්බජිතුකාමො’’ති.

තෙන ච සමයෙන කාසිරට්ඨවාසිනො රාජානං දට්ඨුං ආගන්ත්වා රම්මකෙ පටිවසන්ති. තෙ සබ්බෙපි සන්නිපතිංසු. ඉති සපරිසො රාජා නෙගමා චෙව ජානපදා ච බොධිසත්තස්ස මාතා දෙවී ච සබ්බෙ ච ඔරොධා මහාසත්තං ‘‘මා ඛො ත්වං, තාත කුමාර, පබ්බජී’’ති නිවාරෙසුං. තත්ථ රාජා ‘‘සචෙ තෙ කාමෙහි ඌනං, අහං තෙ පරිපූරයාමි, අජ්ජෙව රජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති ආහ. තස්ස මහාසත්තො –

‘‘මා මං දෙව නිවාරෙහි, පබ්බජන්තං රථෙසභ;

මාහං කාමෙහි සම්මත්තො, ජරාය වසමන්වගූ’’ති. (ජා. 1.11.77) –

අත්තනො පබ්බජ්ජාඡන්දමෙව වත්වා තං සුත්වා සද්ධිං ඔරොධෙහි මාතුයා කරුණං පරිදෙවන්තියා –

‘‘උස්සාවොව තිණග්ගම්හි, සූරියුග්ගමනං පති;

එවමායු මනුස්සානං, මා මං අම්ම නිවාරයා’’ති. (ජා. 1.11.79) –

අත්තනො පබ්බජ්ජාකාරණං කථෙත්වා නානප්පකාරං තෙහි යාචියමානොපි අභිසංවඩ්ඪමානසංවෙගත්තා අනොසක්කිතමානසො පියතරෙ මහති ඤාතිපරිවට්ටෙ උළාරෙ රාජිස්සරියෙ ච නිරපෙක්ඛචිත්තො පබ්බජි. තෙන වුත්තං –

3. ‘‘යාචන්ති මං පඤ්ජලිකා, සනෙගමා සරට්ඨකා;

අජ්ජෙව පුත්ත පටිපජ්ජ, ඉද්ධං ඵීතං මහාමහිං.

4. ‘‘සරාජකෙ සහොරොධෙ, සනෙගමෙ සරට්ඨකෙ;

කරුණං පරිදෙවන්තෙ, අනපෙක්ඛො පරිච්චජි’’න්ති.

තත්ථ පඤ්ජලිකාති පග්ගහිතඅඤ්ජලිකා. සනෙගමා සරට්ඨකාති නෙගමෙහි චෙව රට්ඨවාසීහි ච සද්ධිං සබ්බෙ රාජපුරිසා ‘‘මා ඛො, ත්වං දෙව, පබ්බජී’’ති මං යාචන්ති. මාතාපිතරො පන අජ්ජෙව පුත්ත පටිපජ්ජ, ගාමනිගමරාජධානිඅභිවුද්ධියා වෙපුල්ලප්පත්තියා ච, ඉද්ධං විභවසාරසම්පත්තියා සස්සාදිනිප්ඵත්තියා ච, ඵීතං ඉමං මහාමහිං අනුසාස, ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙහීති යාචන්ති. එවං පන සහ රඤ්ඤාති සරාජකෙ, තථා සහොරොධෙ සනෙගමෙ සරට්ඨකෙ මහාජනෙ යථා සුණන්තානම්පි පගෙව පස්සන්තානං මහන්තං කාරුඤ්ඤං හොති, එවං කරුණං පරිදෙවන්තෙ තත්ථ තත්ථ අනපෙක්ඛො අලග්ගචිත්තො ‘‘අහං තදා පබ්බජි’’න්ති දස්සෙති.

5-6. ඉදානි යදත්ථං චක්කවත්තිසිරිසදිසං රජ්ජසිරිං පියතරෙ ඤාතිබන්ධවෙ පහාය සිනිද්ධං පරිග්ගහපරිජනං ලොකාභිමතං මහන්තං යසඤ්ච නිරපෙක්ඛො පරිච්චජින්ති දස්සෙතුං ද්වෙ ගාථා අභාසි.

තත්ථ කෙවලන්ති අනවසෙසං ඉත්ථාගාරං සමුද්දපරියන්තඤ්ච පථවිං පබ්බජ්ජාධිප්පායෙන චජමානො එවං මෙ සම්මාසම්බොධි සක්කා අධිගන්තුන්ති බොධියායෙව කාරණා න කිඤ්චි චින්තෙසිං, න තත්ථ ඊසකං ලග්ගං ජනෙසින්ති අත්ථො. තස්මාති යස්මා මාතාපිතරො තඤ්ච මහායසං රජ්ජඤ්ච මෙ න දෙස්සං, පියමෙව, තතො පන සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව මය්හං පියතරං, තස්මා මාතාදීහි සද්ධිං රජ්ජං අහං තදා පරිච්චජින්ති.

තදෙතං සබ්බං පරිච්චජිත්වා පබ්බජ්ජාය මහාසත්තෙ නික්ඛමන්තෙ තස්ස කනිට්ඨභාතා යුධිට්ඨිලකුමාරො නාම පිතරං වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා බොධිසත්තං අනුබන්ධි. තෙ උභොපි නගරා නික්ඛම්ම මහාජනං නිවත්තෙත්වා හිමවන්තං පවිසිත්වා මනොරමෙ ඨානෙ අස්සමපදං කත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා වනමූලඵලාදීහි යාවජීවං යාපෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායනා අහෙසුං. තෙනාහ භගවා –

‘‘උභො කුමාරා පබ්බජිතා, යුධඤ්ජයො යුධිට්ඨිලො;

පහාය මාතාපිතරො, සඞ්ගං ඡෙත්වාන මච්චුනො’’ති. (ජා. 1.11.83);

තත්ථ සඞ්ගං ඡෙත්වාන මච්චුනොති මච්චුමාරස්ස සහකාරිකාරණභූතත්තා සන්තකං රාගදොසමොහසඞ්ගං වික්ඛම්භනවසෙන ඡින්දිත්වා උභොපි පබ්බජිතාති.

තදා මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි අහෙසුං, යුධිට්ඨිලකුමාරො ආනන්දත්ථෙරො, යුධඤ්ජයො ලොකනාථො.

තස්ස පබ්බජ්ජතො පුබ්බෙ පවත්තිතමහාදානානි චෙව රජ්ජාදිපරිච්චාගො ච දානපාරමී, කායවචීසංවරො සීලපාරමී, පබ්බජ්ජා ච ඣානාධිගමො ච නෙක්ඛම්මපාරමී, අනිච්චතො මනසිකාරං ආදිං කත්වා අභිඤ්ඤාධිගමපරියොසානා පඤ්ඤා දානාදීනං උපකාරානුපකාරධම්මපරිග්ගණ්හනපඤ්ඤා ච පඤ්ඤාපාරමී, සබ්බත්ථ තදත්ථසාධනං වීරියං වීරියපාරමී, ඤාණඛන්ති අධිවාසනඛන්ති ච ඛන්තිපාරමී, පටිඤ්ඤාය අවිසංවාදනං සච්චපාරමී, සබ්බත්ථ අචලසමාදානාධිට්ඨානං අධිට්ඨානපාරමී, සබ්බසත්තෙසු හිතචිත්තතාය මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන ච මෙත්තාපාරමී, සත්තසඞ්ඛාරකතවිප්පකාරඋපෙක්ඛනවසෙන උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන ච උපෙක්ඛාපාරමීති දස පාරමියො ලබ්භන්ති. විසෙසතො පන නෙක්ඛම්මපාරමීති වෙදිතබ්බා. තථා අකිත්තිචරියායං විය ඉධාපි මහාපුරිසස්ස අච්ඡරියගුණා යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තෙන වුච්චති ‘‘එවං අච්ඡරියා හෙතෙ, අබ්භුතා ච මහෙසිනො…පෙ… ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

යුධඤ්ජයචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සොමනස්සචරියාවණ්ණනා

7. දුතියෙ ඉන්දපත්ථෙ පුරුත්තමෙති එවංනාමකෙ නගරවරෙ. කාමිතොති මාතාපිතුආදීහි ‘‘අහො වත එකො පුත්තො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති එවං චිරකාලෙ පත්ථිතො. දයිතොති පියායිතො. සොමනස්සොති විස්සුතොති ‘‘සොමනස්සො’’ති එවං පකාසනාමො.

8. සීලවාති දසකුසලකම්මපථසීලෙන චෙව ආචාරසීලෙන ච සමන්නාගතො. ගුණසම්පන්නොති සද්ධාබාහුසච්චාදිගුණෙහි උපෙතො, පරිපුණ්ණො වා. කල්‍යාණපටිභානවාති තංතංඉතිකත්තබ්බසාධනෙන උපායකොසල්ලසඞ්ඛාතෙන ච සුන්දරෙන පටිභානෙන සමන්නාගතො. වුඩ්ඪාපචායීති මාතාපිතරො කුලෙ ජෙට්ඨාති එවං යෙ ජාතිවුඩ්ඪා, යෙ ච සීලාදිගුණෙහි වුඩ්ඪා, තෙසං අපචායනසීලො. හිරීමාති පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය හිරියා සමන්නාගතො. සඞ්ගහෙසු ච කොවිදොති දානපියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාසඞ්ඛාතෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි යථාරහං සත්තානං සඞ්ගණ්හනෙසු කුසලො. එවරූපො රෙණුස්ස නාම කුරුරාජස්ස පුත්තො සොමනස්සොති විස්සුතො යදා හොමීති සම්බන්ධො.

9. තස්ස රඤ්ඤො පතිකරොති තෙන කුරුරාජෙන පති අභික්ඛණං උපකත්තබ්බභාවෙන පතිකරො වල්ලභො. කුහකතාපසොති අසන්තගුණසම්භාවනලක්ඛණෙන කොහඤ්ඤෙන ජීවිතකප්පනකො එකො තාපසො, තස්ස රඤ්ඤො සක්කාතබ්බො අහොසි. ආරාමන්ති ඵලාරාමං, යත්ථ එළාලුකලාබුකුම්භණ්ඩතිපුසාදිවල්ලිඵලානි චෙව තණ්ඩුලෙය්‍යකාදිසාකඤ්ච රොපීයති. මාලාවච්ඡන්ති ජාතිඅතිමුත්තකාදිපුප්ඵගච්ඡං, තෙන පුප්ඵාරාමං දස්සෙති. එත්ථ ච ආරාමං කත්වා තත්ථ මාලාවච්ඡඤ්ච යථාවුත්තඵලවච්ඡඤ්ච රොපෙත්වා තතො ලද්ධධනං සංහරිත්වා ඨපෙන්තො ජීවතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – තදා මහාරක්ඛිතො නාම තාපසො පඤ්චසතතාපසපරිවාරො හිමවන්තෙ වසිත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය ජනපදචාරිකං චරන්තො ඉන්දපත්ථනගරං පත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිත්වා සපරිසො පිණ්ඩාය චරන්තො රාජද්වාරං පාපුණි. රාජා ඉසිගණං දිස්වා ඉරියාපථෙ පසන්නො අලඞ්කතමහාතලෙ නිසීදාපෙත්වා පණීතෙනාහාරෙන පරිවිසිත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං වස්සාරත්තං මම උය්‍යානෙයෙව වසථා’’ති වත්වා තෙහි සද්ධිං උය්‍යානං ගන්ත්වා වසනට්ඨානානි කාරෙත්වා පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ දත්වා නික්ඛමි. තතො පට්ඨාය සබ්බෙපි තෙ රාජනිවෙසනෙ භුඤ්ජන්ති.

රාජා පන අපුත්තකො පුත්තෙ පත්ථෙති, පුත්තා නුප්පජ්ජන්ති. වස්සාරත්තච්චයෙන මහාරක්ඛිතො ‘‘හිමවන්තං ගමිස්සාමා’’ති රාජානං ආපුච්ඡිත්වා රඤ්ඤා කතසක්කාරසම්මානො නික්ඛමිත්වා අන්තරාමග්ගෙ මජ්ඣන්හිකසමයෙ මග්ගා ඔක්කම්ම එකස්ස සන්දච්ඡායස්ස රුක්ඛස්ස හෙට්ඨා සපරිසො නිසීදි. තාපසා කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘රාජා අපුත්තකො, සාධු වතස්ස සචෙ රාජපුත්තං ලභෙය්‍යා’’ති. මහාරක්ඛිතො තං කථං සුත්වා ‘‘භවිස්සති නු ඛො රඤ්ඤො පුත්තො, උදාහු නො’’ති උපධාරෙන්තො ‘‘භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘මා තුම්හෙ චින්තයිත්ථ, අජ්ජ පච්චූසකාලෙ එකො දෙවපුත්තො චවිත්වා රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තිස්සතී’’ති ආහ.

තං සුත්වා එකො කූටජටිලො ‘‘ඉදානි රාජකුලූපකො භවිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තාපසානං ගමනකාලෙ ගිලානාලයං කත්වා නිපජ්ජිත්වා ‘‘එහි ගච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න සක්කොමී’’ති ආහ. මහාරක්ඛිතො තස්ස නිපන්නකාරණං ඤත්වා ‘‘යදා සක්කොසි, තදා ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති ඉසිගණං ආදාය හිමවන්තමෙව ගතො. කුහකො නිවත්තිත්වා වෙගෙන ගන්ත්වා රාජද්වාරෙ ඨත්වා ‘‘මහාරක්ඛිතස්ස උපට්ඨාකතාපසො ආගතො’’ති රඤ්ඤො ආරොචාපෙත්වා රඤ්ඤා වෙගෙන පක්කොසාපිතො පාසාදං අභිරුය්හ පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. රාජා තං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ඉසීනං ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘‘භන්තෙ, අතිඛිප්පං නිවත්තිත්ථ, කෙනත්ථෙන ආගතත්ථා’’ති ආහ.

මහාරාජ, ඉසිගණො සුඛනිසින්නො ‘‘සාධු වතස්ස සචෙ රඤ්ඤො වංසානුරක්ඛකො පුත්තො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති කථං සමුට්ඨාපෙසි. අහං තං කථං සුත්වා ‘‘භවිස්සති නු ඛො රඤ්ඤො පුත්තො, උදාහු නො’’ති දිබ්බචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තො ‘‘මහිද්ධිකො දෙවපුත්තො චවිත්වා අග්ගමහෙසියා සුධම්මාය කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තිස්සතී’’ති දිස්වා ‘‘අජානන්තා ගබ්භං නාසෙය්‍යුං, ආචික්ඛිස්සාමි තාව න’’න්ති තුම්හාකං කථනත්ථාය ආගතො, කථිතං වො මයා, ගච්ඡාමහ’’න්ති. රාජා ‘‘භන්තෙ, න සක්කා ගන්තු’’න්ති හට්ඨතුට්ඨො පසන්නචිත්තො කුහකතාපසං උය්‍යානං නෙත්වා වසනට්ඨානං සංවිදහිත්වා අදාසි. සො තතො පට්ඨාය රාජකුලෙ භුඤ්ජන්තො වසති, ‘‘දිබ්බචක්ඛුකො’’ත්වෙවස්ස නාමං අහොසි.

තදා බොධිසත්තො තාවතිංසභවනතො චවිත්වා තත්ථ පටිසන්ධිං ගණ්හි, ජාතස්ස ච නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘සොමනස්සො’’ති නාමං කරිංසු. සො කුමාරපරිහාරෙන වඩ්ඪති. කුහකතාපසොපි උය්‍යානස්ස එකපස්සෙ නානප්පකාරං සූපෙය්‍යසාකඤ්ච ඵලවල්ලිආදයො ච රොපෙත්වා පණ්ණිකානං හත්ථෙ වික්කිණන්තො ධනං සංහරති. අථ බොධිසත්තස්ස සත්තවස්සිකකාලෙ රඤ්ඤො පච්චන්තො කුපිතො. සො ‘‘තාත, දිබ්බචක්ඛුතාපසෙ මා පමජ්ජා’’ති කුමාරං පටිච්ඡාපෙත්වා පච්චන්තං වූපසමෙතුං ගතො.

10-13. අථෙකදිවසං කුමාරො ‘‘ජටිලං පස්සිස්සාමී’’ති උය්‍යානං ගන්ත්වා කූටජටිලං එකං ගන්ධිකකාසාවං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා උභොහි හත්ථෙහි ද්වෙ ඝටෙ ගහෙත්වා සාකවත්ථුස්මිං උදකං සිඤ්චන්තං දිස්වා ‘‘අයං කූටජටිලො අත්තනො සමණධම්මං අකත්වා පණ්ණිකකම්මං කරොතී’’ති ඤත්වා ‘‘කිං කරොසි පණ්ණිකගහපතිකා’’ති තං ලජ්ජාපෙත්වා අවන්දිත්වා එව නික්ඛමි.

කූටජටිලො ‘‘අයං ඉදානෙව එවරූපො, පච්ඡා ‘කො ජානාති කිං කරිස්සතී’ති ඉදානෙව නං නාසෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා රඤ්ඤො ආගමනකාලෙ පාසාණඵලකං එකමන්තං ඛිපිත්වා පානීයඝටං භින්දිත්වා පණ්ණසාලාය තිණානි විකිරිත්වා සරීරං තෙලෙන මක්ඛෙත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා සසීසං පාරුපිත්වා මහාදුක්ඛප්පත්තො විය මඤ්චෙ නිපජ්ජි. රාජා ආගන්ත්වා නගරං පදක්ඛිණං කත්වා නිවෙසනං අපවිසිත්වාව ‘‘මම සාමිකං දිබ්බචක්ඛුකං පස්සිස්සාමී’’ති පණ්ණසාලද්වාරං ගන්ත්වා තං විප්පකාරං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො එත’’න්ති අන්තො පවිසිත්වා තං නිපන්නකං දිස්වා පාදෙ පරිමජ්ජන්තො පුච්ඡි – ‘‘කෙන, ත්වං භන්තෙ, එවං විහෙඨිතො, කමජ්ජ යමලොකං නෙමි, තං මෙ සීඝං ආචික්ඛා’’ති.

තං සුත්වා කූටජටිලො නිත්ථුනන්තො උට්ඨාය දිට්ඨො, මහාරාජ, ත්වං මෙ, පස්සිත්වා තයි විස්සාසෙන අහං ඉමං විප්පකාරං පත්තො, තව පුත්තෙනම්හි එවං විහෙඨිතොති. තං සුත්වා රාජා චොරඝාතකෙ ආණාපෙසි – ‘‘ගච්ඡථ කුමාරස්ස සීසං ඡින්දිත්වා සරීරඤ්චස්ස ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා රථියා රථියං විකිරථා’’ති. තෙ මාතරා අලඞ්කරිත්වා අත්තනො අඞ්කෙ නිසීදාපිතං කුමාරං ආකඩ්ඪිංසු – ‘‘රඤ්ඤා තෙ වධො ආණත්තො’’ති. කුමාරො මරණභයතජ්ජිතො මාතු අඞ්කතො වුට්ඨාය – ‘‘රඤ්ඤො මං දස්සෙථ, සන්ති රාජකිච්චානී’’ති ආහ. තෙ කුමාරස්ස වචනං සුත්වා මාරෙතුං අවිසහන්තා ගොණං විය රජ්ජුයා පරිකඩ්ඪන්තා නෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. තෙන වුත්තං ‘‘තමහං දිස්වාන කුහක’’න්තිආදි.

තත්ථ ථුසරාසිංව අතණ්ඩුලන්ති තණ්ඩුලකණෙහි විරහිතං ථුසරාසිං විය, දුමංව රුක්ඛං විය, අන්තො මහාසුසිරං. කදලිංව අසාරකං සීලාදිසාරරහිතං තාපසං අහං දිස්වා නත්ථි ඉමස්ස සතං සාධූනං ඣානාදිධම්මො. කස්මා? සාමඤ්ඤා සමණභාවා සීලමත්තතොපි අපගතො පරිහීනො අයං, තථා හි අයං හිරීසුක්කධම්මජහිතො පජහිතහිරිසඞ්ඛාතසුක්කධම්මො. ජීවිතවුත්තිකාරණාති ‘‘කෙවලං ජීවිතස්සෙව හෙතු අයං තාපසලිඞ්ගෙන චරතී’’ති චින්තෙසින්ති දස්සෙති. පරන්තිහීති පරන්තො පච්චන්තො නිවාසභූතො එතෙසං අත්ථීති පරන්තිනො, සීමන්තරිකවාසිනො. තෙහි පරන්තීහි අටවිකෙහි පච්චන්තදෙසො ඛොභිතො අහොසි. තං පච්චන්තකොපං නිසෙධෙතුං වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තො මම පිතා කුරුරාජා ‘‘තාත සොමනස්සකුමාර, මය්හං සාමිකං උග්ගතාපනං ඝොරතපං පරමසන්තින්ද්‍රියං ජටිලං මා පමජ්ජි. සො හි අම්හාකං සබ්බකාමදදො, තස්මා යදිච්ඡකං චිත්තරුචියං තස්ස චිත්තානුකූලං පවත්තෙහි අනුවත්තෙහී’’ති තදා මං අනුසාසීති දස්සෙති.

14. තමහං ගන්ත්වානුපට්ඨානන්ති පිතු වචනං අනතික්කන්තො තං කූටතාපසං උපට්ඨානත්ථං ගන්ත්වා තං සාකවත්ථුස්මිං උදකං ආසිඤ්චන්තං දිස්වා ‘‘පණ්ණිකො අය’’න්ති ච ඤත්වා කච්චි තෙ, ගහපති, කුසලන්ති, ගහපති, තෙ සරීරස්ස කච්චි කුසලං කුසලමෙව, තථා හි සාකවත්ථුස්මිං උදකං ආසිඤ්චසි. කිං වා තව හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා ආහරීයතු, තථා හි පණ්ණිකවුත්තිං අනුතිට්ඨසීති ඉදං වචනං අභාසිං.

15. තෙන සො කුපිතො ආසීති තෙන මයා වුත්තගහපතිවාදෙන සො මානනිස්සිතො මානං අල්ලීනො කුහකො මය්හං කුපිතො කුද්ධො අහොසි. කුද්ධො ච සමානො ‘‘ඝාතාපෙමි තුවං අජ්ජ, රට්ඨා පබ්බාජයාමි වා’’ති ආහ.

තත්ථ තුවං අජ්ජාති, ත්වං අජ්ජ, ඉදානියෙව රඤ්ඤො ආගතකාලෙති අත්ථො.

16. නිසෙධයිත්වා පච්චන්තන්ති පච්චන්තං වූපසමෙත්වා නගරං අපවිට්ඨො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව උය්‍යානං ගන්ත්වා කුහකං කුහකතාපසං කච්චි තෙ, භන්තෙ, ඛමනීයං, සම්මානො තෙ පවත්තිතොති කුමාරෙන තෙ සම්මානො පවත්තිතො අහොසි.

17. කුමාරො යථා නාසියොති යථා කුමාරො නාසියො නාසෙතබ්බො ඝාතාපෙතබ්බො, තථා සො පාපො තස්ස රඤ්ඤො ආචික්ඛි. ආණාපෙසීති මය්හං සාමිකෙ ඉමස්මිං දිබ්බචක්ඛුතාපසෙ සති කිං මම න නිප්ඵජ්ජති, තස්මා පුත්තෙන මෙ අත්ථො නත්ථි, තතොපි අයමෙව සෙය්‍යොති චින්තෙත්වා ආණාපෙසි.

18. කින්ති? සීසං තත්ථෙව ඡින්දිත්වාති යස්මිං ඨානෙ තං කුමාරං පස්සථ, තත්ථෙව තස්ස සීසං ඡින්දිත්වා සරීරඤ්චස්ස කත්වාන චතුඛණ්ඩිකං චතුරො ඛණ්ඩෙ කත්වා රථියා රථියං නීයන්තා වීථිතො වීථිං වික්ඛිපන්තා දස්සෙථ. කස්මා? සා ගති ජටිලහීළිතාති යෙහි අයං ජටිලො හීළිතො, තෙසං ජටිලහීළිතානං සා ගති සා නිප්ඵත්ති සො විපාකොති. ජටිලහීළිතාති වා ජටිලහීළනහෙතු සා තස්ස නිප්ඵත්තීති එවඤ්චෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

19. තත්ථාති තස්ස රඤ්ඤො ආණායං, තස්මිං වා තාපසස්ස පරිභවෙ. කාරණිකාති ඝාතකා, චොරඝාතකාති අත්ථො. චණ්ඩාති කුරූරා. ලුද්දාති සුදාරුණා. අකාරුණාති තස්සෙව වෙවචනං කතං. ‘‘අකරුණා’’තිපි පාළි, නික්කරුණාති අත්ථො. මාතු අඞ්කෙ නිසින්නස්සාති මම මාතු සුධම්මාය දෙවියා උච්ඡඞ්ගෙ නිසින්නස්ස. ‘‘නිසින්නස්සා’’ති අනාදරෙ සාමිවචනං. ආකඩ්ඪිත්වා නයන්ති මන්ති මාතරා අලඞ්කරිත්වා අත්තනො අඞ්කෙ නිසීදාපිතං මං රාජාණාය තෙ චොරඝාතකා ගොණං විය රජ්ජුයා ආකඩ්ඪිත්වා ආඝාතනං නයන්ති. කුමාරෙ පන නීයමානෙ දාසිගණපරිවුතා සද්ධිං ඔරොධෙහි සුධම්මා දෙවී නාගරාපි ‘‘මයං නිරපරාධං කුමාරං මාරෙතුං න දස්සාමා’’ති තෙන සද්ධිංයෙව අගමංසු.

20. බන්ධතං ගාළ්හබන්ධනන්ති ගාළ්හබන්ධනං බන්ධන්තානං තෙසං කාරණිකපුරිසානං. රාජකිරියානි අත්ථි මෙති මයා රඤ්ඤො වත්තබ්බානි රාජකිච්චානි අත්ථි. තස්මා රඤ්ඤො දස්සෙථ මං ඛිප්පන්ති තෙසං අහං එවං වචනං අවචං.

21. රඤ්ඤො දස්සයිංසු, පාපස්ස පාපසෙවිනොති අත්තනා පාපසීලස්ස ලාමකාචාරස්ස කූටතාපසස්ස සෙවනතො පාපසෙවිනො රඤ්ඤො මං දස්සයිංසු. දිස්වාන තං සඤ්ඤාපෙසින්ති තං මම පිතරං කුරුරාජානං පස්සිත්වා ‘‘කස්මා මං, දෙව, මාරාපෙසී’’ති වත්වා තෙන ‘‘කස්මා ච පන ත්වං මය්හං සාමිකං දිබ්බචක්ඛුතාපසං ගහපතිවාදෙන සමුදාචරි. ඉදඤ්චිදඤ්ච විප්පකාරං කරී’’ති වුත්තෙ ‘‘දෙව, ගහපතිඤ්ඤෙව ‘ගහපතී’ති වදන්තස්ස කො මය්හං දොසො’’ති වත්වා තස්ස නානාවිධානි මාලාවච්ඡානි රොපෙත්වා පුප්ඵපණ්ණඵලාඵලාදීනං වික්කිණනං හත්ථතො චස්ස තානි දෙවසිකං වික්කිණන්තෙහි මාලාකාරපණ්ණිකෙහි සද්දහාපෙත්වා ‘‘මාලාවත්ථුපණ්ණවත්ථූනි උපධාරෙථා’’ති වත්වා පණ්ණසාලඤ්චස්ස පවිසිත්වා පුප්ඵාදිවික්කියලද්ධං කහාපණකභණ්ඩිකං අත්තනො පුරිසෙහි නීහරාපෙත්වා රාජානං සඤ්ඤාපෙසිං තස්ස කූටතාපසභාවං ජානාපෙසිං. මමඤ්ච වසමානයින්ති තෙන සඤ්ඤාපනෙන ‘‘සච්චං ඛො පන කුමාරො වදති, අයං කූටතාපසො පුබ්බෙ අප්පිච්ඡො විය හුත්වා ඉදානි මහාපරිග්ගහො ජාතො’’ති යථා තස්මිං නිබ්බින්නො මම වසෙ වත්තති, එවං රාජානං මම වසමානෙසිං.

තතො මහාසත්තො ‘‘එවරූපස්ස බාලස්ස රඤ්ඤො සන්තිකෙ වසනතො හිමවන්තං පවිසිත්වා පබ්බජිතුං යුත්ත’’න්ති චින්තෙත්වා රාජානං ආපුච්ඡි – ‘‘න මෙ, මහාරාජ, ඉධ වාසෙන අත්ථො, අනුජානාථ මං පබ්බජිස්සාමී’’ති. රාජා ‘‘තාත, මයා අනුපධාරෙත්වාව තෙ වධො ආණත්තො, ඛම මය්හං අපරාධ’’න්ති මහාසත්තං ඛමාපෙත්වා ‘‘අජ්ජෙව ඉමං රජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘දෙව, කිමත්ථි මානුසකෙසු භොගෙසු, අහං පුබ්බෙ දීඝරත්තං දිබ්බභොගසම්පත්තියො අනුභවිං, න තත්ථාපි මෙ සඞ්ගො, පබ්බජිස්සාමෙවාහං, න තාදිසස්ස බාලස්ස පරනෙය්‍යබුද්ධිනො සන්තිකෙ වසාමී’’ති වත්වා තං ඔවදන්තො –

‘‘අනිසම්ම කතං කම්මං, අනවත්ථාය චින්තිතං;

භෙසජ්ජස්සෙව වෙභඞ්ගො, විපාකො හොති පාපකො.

‘‘නිසම්ම ච කතං කම්මං, සම්මාවත්ථාය චින්තිතං;

භෙසජ්ජස්සෙව සම්පත්ති, විපාකො හොති භද්‍රකො.

‘‘අලසො ගිහී කාමභොගී න සාධු, අසඤ්ඤතො පබ්බජිතො න සාධු;

රාජා න සාධු අනිසම්මකාරී, යො පණ්ඩිතො කොධනො තං න සාධු.

‘‘නිසම්ම ඛත්තියො කයිරා, නානිසම්ම දිසම්පති;

නිසම්මකාරිනො රාජ, යසො කිත්ති ච වඩ්ඪති.

‘‘නිසම්ම දණ්ඩං පණයෙය්‍ය ඉස්සරො, වෙගා කතං තප්පති භූමිපාල;

සම්මාපණීධී ච නරස්ස අත්ථා, අනානුතප්පා තෙ භවන්ති පච්ඡා.

‘‘අනානුතප්පානි හි යෙ කරොන්ති, විභජ්ජ කම්මායතනානි ලොකෙ;

විඤ්ඤුප්පසත්ථානි සුඛුද්‍රයානි, භවන්ති බුද්ධානුමතානි තානි.

‘‘ආගච්ඡුං දොවාරිකා ඛග්ගබන්ධා, කාසාවියා හන්තු මමං ජනින්ද;

මාතුඤ්ච අඞ්කස්මිමහං නිසින්නො, ආකඩ්ඪිතො සහසා තෙහි දෙව.

‘‘කටුකඤ්හි සම්බාධං සුකිච්ඡං පත්තො, මධුරම්පියං ජීවිතං ලද්ධ රාජ;

කිච්ඡෙනහං අජ්ජ වධා පමුත්තො, පබ්බජ්ජමෙවාභිමනොහමස්මී’’ති. (ජා. 1.15.227-234) –

ඉමාහි ගාථාහි ධම්මං දෙසෙසි.

තත්ථ අනිසම්මාති අනුපධාරෙත්වා. අනවත්ථායාති අවවත්ථපෙත්වා. වෙභඞ්ගොති විපත්ති. විපාකොති නිප්ඵත්ති. අසඤ්ඤතොති අසංවුතො දුස්සීලො. පණයෙය්‍යාති පට්ඨපෙය්‍ය. වෙගාති වෙගෙන සහසා. සම්මාපණීධී චාති සම්මාපණිධිනා, යොනිසො ඨපිතෙන චිත්තෙන කතා නරස්ස අත්ථා පච්ඡා අනානුතප්පා භවන්තීති අත්ථො. විභජ්ජාති ඉමානි කාතුං යුත්තානි, ඉමානි අයුත්තානීති එවං පඤ්ඤාය විභජිත්වා. කම්මායතනානීති කම්මානි. බුද්ධානුමතානීති පණ්ඩිතෙහි අනුමතානි අනවජ්ජානි හොන්ති. කටුකන්ති දුක්ඛං අසාතං, සම්බාධං සුකිච්ඡං මරණභයං පත්තොම්හි. ලද්ධාති අත්තනො ඤාණබලෙන ජීවිතං ලභිත්වා. පබ්බජ්ජමෙවාභිමනොති පබ්බජ්ජාභිමුඛචිත්තො එවාහමස්මි.

එවං මහාසත්තෙන ධම්මෙ දෙසිතෙ රාජා දෙවිං ආමන්තෙසි – ‘‘දෙවි, ත්වං පුත්තං නිවත්තෙහී’’ති. දෙවීපි කුමාරස්ස පබ්බජ්ජමෙව රොචෙසි. මහාසත්තො මාතාපිතරො වන්දිත්වා ‘‘සචෙ මය්හං දොසො අත්ථි, තං ඛමථා’’ති ඛමාපෙත්වා මහාජනං ආපුච්ඡිත්වා හිමවන්තාභිමුඛො අගමාසි. ගතෙ ච පන මහාසත්තෙ මහාජනො කූටජටිලං පොථෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. බොධිසත්තොපි සනාගරෙහි අමච්චපාරිසජ්ජාදීහි රාජපුරිසෙහි අස්සුමුඛෙහි අනුබන්ධියමානො තෙ නිවත්තෙසි. මනුස්සෙසු නිවත්තෙසු මනුස්සවණ්ණෙනාගන්ත්වා දෙවතාහි නීතො සත්ත පබ්බතරාජියො අතික්කමිත්වා හිමවන්තෙ විස්සකම්මුනා නිම්මිතාය පණ්ණසාලාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තෙන වුත්තං –

22. ‘‘සො මං තත්ථ ඛමාපෙසි, මහාරජ්ජං අදාසි මෙ;

සොහං තමං දාලයිත්වා, පබ්බජිං අනගාරිය’’න්ති.

තත්ථ තමං දාලයිත්වාති කාමාදීනවදස්සනස්ස පටිපක්ඛභූතං සම්මොහතමං විධමිත්වා. පබ්බජින්ති උපාගච්ඡිං. අනගාරියන්ති පබ්බජ්ජං.

23. ඉදානි යදත්ථං තදා තං රාජිස්සරියං පරිච්චත්තං, තං දස්සෙතුං ‘‘න මෙ දෙස්ස’’න්ති ඔසානගාථමාහ. තස්සත්ථො වුත්තනයොව.

එවං පන මහාසත්තෙ පබ්බජිතෙ යාව සොළසවස්සකාලා රාජකුලෙ පරිචාරිකවෙසෙන දෙවතායෙව නං උපට්ඨහිංසු. සො තත්ථ ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

තදා කුහකො දෙවදත්තො අහොසි, මාතා මහාමායා, මහාරක්ඛිතතාපසො සාරිපුත්තත්ථෙරො, සොමනස්සකුමාරො ලොකනාථො.

තස්ස යුධඤ්ජයචරියායං (චරියා. 3.1 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව දස පාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. ඉධාපි නෙක්ඛම්මපාරමී අතිසයවතීති සා එව දෙසනං ආරුළ්හා. තථා සත්තවස්සිකකාලෙ එව රාජකිච්චෙසු සමත්ථතා, තස්ස තාපසස්ස කූටජටිලභාවපරිග්ගණ්හනං, තෙන පයුත්තෙන රඤ්ඤා වධෙ ආණත්තෙ සන්තාසාභාවො, රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා නානානයෙහි තස්ස සදොසතං අත්තනො ච නිරපරාධතං මහාජනස්ස මජ්ඣෙ පකාසෙත්වා රඤ්ඤො ච පරනෙය්‍යබුද්ධිතං බාලභාවඤ්ච පට්ඨපෙත්වා තෙන ඛමාපිතෙපි තස්ස සන්තිකෙ වාසතො රජ්ජිස්සරියතො ච සංවෙගමාපජ්ජිත්වා නානප්පකාරං යාචියමානෙනපි හත්ථගතං රජ්ජසිරිං ඛෙළපිණ්ඩං විය ඡඩ්ඩෙත්වා කත්ථචි අලග්ගචිත්තෙන හුත්වා පබ්බජනං, පබ්බජිත්වා පවිවෙකාරාමෙන හුත්වා නචිරස්සෙව අප්පකසිරෙන ඣානාභිඤ්ඤානිබ්බත්තනන්ති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

සොමනස්සචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. අයොඝරචරියාවණ්ණනා

24. තතියෙ අයොඝරම්හි සංවඩ්ඪොති අමනුස්සඋපද්දවපරිවජ්ජනත්ථං චතුරස්සසාලවසෙන කතෙ මහති සබ්බඅයොමයෙ ගෙහෙ සංවඩ්ඪො. නාමෙනාසි අයොඝරොති අයොඝරෙ ජාතසංවඩ්ඪභාවෙනෙව ‘‘අයොඝරකුමාරො’’ති නාමෙන පාකටො අහොසි.

25-6. තදා හි කාසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා පුරිමත්තභාවෙ සපත්ති ‘‘තව ජාතං ජාතං පජං ඛාදෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං පට්ඨපෙත්වා යක්ඛිනියොනියං නිබ්බත්තා ඔකාසං ලභිත්වා තස්සා විජාතකාලෙ ද්වෙ වාරෙ පුත්තෙ ඛාදි. තතියවාරෙ පන බොධිසත්තො තස්සා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. රාජා ‘‘දෙවියා ජාතං ජාතං පජං එකා යක්ඛිනී ඛාදති, කිං නු ඛො කාතබ්බ’’න්ති මනුස්සෙහි සම්මන්තෙත්වා ‘‘අමනුස්සා නාම අයොඝරස්ස භායන්ති, අයොඝරං කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තෙ කම්මාරෙ ආණාපෙත්වා ථම්භෙ ආදිං කත්වා අයොමයෙහෙව සබ්බගෙහසම්භාරෙහි චතුරස්සසාලං මහන්තං අයොඝරං නිට්ඨාපෙත්වා පරිපක්කගබ්භං දෙවිං තත්ථ වාසෙසි. සා තත්ථ ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණං පුත්තං විජායි. ‘‘අයොඝරකුමාරො’’ත්වෙවස්ස නාමං කරිංසු. තං ධාතීනං දත්වා මහන්තං ආරක්ඛං සංවිදහිත්වා රාජා දෙවිං අන්තෙපුරං ආනෙසි. යක්ඛිනීපි උදකවාරං ගන්ත්වා වෙස්සවණස්ස උදකං වහන්තී ජීවිතක්ඛයං පත්තා.

මහාසත්තො අයොඝරෙයෙව වඩ්ඪිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො, තත්ථෙව සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හි. රාජා පුත්තං සොළසවස්සුද්දෙසිකං විදිත්වා ‘‘රජ්ජමස්ස දස්සාමී’’ති අමච්චෙ ආණාපෙසි – ‘‘පුත්තං මෙ ආනෙථා’’ති. තෙ ‘‘සාධු, දෙවා’’ති නගරං අලඞ්කාරාපෙත්වා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං මඞ්ගලවාරණං ආදාය තත්ථ ගන්ත්වා කුමාරං අලඞ්කරිත්වා හත්ථික්ඛන්ධෙ නිසීදාපෙත්වා නගරං පදක්ඛිණං කාරෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. මහාසත්තො රාජානං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. රාජා තස්ස සරීරසොභං ඔලොකෙත්වා බලවසිනෙහෙන තං ආලිඞ්ගිත්වා ‘‘අජ්ජෙව මෙ පුත්තං අභිසිඤ්චථා’’ති අමච්චෙ ආණාපෙසි. මහාසත්තො පිතරං වන්දිත්වා ‘‘න මය්හං රජ්ජෙන අත්ථො, අහං පබ්බජිස්සාමි, පබ්බජ්ජං මෙ අනුජානාථා’’ති ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘දුක්ඛෙන ජීවිතො ලද්ධො’’තිආදි.

තත්ථ දුක්ඛෙනාති, තාත, තව භාතිකා ද්වෙ එකාය යක්ඛිනියා ඛාදිතා, තුය්හං පන තතො අමනුස්සභයතො නිවාරණත්ථං කතෙන දුක්ඛෙන මහතා ආයාසෙන ජීවිතො ලද්ධො. සංපීළෙ පතිපොසිතොති නානාවිධාය අමනුස්සරක්ඛාය සම්බාධෙ අයොඝරෙ විජායනකාලතො පට්ඨාය යාව සොළසවස්සුප්පත්තියා සම්බාධෙ සංවඩ්ඪිතොති අත්ථො. අජ්ජෙව, පුත්ත, පටිපජ්ජ, කෙවලං වසුධං ඉමන්ති කඤ්චනමාලාලඞ්කතස්ස සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා රතනරාසිම්හි ඨපෙත්වා තීහි සඞ්ඛෙහි අභිසිඤ්චියමානො ඉමං කුලසන්තකං කෙවලං සකලං සමුද්දපරියන්තං තතොයෙව සහ රට්ඨෙහීති සරට්ඨකං සහ නිගමෙහි මහාගාමෙහීති සනිගමං අපරිමිතෙන පරිවාරජනෙන සද්ධිං සජනං ඉමං වසුධං මහාපථවිං අජ්ජෙව, පුත්ත, පටිපජ්ජ, රජ්ජං කාරෙහීති අත්ථො. වන්දිත්වා ඛත්තියං. අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වාන, ඉදං වචනමබ්‍රවින්ති ඛත්තියං කාසිරාජානං මම පිතරං වන්දිත්වා තස්ස අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා ඉදං වචනං අභාසිං.

27. යෙ කෙචි මහියා සත්තාති ඉමිස්සා මහාපථවියා යෙ කෙචි සත්තා නාම. හීනමුක්කට්ඨමජ්ඣිමාති ලාමකා චෙව උත්තමා ච, උභින්නං වෙමජ්ඣෙ භවත්තා මජ්ඣිමා ච. සකෙ ගෙහෙති සබ්බෙ තෙ සකෙ ගෙහෙ. සකඤාතිභීති සකෙහි ඤාතීහි සම්මොදමානා විස්සට්ඨා අනුක්කණ්ඨිතා යථාවිභවං වඩ්ඪන්ති.

28. ඉදං ලොකෙ උත්තරියන්ති ඉදං පන ඉමස්මිං ලොකෙ අසදිසං, මය්හං එව ආවෙණිකං. කිං පන තං සංපීළෙ මම පොසනන්ති සම්බාධෙ මම සංවඩ්ඪනං. තථා හි අයොඝරම්හි සංවඩ්ඪො, අප්පභෙ චන්දසූරියෙති චන්දසූරියානං පභාරහිතෙ අයොඝරෙ සංවඩ්ඪොම්හීති සංවඩ්ඪො අම්හි.

29. පූතිකුණපසම්පුණ්ණාති පූතිගන්ධනානප්පකාරකුණපසම්පුණ්ණා ගූථනිරයසදිසා. මාතු කුච්ඡිතො ජීවිතසංසයෙ වත්තමානෙ කථං මුච්චිත්වා නික්ඛමිත්වා. තතො ඝොරතරෙති තතොපි ගබ්භවාසතො දාරුණතරෙ, අවිස්සට්ඨවාසෙන දුක්ඛෙ. පක්ඛිත්තයොඝරෙති පක්ඛිත්තො අයොඝරෙ, බන්ධනාගාරෙ ඨපිතො විය අහොසින්ති දස්සෙති.

30. යදිහන්ති එත්ථ යදීති නිපාතමත්තං. තාදිසන්ති යාදිසං පුබ්බෙ වුත්තං, තාදිසං පරමදාරුණං දුක්ඛං පත්වා අහං රජ්ජෙසු යදි රජ්ජාමි යදි රමිස්සාමි, එවං සන්තෙ පාපානං ලාමකානං නිහීනපුරිසානං උත්තමො නිහීනතමො සියං.

31. උක්කණ්ඨිතොම්හි කායෙනාති අපරිමුත්තගබ්භවාසාදිනා පූතිකායෙන උක්කණ්ඨිතො නිබ්බින්නො අම්හි. රජ්ජෙනම්හි අනත්ථිකොති රජ්ජෙනපි අනත්ථිකො අම්හි. යක්ඛිනියා හත්ථතො මුත්තොපි හි නාහං අජරාමරො, කිං මෙ රජ්ජෙන, රජ්ජඤ්හි නාම සබ්බෙසං අනත්ථානං සන්නිපාතට්ඨානං, තත්ථ ඨිතකාලතො පට්ඨාය දුන්නික්ඛමං හොති, තස්මා තං අනුපගන්ත්වා නිබ්බුතිං පරියෙසිස්සං, යත්ථ මං මච්චු න මද්දියෙති යත්ථ ඨිතං මං මහාසෙනො මච්චුරාජා න මද්දියෙ න ඔත්ථරෙය්‍ය න අභිභවෙය්‍ය, තං නිබ්බුතිං අමතමහානිබ්බානං පරියෙසිස්සාමීති.

32. එවාහං චින්තයිත්වානාති එවං ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන නානප්පකාරං සංසාරෙ ආදීනවං පච්චවෙක්ඛණෙන නිබ්බානෙ ආනිසංසදස්සනෙන ච යොනිසො චින්තෙත්වා. විරවන්තෙ මහාජනෙති මයා විප්පයොගදුක්ඛාසහනෙන විරවන්තෙ පරිදෙවන්තෙ මාතාපිතුප්පමුඛෙ මහන්තෙ ජනෙ. නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වාති යථා නාම මහාබලො හත්ථිනාගො දුබ්බලතරං රජ්ජුබන්ධනං සුඛෙනෙව ඡින්දති, එවමෙව ඤාතිසඞ්ගාදිභෙදස්ස තස්මිං ජනෙ තණ්හාබන්ධනස්ස ඡින්දනෙන බන්ධනං ඡෙත්වා කානනසඞ්ඛාතං මහාවනං පබ්බජ්ජූපගමනවසෙන පාවිසිං. ඔසානගාථා වුත්තත්ථා එව.

තත්ථ ච මහාසත්තො අත්තනො පබ්බජ්ජාධිප්පායං ජානිත්වා ‘‘තාත, කිංකාරණා පබ්බජසී’’ති රඤ්ඤා වුත්තො ‘‘දෙව, අහං මාතුකුච්ඡිම්හි දස මාසෙ ගූථනිරයෙ විය වසිත්වා මාතු කුච්ඡිතො නික්ඛන්තො යක්ඛිනියා භයෙන සොළසවස්සානි බන්ධනාගාරෙ වසන්තො බහි ඔලොකෙතුම්පි න ලභිං, උස්සදනිරයෙ පක්ඛිත්තො විය අහොසිං, යක්ඛිනිතො මුත්තොපි අජරාමරො න හොමි, මච්චු නාමෙස න සක්කා කෙනචි ජිනිතුං, භවෙ උක්කණ්ඨිතොම්හි, යාව මෙ බ්‍යාධිජරාමරණානි නාගච්ඡන්ති, තාවදෙව පබ්බජිත්වා ධම්මං චරිස්සාමි, අලං මෙ රජ්ජෙන, අනුජානාහි මං, දෙව, පබ්බජිතු’’න්ති වත්වා –

‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො;

අබ්භුට්ඨිතොව සො යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති. (ජා. 1.15.363) –

ආදිනා චතුවීසතියා ගාථාහි පිතු ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘මහාරාජ, තුම්හාකං රජ්ජං තුම්හාකමෙව හොතු, න මය්හං ඉමිනා අත්ථො, තුම්හෙහි සද්ධිං කථෙන්තෙයෙව බ්‍යාධිජරාමරණානි ආගච්ඡෙය්‍යුං, තිට්ඨථ තුම්හෙ’’ති වත්වා අයදාමං ඡින්දිත්වා මත්තහත්ථී විය, කඤ්චනපඤ්ජරං භින්දිත්වා සීහපොතකො විය, කාමෙ පහාය මාතාපිතරො වන්දිත්වා නික්ඛමි. අථස්ස පිතා ‘‘අයං නාම කුමාරො පබ්බජිතුකාමො, කිමඞ්ගං පනාහං, මමාපි රජ්ජෙන අත්ථො නත්ථී’’ති රජ්ජං පහාය තෙන සද්ධිං එව නික්ඛමි. තස්මිං නික්ඛමන්තෙ දෙවීපි අමච්චාපි බ්‍රාහ්මණගහපතිකාදයොපීති සකලනගරවාසිනො භොගෙ ඡඩ්ඩෙත්වා නික්ඛමිංසු. සමාගමො මහා අහොසි, පරිසා ද්වාදසයොජනිකා ජාතා, තෙ ආදාය මහාසත්තො හිමවන්තං පාවිසි.

සක්කො දෙවරාජා තස්ස නික්ඛන්තභාවං ඤත්වා විස්සකම්මං පෙසෙත්වා ද්වාදසයොජනායාමං සත්තයොජනවිත්ථාරං අස්සමපදං කාරෙසි, සබ්බෙ ච පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ පටියාදාපෙසි. ඉධ මහාසත්තස්ස පබ්බජ්ජා ච ඔවාදදානඤ්ච බ්‍රහ්මලොකපරායනතා ච පරිසාය සම්මා පටිපත්ති ච සබ්බා මහාගොවින්දචරියායං (චරියා. 1.37 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

තදා මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි අහෙසුං, පරිසා බුද්ධපරිසා, අයොඝරපණ්ඩිතො ලොකනාථො.

තස්ස සෙසපාරමිනිද්ධාරණා ආනුභාවවිභාවනා ච හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

අයොඝරචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. භිසචරියාවණ්ණනා

34. චතුත්ථෙ යදා හොමි, කාසීනං පුරවරුත්තමෙති ‘‘කාසී’’ති බහුවචනවසෙන ලද්ධවොහාරස්ස රට්ඨස්ස නගරවරෙ බාරාණසියං යස්මිං කාලෙ ජාතසංවඩ්ඪො හුත්වා වසාමීති අත්ථො. භගිනී ච භාතරො සත්ත, නිබ්බත්තා සොත්තියෙ කුලෙති උපකඤ්චනාදයො ඡ අහඤ්චාති භාතරො සත්ත සබ්බකනිට්ඨා කඤ්චනදෙවී නාම භගිනී චාති සබ්බෙ මයං අට්ඨ ජනා මන්තජ්ඣෙනනිරතතාය සොත්තියෙ උදිතොදිතෙ මහති බ්‍රාහ්මණකුලෙ තදා නිබ්බත්තා ජාතාති අත්ථො.

35. බොධිසත්තො හි තදා බාරාණසියං අසීතිකොටිවිභවස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස ‘‘කඤ්චනකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. අථස්ස පදසා විචරණකාලෙ අපරො පුත්තො විජායි. ‘‘උපකඤ්චනකුමාරො’’තිස්ස නාමං කරිංසු. තතො පට්ඨාය මහාසත්තං ‘‘මහාකඤ්චනකුමාරො’’ති සමුදාචරන්ති. එවං පටිපාටියා සත්ත පුත්තා අහෙසුං. සබ්බකනිට්ඨා පන එකා ධීතා. තස්සා ‘‘කඤ්චනදෙවී’’ති නාමං කරිංසු. මහාසත්තො වයප්පත්තො තක්කසිලං ගන්ත්වා සබ්බසිප්පානි උග්ගහෙත්වා පච්චාගඤ්ඡි.

අථ නං මාතාපිතරො ඝරාවාසෙන බන්ධිතුකාමා ‘‘අත්තනො සමානජාතිකුලතො තෙ දාරිකං ආනෙස්සාමා’’ති වදිංසු. සො ‘‘අම්ම, තාත, න මය්හං ඝරාවාසෙන අත්ථො. මය්හඤ්හි සබ්බො ලොකසන්නිවාසො ආදිත්තො විය සප්පටිභයො, බන්ධනාගාරං විය පලිබුද්ධනං, උක්කාරභූමි විය ජිගුච්ඡො හුත්වා උපට්ඨාති, න මෙ චිත්තං කාමෙසු රජ්ජති, අඤ්ඤෙ වො පුත්තා අත්ථි, තෙ ඝරාවාසෙන නිමන්තෙථා’’ති වත්වා පුනප්පුනං යාචිතොපි සහායෙහි යාචාපිතොපි න ඉච්ඡි, අථ නං සහායා ‘‘සම්ම, කිං පන ත්වං පත්ථයන්තො කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුං න ඉච්ඡසී’’ති පුච්ඡිංසු. සො තෙසං අත්තනො නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයං ආරොචෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙසං පුබ්බජො ආසි’’න්තිආදි.

තත්ථ එතෙසං පුබ්බජො ආසින්ති එතෙසං උපකඤ්චනකාදීනං සත්තන්නං ජෙට්ඨභාතිකො අහං තදා අහොසිං. හිරීසුක්කමුපාගතොති සුක්කවිපාකත්තා සන්තානස්ස විසොධනතො ච සුක්කං පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණං හිරිං භුසං ආගතො, අතිවිය පාපං ජිගුච්ඡන්තො ආසින්ති අත්ථො. භවං දිස්වාන භයතො, නෙක්ඛම්මාභිරතො අහන්ති කාමභවාදීනං වසෙන සබ්බං භවං පක්ඛන්දිතුං ආගච්ඡන්තං චණ්ඩහත්ථිං විය, හිංසිතුං ආගච්ඡන්තං උක්ඛිත්තාසිකං වධකං විය, සීහං විය, යක්ඛං විය, රක්ඛසං විය, ඝොරවිසං විය, ආසිවිසං විය, ආදිත්තං අඞ්ගාරං විය, සප්පටිභයං භයානකභාවතො පස්සිත්වා තතො මුච්චනත්ථඤ්ච පබ්බජ්ජාභිරතො පබ්බජිත්වා ‘‘කථං නු ඛො ධම්මචරියං සම්මාපටිපත්තිං පූරෙය්‍යං, ඣානසමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙය්‍ය’’න්ති පබ්බජ්ජාකුසලධම්මපඨමජ්ඣානාදිඅභිරතො තදා අහං ආසින්ති අත්ථො.

36. පහිතාති මාතාපිතූහි පෙසිතා. එකමානසාති සමානජ්ඣාසයා පුබ්බෙ මයා එකච්ඡන්දා මනාපචාරිනො මාතාපිතූහි පහිතත්තා පන මම පටික්කූලං අමනාපං වදන්තා. කාමෙහි මං නිමන්තෙන්තීති මහාපිතූහි වා එකමානසා කාමෙහි මං නිමන්තෙන්ති. කුලවංසං ධාරෙහීති ඝරාවාසං සණ්ඨපෙන්තො අත්තනො කුලවංසං ධාරෙහි පතිට්ඨපෙහීති කාමෙහි මං නිමන්තෙසුන්ති අත්ථො.

37. යං තෙසං වචනං වුත්තන්ති තෙසං මම පියසහායානං යං වචනං වුත්තං. ගිහිධම්මෙ සුඛාවහන්ති ගිහිභාවෙ සති ගහට්ඨභාවෙ ඨිතස්ස පුරිසස්ස ඤායානුගතත්තා දිට්ඨධම්මිකස්ස සම්පරායිකස්ස ච සුඛස්ස ආවහනතො සුඛාවහං. තං මෙ අහොසි කඨිනන්ති තං තෙසං මය්හං සහායානං මාතාපිතූනඤ්ච වචනං එකන්තෙනෙව නෙක්ඛම්මාභිරතත්තා අමනාපභාවෙන මෙ කඨිනං ඵරුසං දිවසං සන්තත්තඵාලසදිසං උභොපි කණ්ණෙ ඣාපෙන්තං විය අහොසි.

38. තෙ මං තදා උක්ඛිපන්තන්ති තෙ මය්හං සහායා මාතාපිතූහි අත්තනො ච උපනිමන්තනවසෙන අනෙකවාරං උපනීයමානෙ කාමෙ උද්ධමුද්ධං ඛිපන්තං ඡඩ්ඩෙන්තං පටික්ඛිපන්තං මං පුච්ඡිංසු. පත්ථිතං මමාති ඉතො විසුද්ධතරං කිං නු ඛො ඉමිනා පත්ථිතන්ති මයා අභිපත්ථිතං මම තං පත්ථනං පුච්ඡිංසු – ‘‘කිං ත්වං පත්ථයසෙ, සම්ම, යදි කාමෙ න භුඤ්ජසී’’ති.

39. අත්ථකාමොති අත්තනො අත්ථකාමො, පාපභීරූති අත්ථො. ‘‘අත්තකාමො’’තිපි පාළි. හිතෙසිනන්ති මය්හං හිතෙසීනං පියසහායානං. කෙචි ‘‘අත්ථකාමහිතෙසින’’න්ති පඨන්ති, තං න සුන්දරං.

40. පිතු මාතු ච සාවයුන්ති තෙ මය්හං සහායා අනිවත්තනීයං මම පබ්බජ්ජාඡන්දං විදිත්වා පබ්බජිතුකාමතාදීපකං මය්හං වචනං පිතු මාතු ච සාවෙසුං. ‘‘යග්ඝෙ, අම්මතාතා, ජානාථ, එකන්තෙනෙව මහාකඤ්චනකුමාරො පබ්බජිස්සති, න සො සක්කා කෙනචි උපායෙන කාමෙසු උපනෙතු’’න්ති අවොචුං. මාතාපිතා එවමාහූති තදා මය්හං මාතාපිතරො මම සහායෙහි වුත්තං මම වචනං සුත්වා එවමාහංසු – ‘‘සබ්බෙව පබ්බජාම, භො’’ති, යදි මහාකඤ්චනකුමාරස්ස නෙක්ඛම්මං අභිරුචිතං, යං තස්ස අභිරුචිතං, තදම්හාකම්පි අභිරුචිතමෙව, තස්මා සබ්බෙව පබ්බජාම, භොති. ‘‘භො’’ති තෙසං බ්‍රාහ්මණානං ආලපනං. ‘‘පබ්බජාම ඛො’’තිපි පාඨො, පබ්බජාම එවාති අත්ථො. මහාසත්තස්ස හි පබ්බජ්ජාඡන්දං විදිත්වා උපකඤ්චනාදයො ඡ භාතරො භගිනී ච කඤ්චනදෙවී පබ්බජිතුකාමාව අහෙසුං, තෙන තෙපි මාතාපිතූහි ඝරාවාසෙන නිමන්තියමානා න ඉච්ඡිංසුයෙව. තස්මා එවමාහංසු ‘‘සබ්බෙව පබ්බජාම, භො’’ති.

එවඤ්ච පන වත්වා මහාසත්තං මාතාපිතරො පක්කොසිත්වා අත්තනොපි අධිප්පායං තස්ස ආචික්ඛිත්වා ‘‘තාත, යදි පබ්බජිතුකාමොසි, අසීතිකොටිධනං තව සන්තකං යථාසුඛං විස්සජ්ජෙහී’’ති ආහංසු. අථ නං මහාපුරිසො කපණද්ධිකාදීනං විස්සජ්ජෙත්වා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා හිමවන්තං පාවිසි. තෙන සද්ධිං මාතාපිතරො ඡ භාතරො ච භගිනී ච එකො දාසො එකා දාසී එකො ච සහායො ඝරාවාසං පහාය අගමංසු. තෙන වුත්තං –

41. ‘‘උභො මාතා පිතා මය්හං, භගිනී ච සත්ත භාතරො;

අමිතධනං ඡඩ්ඩයිත්වා, පවිසිම්හා මහාවන’’න්ති.

ජාතකට්ඨකථායං (ජා. අට්ඨ. 4.14.77 භිසජාතකවණ්ණනා) පන ‘‘මාතාපිතූසු කාලංකතෙසු තෙසං කත්තබ්බකිච්චං කත්වා මහාසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමී’’ති වුත්තං.

එවං හිමවන්තං පවිසිත්වා ච තෙ බොධිසත්තප්පමුඛා එකං පදුමසරං නිස්සාය රමණීයෙ භූමිභාගෙ අස්සමං කත්වා පබ්බජිත්වා වනමූලඵලාහාරා යාපයිංසු. තෙසු උපකඤ්චනාදයො අට්ඨ ජනා වාරෙන ඵලාඵලං ආහරිත්වා එකස්මිං පාසාණඵලකෙ අත්තනො ඉතරෙසඤ්ච කොට්ඨාසෙ කත්වා ඝණ්ටිසඤ්ඤං දත්වා අත්තනො කොට්ඨාසං ආදාය වසනට්ඨානං පවිසන්ති. සෙසාපි ඝණ්ටිසඤ්ඤාය පණ්ණසාලතො නික්ඛමිත්වා අත්තනො අත්තනො පාපුණනකොට්ඨාසං ආදාය වසනට්ඨානං ගන්ත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්ති.

අපරභාගෙ භිසානි ආහරිත්වා තථෙව ඛාදන්ති. තත්ථ තෙ ඝොරතපා පරමධිතින්ද්‍රියා කසිණපරිකම්මං කරොන්තා විහරිංසු. අථ නෙසං සීලතෙජෙන සක්කස්ස භවනං කම්පි. සක්කො තං කාරණං ඤත්වා ‘‘ඉමෙ ඉසයො වීමංසිස්සාමී’’ති අත්තනො ආනුභාවෙන මහාසත්තස්ස කොට්ඨාසෙ තයො දිවසෙ අන්තරධාපෙසි. මහාසත්තො පඨමදිවසෙ කොට්ඨාසං අදිස්වා ‘‘මම කොට්ඨාසො පමුට්ඨො භවිස්සතී’’ති චින්තෙසි. දුතියදිවසෙ ‘‘මම දොසෙන භවිතබ්බං, පණාමනවසෙන මම කොට්ඨාසං න ඨපිතං මඤ්ඤෙ’’ති චින්තෙසි. තතියදිවසෙ ‘‘තං කාරණං සුත්වා ඛමාපෙස්සාමී’’ති සායන්හසමයෙ ඝණ්ටිසඤ්ඤං දත්වා තාය සඤ්ඤාය සබ්බෙසු සන්නිපතිතෙසු තමත්ථං ආරොචෙත්වා තීසුපි දිවසෙසු තෙහි ජෙට්ඨකොට්ඨාසස්ස ඨපිතභාවං සුත්වා ‘‘තුම්හෙහි මය්හං කොට්ඨාසො ඨපිතො, මයා පන න ලද්ධො, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති ආහ. තං සුත්වා සබ්බෙව සංවෙගප්පත්තා අහෙසුං.

තස්මිං අස්සමෙ රුක්ඛදෙවතාපි අත්තනො භවනතො ඔතරිත්වා තෙසං සන්තිකෙ නිසීදි. මනුස්සානං හත්ථතො පලායිත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨො එකො වාරණො අහිතුණ්ඩිකහත්ථතො පලායිත්වා මුත්තො සප්පකීළාපනකො එකො වානරො ච තෙහි ඉසීහි කතපරිචයා තදා තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. සක්කොපි ‘‘ඉසිගණං පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති අදිස්සමානකායො තත්ථෙව අට්ඨාසි. තස්මිඤ්ච ඛණෙ බොධිසත්තස්ස කනිට්ඨො උපකඤ්චනතාපසො උට්ඨාය බොධිසත්තං වන්දිත්වා සෙසානං අපචිතිං දස්සෙත්වා ‘‘අහං සඤ්ඤං පට්ඨපෙත්වා අත්තානඤ්ඤෙව සොධෙතුං ලභාමී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, ලභසී’’ති වුත්තෙ ඉසිගණමජ්ඣෙ ඨත්වා සපථං කරොන්තො –

‘‘අස්සං ගවං රජතං ජාතරූපං, භරියඤ්ච සො ඉධ ලභතං මනාපං;

පුත්තෙහි දාරෙහි සමඞ්ගි හොතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසී’’ති. (ජා. 1.14.78) –

ඉමං ගාථං අභාසි. ඉමඤ්හි සො ‘‘යත්තකානි පියවත්ථූනි හොන්ති, තෙහි විප්පයොගෙ තත්තකානි දුක්ඛානි උප්පජ්ජන්තී’’ති වත්ථුකාමෙ ගරහන්තො ආහ.

තං සුත්වා ඉසිගණො ‘‘මාරිස, මා කථය, අතිභාරියො තෙ සපථො’’ති කණ්ණෙ පිදහි. බොධිසත්තොපි ‘‘අතිභාරියො තෙ සපථො, න, ත්වං තාත, ගණ්හසි, තව පත්තාසනෙ නිසීදා’’ති ආහ. සෙසාපි සපථං කරොන්තා යථාක්කමං –

‘‘මාලඤ්ච සො කාසිකචන්දනඤ්ච, ධාරෙතු පුත්තස්ස බහූ භවන්තු;

කාමෙසු තිබ්බං කුරුතං අපෙක්ඛං, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

‘‘පහූතධඤ්ඤො කසිමා යසස්සී, පුත්තෙ ගිහී ධනිමා සබ්බකාමෙ;

වයං අපස්සං ඝරමාවසාතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

‘‘සො ඛත්තියො හොතු පසය්හකාරී, රාජාභිරාජා බලවා යසස්සී;

සචාතුරන්තං මහිමාවසාතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

‘‘සො බ්‍රාහ්මණො හොතු අවීතරාගො, මුහුත්තනක්ඛත්තපථෙසු යුත්තො;

පූජෙතු නං රට්ඨපතී යසස්සී, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

‘‘අජ්ඣායකං සබ්බසමන්තවෙදං, තපස්සිනං මඤ්ඤතු සබ්බලොකො;

පූජෙන්තු නං ජානපදා සමෙච්ච, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

‘‘චතුස්සදං ගාමවරං සමිද්ධං, දින්නඤ්හි සො භුඤ්ජතු වාසවෙන;

අවීතරාගො මරණං උපෙතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

‘‘සො ගාමණී හොතු සහායමජ්ඣෙ, නච්චෙහි ගීතෙහි පමොදමානො;

සො රාජතො බ්‍යසනමාලත්ථ කිඤ්චි, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

‘‘තං එකරාජා පථවිං විජෙත්වා, ඉත්ථීසහස්සස්ස ඨපෙතු අග්ගෙ;

සීමන්තිනීනං පවරා භවාතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යා අහාසි.

‘‘ඉසීනඤ්හි සා සබ්බසමාගතානං, භුඤ්ජෙය්‍ය සාදුං අවිකම්පමානා;

චරාතු ලාභෙන විකත්ථමානා, භිසානි තෙ බ්‍රාහණ යා අහාසි.

‘‘ආවාසිකො හොතු මහාවිහාරෙ, නවකම්මිකො හොතු ගජඞ්ගලායං;

ආලොකසන්ධිං දිවසං කරොතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

‘‘සො බජ්ඣතං පාසසතෙහි ඡම්හි, රම්මා වනා නීයතු රාජධානිං;

තුත්තෙහි සො හඤ්ඤතු පාචනෙහි, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

‘‘අලක්කමාලී තිපුකණ්ණපිට්ඨො, ලට්ඨීහතො සප්පමුඛං උපෙතු;

සකච්ඡබන්ධො විසිඛං චරාතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසී’’ති. (ජා. 1.14.79-90) –

ඉමා ගාථායො අවොචුං.

තත්ථ තිබ්බන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු බහලං අපෙක්ඛං කරොතු. කසිමාති සම්පන්නකසිකම්මො. පුත්තෙ ගිහී ධනිමා සබ්බකාමෙති පුත්තෙ ලභතු, ගිහී හොතු, සත්තවිධෙන ධනෙන ධනිමා හොතු, රූපාදිභෙදෙ සබ්බකාමෙ ලභතු. වයං අපස්සන්ති මහල්ලකකාලෙපි අපබ්බජිත්වා අත්තනො වයං අපස්සන්තො පඤ්චකාමගුණසමිද්ධං ඝරමෙව ආවසතු. රාජාභිරාජාති රාජූනං අන්තරෙ අතිරාජා. අවීතරාගොති පුරොහිතට්ඨානතණ්හාය සතණ්හො. තපස්සිනන්ති තපසීලං, සීලසම්පන්නොති නං මඤ්ඤතු. චතුස්සදන්ති ආකිණ්ණමනුස්සතාය මනුස්සෙහි පහූතධඤ්ඤතාය ධඤ්ඤෙන සුලභදාරුතාය දාරූහි සම්පන්නොදකතාය උදකෙනාති චතූහි උස්සන්නං. වාසවෙනාති වාසවෙන දින්නං විය අචලං, වාසවතො ලද්ධවරානුභාවෙනෙව රාජානං ආරාධෙත්වා තෙන දින්නන්තිපි අත්ථො. අවීතරාගොති අවිගතරාගො කද්දමෙ සූකරො විය කාමපඞ්කෙ නිමුග්ගොව හොතු.

ගාමණීති ගාමජෙට්ඨකො. තන්ති තං ඉත්ථිං. එකරාජාති අග්ගරාජා. ඉත්ථීසහස්සස්සාති වචනමට්ඨතාය වුත්තං. සොළසන්නං ඉත්ථිසහස්සානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙතූති අත්ථො. සීමන්තිනීනන්ති සීමන්තධරානං, ඉත්ථීනන්ති අත්ථො. සබ්බසමාගතානන්ති සබ්බෙසං සන්නිපතිතානං මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා. අවිකම්පමානාති අනොසක්කමානා සාදුරසං භුඤ්ජතූති අත්ථො. චරාතු ලාභෙන විකත්ථමානාති ලාභහෙතු සිඞ්ගාරවෙසං ගහෙත්වා ලාභං උප්පාදෙතුං චරතු. ආවාසිකොති ආවාසජග්ගනකො. ගජඞ්ගලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. තත්ථ කිර දබ්බසම්භාරා සුලභා. ආලොකසන්ධිං දිවසන්ති එකදිවසෙන එකමෙව වාතපානං කරොතු. සො කිර දෙවපුත්තො කස්සපබුද්ධකාලෙ ගජඞ්ගලනගරං නිස්සාය යොජනිකෙ මහාවිහාරෙ ආවාසිකො සඞ්ඝත්ථෙරො හුත්වා ජිණ්ණෙ විහාරෙ නවකම්මානි කරොන්තොව මහාදුක්ඛං අනුභවි, තං සන්ධායාහ.

පාසසතෙහීති බහූහි පාසෙහි. ඡම්හීති චතූසු පාදෙසු ගීවාය කටිභාගෙ චාති ඡසු ඨානෙසු. තුත්තෙහීති ද්විකණ්ටකාහි දීඝලට්ඨීහි. පාචනෙහීති රස්සපාචනෙහි, අඞ්කුසකෙහි වා. අලක්කමාලීති අහිතුණ්ඩිකෙන කණ්ඨෙ පරික්ඛිපිත්වා ඨපිතාය අලක්කමාලාය සමන්නාගතො. තිපුකණ්ණපිට්ඨොති තිපුපිළන්ධනෙන පිළන්ධිතපිට්ඨිකණ්ණො කණ්ණපිට්ඨො. ලට්ඨිහතොති සප්පකීළාපනං සික්ඛාපයමානො ලට්ඨියා හතො හුත්වා. සබ්බං තෙ කාමභොගං ඝරාවාසං අත්තනා අත්තනා අනුභූතදුක්ඛඤ්ච ජිගුච්ඡන්තා තථා තථා සපථං කරොන්තා එවමාහංසු.

අථ බොධිසත්තො ‘‘සබ්බෙහි ඉමෙහි සපථො කතො, මයාපි කාතුං වට්ටතී’’ති සපථං කරොන්තො –

‘‘යො වෙ අනට්ඨංව නට්ඨන්ති චාහ, කාමෙව සො ලභතං භුඤ්ජතඤ්ච;