6. තෙමියචරියාවණ්ණනා

48. ඡට්ඨෙ කාසිරාජස්ස අත්‍රජොති කාසිරඤ්ඤො අත්‍රජො පුත්තො යදා හොමි, තදා මූගපක්ඛොති නාමෙන, තෙමියොති වදන්ති මන්ති තෙමියොති නාමෙන මූගපක්ඛවතාධිට්ඨානෙන ‘‘මූගපක්ඛො’’ති මාතාපිතරො ආදිං කත්වා සබ්බෙව මං වදන්තීති සම්බන්ධො. මහාසත්තස්ස හි ජාතදිවසෙ සකලකාසිරට්ඨෙ දෙවො වස්සි, යස්මා ච සො රඤ්ඤො චෙව අමච්චාදීනඤ්ච හදයං උළාරෙන පීතිසිනෙහෙන තෙමයමානො උප්පන්නො, තස්මා ‘‘තෙමියකුමාරො’’ති නාමං අහොසි.

49. සොළසිත්ථිසහස්සානන්ති සොළසන්නං කාසිරඤ්ඤො ඉත්ථාගාරසහස්සානං. න විජ්ජති පුමොති පුත්තො න ලබ්භති. න කෙවලඤ්ච පුත්තො එව, ධීතාපිස්ස නත්ථි එව. අහොරත්තානං අච්චයෙන, නිබ්බත්තො අහමෙකකොති අපුත්තකස්සෙව තස්ස රඤ්ඤො බහූනං සංවච්ඡරානං අතීතත්තා අනෙකෙසං අහොරත්තානං අපගමනෙන සක්කදත්තියො අහමෙකකොව බොධිපරියෙසනං චරමානො, තදා තස්ස පුත්තො හුත්වා උප්පන්නොති සත්ථා වදති.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – අතීතෙ බාරාණසියං කාසිරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස සොළසසහස්සා ඉත්ථියො අහෙසුං. තාසු එකාපි පුත්තං වා ධීතරං වා න ලභති. නාගරා ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො වංසානුරක්ඛකො එකොපි පුත්තො නත්ථී’’ති විප්පටිසාරී ජාතා සන්නිපතිත්වා රාජානං ‘‘පුත්තං පත්ථෙහී’’ති ආහංසු. රාජා සොළසසහස්සා ඉත්ථියො ‘‘පුත්තං පත්ථෙථා’’ති ආණාපෙසි. තා චන්දාදීනං උපට්ඨානාදීනි කත්වා පත්ථෙන්තියොපි න ලභිංසු. අග්ගමහෙසී පනස්ස මද්දරාජධීතා චන්දාදෙවී නාම සීලසම්පන්නා අහොසි. රාජා ‘‘ත්වම්පි පුත්තං පත්ථෙහී’’ති ආහ. සා පුණ්ණමදිවසෙ උපොසථිකා හුත්වා අත්තනො සීලං ආවජ්ජෙත්වා ‘‘සචාහං අඛණ්ඩසීලා, ඉමිනා මෙ සච්චෙන පුත්තො උප්පජ්ජතූ’’ති සච්චකිරියමකාසි. තස්සා සීලතෙජෙන සක්කස්ස ආසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං ඤත්වා ‘‘චන්දාදෙවියා පුත්තපටිලාභස්ස උපායං කරිස්සාමී’’ති තස්සා අනුච්ඡවිකං පුත්තං උපධාරෙන්තො බොධිසත්තං තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා තතො චවිත්වා උපරිදෙවලොකෙ උප්පජ්ජිතුකාමං දිස්වා තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘සම්ම, තයි මනුස්සලොකෙ උප්පන්නෙ පාරමියො ච තෙ පූරෙස්සන්ති, මහාජනස්ස ච වුඩ්ඪි භවිස්සති, අයං කාසිරඤ්ඤො චන්දා නාම අග්ගමහෙසී පුත්තං පත්ථෙති, තස්සා කුච්ඡියං උප්පජ්ජාහී’’ති ආහ.

සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තස්සා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස සහායා පඤ්චසතා දෙවපුත්තා ඛීණායුකා දෙවලොකා චවිත්වා තස්සෙව රඤ්ඤො අමච්චභරියානං කුච්ඡීසු පටිසන්ධිං ගණ්හිංසු. දෙවී ගබ්භස්ස පතිට්ඨිතභාවං ඤත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ගබ්භපරිහාරං දාපෙසි. සා පරිපුණ්ණගබ්භා ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායි. තංදිවසමෙව අමච්චගෙහෙසු පඤ්චකුමාරසතානි විජායිංසු. උභයම්පි සුත්වා රාජා ‘‘මම පුත්තස්ස පරිවාරා එතෙ’’ති පඤ්චන්නං දාරකසතානං පඤ්චධාතිසතානි පෙසෙත්වා කුමාරපසාධනානි ච පෙසෙසි. මහාසත්තස්ස පන අතිදීඝාදිදොසවිවජ්ජිතා අලම්බත්ථනා මධුරථඤ්ඤා චතුසට්ඨිධාතියො දත්වා මහන්තං සක්කාරං කත්වා චන්දාදෙවියාපි වරං අදාසි. සා ගහිතකං කත්වා ඨපෙසි. දාරකො මහතා පරිවාරෙන වඩ්ඪති. අථ නං එකමාසිකං අලඞ්කරිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ආනයිංසු. රාජා පියපුත්තං ඔලොකෙත්වා ආලිඞ්ගිත්වා අඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා රමයමානො නිසීදි.

50. තස්මිං ඛණෙ චත්තාරො චොරා ආනීතා. රාජා තෙසු එකස්ස සකණ්ටකාහි කසාහි පහාරසහස්සං ආණාපෙසි, එකස්ස සඞ්ඛලිකාය බන්ධිත්වා බන්ධනාගාරප්පවෙසනං, එකස්ස සරීරෙ සත්තිප්පහාරදානං, එකස්ස සූලාරොපනං. මහාසත්තො පිතු කථං සුත්වා සංවෙගප්පත්තො හුත්වා ‘‘අහො මම පිතා රජ්ජං නිස්සාය භාරියං නිරයගාමිකම්මං කරොතී’’ති චින්තෙසි. පුනදිවසෙ නං සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා අලඞ්කතසිරිසයනෙ නිපජ්ජාපෙසුං.

සො ථොකං නිද්දායිත්වා පටිබුද්ධො අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා සෙතච්ඡත්තං ඔලොකෙන්තො මහන්තං සිරිවිභවං පස්සි. අථස්ස පකතියාපි සංවෙගප්පත්තස්ස අතිරෙකතරං භයං උප්පජ්ජි. සො ‘‘කුතො නු ඛො අහං ඉමං රාජගෙහං ආගතො’’ති උපධාරෙන්තො ජාතිස්සරඤාණෙන දෙවලොකතො ආගතභාවං ඤත්වා තතො පරං ඔලොකෙන්තො උස්සදනිරයෙ පක්කභාවං පස්සි. තතො පරං ඔලොකෙන්තො තස්මිංයෙව නගරෙ රාජභාවං පස්සි. අථ සො ‘‘අහං වීසතිවස්සානි රජ්ජං කාරෙත්වා අසීතිවස්සසහස්සානි උස්සදනිරයෙ පච්චිං, ඉදානි පුනපි ඉමස්මිං චොරගෙහෙ නිබ්බත්තොස්මි, පිතාපි මෙ හිය්‍යො චතූසු චොරෙසු ආනීතෙසු තථාරූපං ඵරුසං නිරයසංවත්තනිකං කථං කථෙසි. න මෙ ඉමිනා අවිදිතවිපුලානත්ථාවහෙන රජ්ජෙන අත්ථො, කථං නු ඛො ඉමම්හා චොරගෙහා මුච්චෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙන්තො නිපජ්ජි. අථ නං එකා දෙවධීතා ‘‘තාත තෙමියකුමාර, මා භායි, තීණි අඞ්ගානි අධිට්ඨහිත්වා තව සොත්ථි භවිස්සතී’’ති සමස්සාසෙසි. තං සුත්වා මහාසත්තො රජ්ජසඞ්ඛාතා අනත්ථතො මුච්චිතුකාමො සොළසසංවච්ඡරානි තීණි අඞ්ගානි අචලාධිට්ඨානවසෙන අධිට්ඨහි. තෙන වුත්තං ‘‘කිච්ඡාලද්ධං පියං පුත්ත’’න්තිආදි.

තත්ථ කිච්ඡාලද්ධන්ති කිච්ඡෙන කසිරෙන චිරකාලපත්ථනාය ලද්ධං. අභිජාතන්ති ජාතිසම්පන්නං. කායජුතියා චෙව ඤාණජුතියා ච සමන්නාගතත්තා ජුතින්ධරං. සෙතච්ඡත්තං ධාරයිත්වාන, සයනෙ පොසෙති මං පිතාති පිතා මෙ කාසිරාජා ‘‘මා නං කුමාරං රජො වා උස්සාවො වා’’ති ජාතකාලතො පට්ඨාය සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා සිරිසයනෙ සයාපෙත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන මං පොසෙති.

51. නිද්දායමානො සයනවරෙ පබුජ්ඣිත්වා අහං ඔලොකෙන්තො පණ්ඩරං සෙතච්ඡත්තං අද්දසං. යෙනාහං නිරයං ගතොති යෙන සෙතච්ඡත්තෙන තතො තතියෙ අත්තභාවෙ අහං නිරයං ගතො, සෙතච්ඡත්තසීසෙන රජ්ජං වදති.

52. සහ දිට්ඨස්ස මෙ ඡත්තන්ති තං සෙතච්ඡත්තං දිට්ඨස්ස දිට්ඨවතො මෙ සහ තෙන දස්සනෙන, දස්සනසමකාලමෙවාති අත්ථො. තාසො උප්පජ්ජි භෙරවොති සුපරිවිදිතාදීනවත්තා භයානකො චිත්තුත්‍රාසො උදපාදි. විනිච්ඡයං සමාපන්නො, කථාහං ඉමං මුඤ්චිස්සන්ති කථං නු ඛො අහං ඉමං රජ්ජං කාළකණ්ණිං මුඤ්චෙය්‍යන්ති එවං විචාරණං ආපජ්ජිං.

53. පුබ්බසාලොහිතා මය්හන්ති පුබ්බෙ එකස්මිං අත්තභාවෙ මම මාතුභූතපුබ්බා තස්මිං ඡත්තෙ අධිවත්ථා දෙවතා මය්හං අත්ථකාමිනී හිතෙසිනී. සා මං දිස්වාන දුක්ඛිතං, තීසු ඨානෙසු යොජයීති සා දෙවතා මං තථා චෙතොදුක්ඛෙන දුක්ඛිතං දිස්වා මූගපක්ඛබධිරභාවසඞ්ඛාතෙසු තීසු රජ්ජදුක්ඛතො නික්ඛමනකාරණෙසු යොජෙසි.

54. පණ්ඩිච්චයන්ති පණ්ඩිච්චං, අයමෙව වා පාඨො. මා විභාවයාති මා පකාසෙහි. බාලමතොති බාලොති ඤාතො. සබ්බොති සකලො අන්තොජනො චෙව බහිජනො ච. ඔචිනායතූති නීහරථෙතං කාළකණ්ණින්ති අවජානාතු. එවං තව අත්ථො භවිස්සතීති එවං යථාවුත්තනයෙන අවජානිතබ්බභාවෙ සති තුය්හං ගෙහතො නික්ඛමනෙන හිතං පාරමිපරිපූරණං භවිස්සති.

55. තෙතං වචනන්ති තෙ එතං තීණි අඞ්ගානි අධිට්ඨාහීති වචනං. අත්ථකාමාසි මෙ අම්මාති අම්ම දෙවතෙ, මම අත්ථකාමා අසි. හිතකාමාති තස්සෙව පරියායවචනං. අත්ථොති වා එත්ථ සුඛං වෙදිතබ්බං. හිතන්ති තස්ස කාරණභූතං පුඤ්ඤං.

56. සාගරෙව ථලං ලභින්ති චොරගෙහෙ වතාහං ජාතො, අහු මෙ මහාවතානත්ථොති සොකසාගරෙ ඔසීදන්තො තස්සා දෙවතාය අහං වචනං සුත්වා සාගරෙ ඔසීදන්තො විය ථලං පතිට්ඨං අලභිං, රජ්ජකුලතො නික්ඛමනොපායං අලභින්ති අත්ථො. තයො අඞ්ගෙ අධිට්ඨහින්ති යාව ගෙහතො නික්ඛමිං, තාව තීණි අඞ්ගානි කාරණානි අධිට්ඨහිං.

57. ඉදානි තානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘මූගො අහොසි’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ පක්ඛොති පීඨසප්පි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

එවං පන මහාසත්තෙ දෙවතාය දින්නනයෙ ඨත්වා ජාතවස්සතො පට්ඨාය මූගාදිභාවෙන අත්තානං දස්සෙන්තෙ මාතාපිතරො ධාතිආදයො ච ‘‘මූගානං හනුපරියොසානං නාම එවරූපං න හොති, බධිරානං කණ්ණසොතං නාම එවරූපං න හොති, පීඨසප්පීනං හත්ථපාදා නාම එවරූපා න හොන්ති, භවිතබ්බමෙත්ථ කාරණෙන, වීමංසිස්සාම න’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘ඛීරෙන තාව වීමංසිස්සාමා’’ති සකලදිවසං ඛීරං න දෙන්ති. සො සුස්සන්තොපි ඛීරත්ථාය සද්දං න කරොති.

අථස්ස මාතා ‘‘පුත්තො මෙ ඡාතො, ඛීරමස්ස දෙථා’’ති ඛීරං දාපෙසි. එවං අන්තරන්තරා ඛීරං අදත්වා එකසංවච්ඡරං වීමංසන්තාපි අන්තරං න පස්සිංසු. තතො ‘‘කුමාරකා නාම පූවඛජ්ජකං පියායන්ති, ඵලාඵලං පියායන්ති, කීළනභණ්ඩකං පියායන්ති, භොජනං පියායන්තී’’ති තානි තානි පලොභනීයානි උපනෙත්වා වීමංසනවසෙන පලොභෙන්තා යාව පඤ්චවස්සකාලා අන්තරං න පස්සිංසු. අථ නං ‘‘දාරකා නාම අග්ගිතො භායන්ති, මත්තහත්ථිතො භායන්ති, සප්පතො භායන්ති, උක්ඛිත්තාසිකපුරිසතො භායන්ති, තෙහි වීමංසිස්සාමා’’ති යථා තෙහිස්ස අනත්ථො න ජායති, තථා පුරිමමෙව සංවිදහිත්වා අතිභයානකාකාරෙන උපගච්ඡන්තෙ කාරෙසුං.

මහාසත්තො නිරයභයං ආවජ්ජෙත්වා ‘‘ඉතො සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන නිරයො භායිතබ්බො’’ති නිච්චලොව හොති. එවම්පි වීමංසිත්වා අන්තරං න පස්සන්තා පුන ‘‘දාරකා නාම සමජ්ජත්ථිකා හොන්තී’’ති සමජ්ජං කාරෙත්වාපි මහාසත්තං සාණියා පරික්ඛිපිත්වා අජානන්තස්සෙව චතූසු පස්සෙසු සඞ්ඛසද්දෙහි භෙරිසද්දෙහි ච සහසා එකනින්නාදං කාරෙත්වාපි අන්ධකාරෙ ඝටෙහි දීපං උපනෙත්වා සහසා ආලොකං දස්සෙත්වාපි සකලසරීරං ඵාණිතෙන මක්ඛෙත්වා බහුමක්ඛිකෙ ඨානෙ නිපජ්ජාපෙත්වාපි න්හාපනාදීනි අකත්වා උච්චාරපස්සාවමත්ථකෙ නිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාපි තත්ථ ච පලිපන්නං සයමානං පරිහාසෙහි අක්කොසනෙහි ච ඝට්ටෙත්වාපි හෙට්ඨාමඤ්චෙ අග්ගිකපල්ලං කත්වා උණ්හසන්තාපෙන පීළෙත්වාපීති එවං නානාවිධෙහි උපායෙහි වීමංසන්තාපිස්ස අන්තරං න පස්සිංසු.

මහාසත්තො හි සබ්බත්ථ නිරයභයමෙව ආවජ්ජෙත්වා අධිට්ඨානං අවිකොපෙන්තො නිච්චලොව අහොසි. එවං පන්නරසවස්සානි වීමංසිත්වා අථ සොළසවස්සකාලෙ ‘‘පීඨසප්පිනො වා හොන්තු මූගබධිරා වා රජනීයෙසු අරජ්ජන්තා දුස්සනීයෙසු අදුස්සන්තා නාම නත්ථීති නාටකානිස්ස පච්චුපට්ඨපෙත්වා වීමංසිස්සාමා’’ති කුමාරං ගන්ධොදකෙන න්හාපෙත්වා දෙවපුත්තං විය අලඞ්කරිත්වා දෙවවිමානකප්පං පුප්ඵගන්ධදාමාදීහි එකාමොදපමොදං පාසාදං ආරොපෙත්වා උත්තමරූපධරා භාවවිලාසසම්පන්නා දෙවච්ඡරාපටිභාගා ඉත්ථියො උපට්ඨපෙසුං – ‘‘ගච්ඡථ නච්චාදීහි කුමාරං අභිරමාපෙථා’’ති. තා උපගන්ත්වා තථා කාතුං වායමිංසු. සො බුද්ධිසම්පන්නතාය ‘‘ඉමා මෙ සරීරසම්ඵස්සං මා වින්දිංසූ’’ති අස්සාසපස්සාසෙ නිරුන්ධි. තා තස්ස සරීරසම්ඵස්සං අවින්දන්තියො ‘‘ථද්ධසරීරො එස, නායං මනුස්සො, යක්ඛො භවිස්සතී’’ති පක්කමිංසු.

එවං සොළස වස්සානි සොළසහි මහාවීමංසාහි අනෙකාහි ච ඛුද්දකවීමංසාහි පරිග්ගණ්හිතුං අසක්කුණිත්වා මාතාපිතරො ‘‘තාත, තෙමියකුමාර, මයං තව අමූගාදිභාවං ජානාම, න හි තෙසං එවරූපානි මුඛකණ්ණසොතපාදානි හොන්ති, ත්වං අම්හෙහි පත්ථෙත්වා ලද්ධපුත්තකො, මා නො නාසෙහි, සකලජම්බුදීපෙ රාජූනං සන්තිකා ගරහතො මොචෙහී’’ති සහ විසුං විසුඤ්ච අනෙකවාරං යාචිංසු. සො තෙහි එවං යාචියමානොපි අසුණන්තො විය හුත්වා නිපජ්ජි.

58. අථ රාජා මහාසත්තස්ස උභො පාදෙ කණ්ණසොතෙ ජිව්හං උභො ච හත්ථෙ කුසලෙහි පුරිසෙහි වීමංසාපෙත්වා ‘‘යදිපි අපීඨසප්පිආදීනං වියස්ස පාදාදයො, තථාපි අයං පීඨසප්පි මූගබධිරො මඤ්ඤෙ, ඊදිසෙ කාළකණ්ණිපුරිසෙ ඉමස්මිං ගෙහෙ වසන්තෙ තයො අන්තරායා පඤ්ඤායන්ති ජීවිතස්ස වා ඡත්තස්ස වා මහෙසියා වා’’ති ලක්ඛණපාඨකෙහි ඉදානි කථිතං. ජාතදිවසෙ පන ‘‘තුම්හාකං දොමනස්සපරිහරණත්ථං ‘ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණො’ති වුත්ත’’න්ති අමච්චෙහි ආරොචිතං සුත්වා අන්තරායභයෙන භීතො ‘‘ගච්ඡථ නං අවමඞ්ගලරථෙ නිපජ්ජාපෙත්වා පච්ඡිමද්වාරෙන නීහරාපෙත්වා ආමකසුසානෙ නිඛණථා’’ති ආණාපෙසි. තං සුත්වා මහාසත්තො හට්ඨො උදග්ගො අහොසි – ‘‘චිරස්සං වත මෙ මනොරථො මත්ථකං පාපුණිස්සතී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘තතො මෙ හත්ථපාදෙ චා’’තිආදි.

තත්ථ මද්දියාති මද්දනවසෙන වීමංසිත්වා. අනූනතන්ති හත්ථාදීහි අවිකලතං. නින්දිසුන්ති ‘‘එවං අනූනාවයවොපි සමානො මූගාදි විය දිස්සමානො ‘‘රජ්ජං කාරෙතුං අභබ්බො, කාළකණ්ණිපුරිසො අය’’න්ති ගරහිංසු. ‘‘නිද්දිසු’’න්තිපි පාඨො, වදිංසූති අත්ථො.

59. ඡඩ්ඩනං අනුමොදිසුන්ති රාජදස්සනත්ථං ආගතා සබ්බෙපි ජනපදවාසිනො සෙනාපතිපුරොහිතප්පමුඛා රාජපුරිසා තෙ සබ්බෙපි එකමනා සමානචිත්තා හුත්වා අන්තරායපරිහරණත්ථං රඤ්ඤා ආණත්තා භූමියං නිඛණනවසෙන මම ඡඩ්ඩනං මුඛසඞ්කොචං අකත්වා අභිමුඛභාවෙන සාධු සුට්ඨු ඉදං කත්තබ්බමෙවාති අනුමොදිංසු.

60. සො මෙ අත්ථො සමිජ්ඣථාති යස්සත්ථාය යදත්ථං තතො මූගාදිභාවාධිට්ඨානවසෙන දුක්කරචරණං චිණ්ණං චරිතං, සො අත්ථො මම සමිජ්ඣති. තෙසං මම මාතාපිතුආදීනං මතිං අධිප්පායං සුත්වා සො අහං මම අධිප්පායසමිජ්ඣනෙන හට්ඨො අනුපධාරෙත්වා භූමියං නිඛණනානුජානනෙන සංවිග්ගමානසොව අහොසින්ති වචනසෙසෙන සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

61. එවං කුමාරස්ස භූමියං නිඛණනෙ රඤ්ඤා ආණත්තෙ චන්දාදෙවී තං පවත්තිං සුත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘දෙව, තුම්හෙහි මය්හං වරො දින්නො, මයා ච ගහිතකං කත්වා ඨපිතො, තං මෙ ඉදානි දෙථා’’ති. ‘‘ගණ්හ, දෙවී’’ති. ‘‘පුත්තස්ස මෙ රජ්ජං දෙථා’’ති. ‘‘පුත්තො තෙ කාළකණ්ණී, න සක්කා දාතු’’න්ති. ‘‘තෙන හි, දෙව, යාවජීවං අදෙන්තො සත්ත වස්සානි දෙථා’’ති. ‘‘තම්පි න සක්කා’’ති. ‘‘ඡ වස්සානි, පඤ්චචත්තාරිතීණිද්වෙඑකං වස්සං, සත්ත මාසෙ, ඡපඤ්චචත්තාරොතයොද්වෙඑකං මාසංඅද්ධමාසංසත්තාහං දෙථා’’ති. සාධු ගණ්හාති.

සා පුත්තං අලඞ්කාරාපෙත්වා ‘‘තෙමියකුමාරස්ස ඉදං රජ්ජ’’න්ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා නගරං අලඞ්කාරාපෙත්වා පුත්තං හත්ථික්ඛන්ධං ආරොපෙත්වා සෙතච්ඡත්තං මත්ථකෙ කාරාපෙත්වා නගරං පදක්ඛිණං කත්වා ආගතං අලඞ්කතසිරිසයනෙ නිපජ්ජාපෙත්වා සබ්බරත්තිං යාචි – ‘‘තාත තෙමිය, තං නිස්සාය සොළස වස්සානි නිද්දං අලභිත්වා රොදමානාය මෙ අක්ඛීනි උප්පක්කානි, සොකෙන හදයං භිජ්ජති විය, තව අපීඨසප්පිආදිභාවං ජානාමි, මා මං අනාථං කරී’’ති. ඉමිනා නියාමෙන ඡ දිවසෙ යාචි. ඡට්ඨෙ දිවසෙ රාජා සුනන්දං නාම සාරථිං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ස්වෙ පාතොව අවමඞ්ගලරථෙන කුමාරං නීහරිත්වා ආමකසුසානෙ භූමියං නිඛණිත්වා පථවිවඩ්ඪනකකම්මං කත්වා එහී’’ති ආහ. තං සුත්වා දෙවී ‘‘තාත, කාසිරාජා තං ස්වෙ ආමකසුසානෙ නිඛණිතුං ආණාපෙසි. ස්වෙ මරණං පාපුණිස්සතී’’ති ආහ.

මහාසත්තො තං සුත්වා ‘‘තෙමිය, සොළස වස්සානි තයා කතො වායාමො මත්ථකං පත්තො’’ති හට්ඨො උදග්ගො අහොසි. මාතුයා පනස්ස හදයං භිජ්ජනාකාරං විය අහොසි. අථ තස්සා රත්තියා අච්චයෙන පාතොව සාරථි රථං ආදාය ද්වාරෙ ඨපෙත්වා සිරිගබ්භං පවිසිත්වා ‘‘දෙවි, මා මය්හං කුජ්ඣි, රඤ්ඤො ආණා’’ති පුත්තං ආලිඞ්ගිත්වා නිපන්නං දෙවිං පිට්ඨිහත්ථෙන අපනෙත්වා කුමාරං උක්ඛිපිත්වා පාසාදා ඔතරි. දෙවී උරං පහරිත්වා මහාසද්දෙන පරිදෙවිත්වා මහාතලෙ ඔහීයි.

අථ නං මහාසත්තො ඔලොකෙත්වා ‘‘මයි අකථෙන්තෙ මාතු සොකො බලවා භවිස්සතී’’ති කථෙතුකාමො හුත්වාපි ‘‘සචෙ කථෙස්සාමි සොළස වස්සානි කතො වායාමො මොඝො භවිස්සති, අකථෙන්තො පනාහං අත්තනො ච මාතාපිතූනඤ්ච පච්චයො භවිස්සාමී’’ති අධිවාසෙසි. සාරථි ‘‘මහාසත්තං රථං ආරොපෙත්වා පච්ඡිමද්වාරාභිමුඛං රථං පෙසෙස්සාමී’’ති පාචීනද්වාරාභිමුඛං පෙසෙසි. රථො නගරා නික්ඛමිත්වා දෙවතානුභාවෙන තියොජනට්ඨානං ගතො. මහාසත්තො සුට්ඨුතරං තුට්ඨචිත්තො අහොසි. තත්ථ වනඝටං සාරථිස්ස ආමකසුසානං විය උපට්ඨාසි. සො ‘‘ඉදං ඨානං සුන්දර’’න්ති රථං ඔක්කමාපෙත්වා මග්ගපස්සෙ ඨපෙත්වා රථා ඔරුය්හ මහාසත්තස්ස ආභරණභණ්ඩං ඔමුඤ්චිත්වා භණ්ඩිකං කත්වා ඨපෙත්වා කුදාලං ආදාය අවිදූරෙ ආවාටං ඛණිතුං ආරභි. තෙන වුත්තං ‘‘න්හාපෙත්වා අනුලිම්පිත්වා’’තිආදි.

තත්ථ න්හාපෙත්වාති සොළසහි ගන්ධොදකඝටෙහි න්හාපෙත්වා. අනුලිම්පිත්වාති සුරභිවිලෙපනෙන විලිම්පෙත්වා. වෙඨෙත්වා රාජවෙඨනන්ති කාසිරාජූනං පවෙණියාගතං රාජමකුටං සීසෙ පටිමුඤ්චිත්වා. අභිසිඤ්චිත්වාති තස්මිං රාජකුලෙ රාජාභිසෙකනියාමෙන අභිසිඤ්චිත්වා. ඡත්තෙන කාරෙසුං පුරං පදක්ඛිණන්ති සෙතච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන මං නගරං පදක්ඛිණං කාරෙසුං.

62. සත්තාහං ධාරයිත්වානාති මය්හං මාතු චන්දාදෙවියා වරලාභනවසෙන ලද්ධං සත්තාහං මම සෙතච්ඡත්තං ධාරයිත්වා. උග්ගතෙ රවිමණ්ඩලෙති තතො පුනදිවසෙ සූරියමණ්ඩලෙ උග්ගතමත්තෙ අවමඞ්ගලරථෙන මං නගරතො නීහරිත්වා භූමියං නිඛණනත්ථං සාරථි සුනන්දො වනමුපගච්ඡි.

63. සජ්ජස්සන්ති සන්නද්ධො අස්සං, යුගෙ යොජිතස්සං මෙ රථං මග්ගතො උක්කමාපනවසෙන එකොකාසෙ කත්වා. හත්ථමුච්චිතොති මුච්චිතහත්ථො, රථපාචනතො මුත්තහත්ථොති අත්ථො. අථ වා හත්ථමුච්චිතොති හත්ථමුත්තො මම හත්ථතො මුච්චිත්වාති අත්ථො. කාසුන්ති ආවාටං. නිඛාතුන්ති නිඛණිතුං.

64-5. ඉදානි යදත්ථං මයා සොළස වස්සානි මූගවතාදිඅධිට්ඨානෙන දුක්කරචරියා අධිට්ඨිතා, තං දස්සෙතුං ‘‘අධිට්ඨිතමධිට්ඨාන’’න්ති ගාථාද්වයමාහ.

තත්ථ තජ්ජෙන්තො විවිධකාරණාති ද්විමාසිකකාලතො පට්ඨාය යාව සොළසසංවච්ඡරා ථඤ්ඤපටිසෙධනාදීහි විවිධෙහි නානප්පකාරෙහි කාරණෙහි තජ්ජයන්තො භයවිද්ධංසනවසෙන විහෙඨියමානො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අථ මහාසත්තො සුනන්දෙ කාසුං ඛණන්තෙ ‘‘අයං මෙ වායාමකාලො’’ති උට්ඨාය අත්තනො හත්ථපාදෙ සම්බාහිත්වා රථා ඔතරිතුං මෙ බලං අත්ථීති ඤත්වා චිත්තං උප්පාදෙසි. තාවදෙවස්ස පාදපතිට්ඨානට්ඨානං වාතපුණ්ණභස්තචම්මං විය උග්ගන්ත්වා රථස්ස පච්ඡිමන්තං ආහච්ච අට්ඨාසි. සො ඔතරිත්වා කතිපයෙ වාරෙ අපරාපරං චඞ්කමිත්වා ‘‘යොජනසතම්පි ගන්තුං මෙ බලං අත්ථී’’ති ඤත්වා රථං පච්ඡිමන්තෙ ගහෙත්වා කුමාරකානං කීළනයානකං විය උක්ඛිපිත්වා ‘‘සචෙ සාරථි මයා සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣෙය්‍ය, අත්ථි මෙ පටිවිරුජ්ඣිතුං බල’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා පසාධනත්ථාය චිත්තං උප්පාදෙසි. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව සක්කස්ස භවනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො තං කාරණං ඤත්වා විස්සකම්මං ආණාපෙසි – ‘‘ගච්ඡ කාසිරාජපුත්තං අලඞ්කරොහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති වත්වා දිබ්බෙහි ච මානුසෙහි ච අලඞ්කාරෙහි සක්කං විය තං අලඞ්කරි. සො දෙවරාජලීළාය සාරථිස්ස ඛණනොකාසං ගන්ත්වා ආවාටතීරෙ ඨත්වා –

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, කාසුං ඛණසි සාරථි;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කිං කාසුයා කරිස්සසී’’ති. (ජා. 2.22.3) –

ආහ.

තෙන උද්ධං අනොලොකෙත්වාව –

‘‘රඤ්ඤො මූගො ච පක්ඛො ච, පුත්තො ජාතො අචෙතසො;

සොම්හි රඤ්ඤා සමජ්ඣිට්ඨො, පුත්තං මෙ නිඛණං වනෙ’’ති. (ජා. 2.22.4) –

වුත්තෙ මහාසත්තො –

‘‘න බධිරො න මූගොස්මි, න පක්ඛො න ච වීකලො;

අධම්මං සාරථි කයිරා, මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ.

‘‘ඌරූ බාහුඤ්ච මෙ පස්ස, භාසිතඤ්ච සුණොහි මෙ;

අධම්මං සාරථි කයිරා, මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ’’ති. (ජා. 2.22.5-6) –

වත්වා පුන තෙන ආවාටඛණනං පහාය උද්ධං ඔලොකෙත්වා තස්ස රූපසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘මනුස්සො වා දෙවො වා’’ති අජානන්තෙන –

‘‘දෙවතා නුසි ගන්ධබ්බො, අදු සක්කො පුරින්දදො;

කො වා ත්වං කස්ස වා පුත්තො, කථං ජානෙමු තං මය’’න්ති. (ජා. 2.22.7) –

වුත්තෙ –

‘‘නම්හි දෙවො න ගන්ධබ්බො, නාපි සක්කො පුරින්දදො;

කාසිරඤ්ඤො අහං පුත්තො, යං කාසුයා නිඛඤ්ඤසි.

‘‘තස්ස රඤ්ඤො අහං පුත්තො, යං ත්වං සම්මූපජීවසි;

අධම්මං සාරථි කයිරා, මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ.

‘‘යස්ස රුක්ඛස්ස ඡායාය, නිසීදෙය්‍ය සයෙය්‍ය වා;

න තස්ස සාඛං භඤ්ජෙය්‍ය, මිත්තදුබ්භො හි පාපකො.

‘‘යථා රුක්ඛො තථා රාජා, යථා සාඛා තථා අහං;

යථා ඡායූපගො පොසො, එවං ත්වමසි සාරථි;

අධම්මං සාරථි කයිරා, මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ’’ති. (ජා. 2.22.8-11) –

ආදිනා නයෙන ධම්මං දෙසෙත්වා තෙන නිවත්තනත්ථං යාචිතො අනිවත්තනකාරණං පබ්බජ්ජාඡන්දං තස්ස ච හෙතු නිරයභයාදිකං අතීතභවෙ අත්තනො පවත්තිං විත්ථාරෙන කථෙත්වා තාය ධම්මකථාය තාය ච පටිපත්තියා තස්මිම්පි පබ්බජිතුකාමෙ ජාතෙ රඤ්ඤො ඉමං –

‘‘රථං නිය්‍යාතයිත්වාන, අනණො එහි සාරථි;

අනණස්ස හි පබ්බජ්ජා, එතං ඉසීහි වණ්ණිත’’න්ති. (ජා. 2.22.44) –

වත්වා තං විස්සජ්ජෙසි.

සො රථං ආභරණානි ච ගහෙත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා තමත්ථං ආරොචෙසි. රාජා තාවදෙව ‘‘මහාසත්තස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති නගරතො නිග්ගච්ඡි සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය ඉත්ථාගාරෙහි නාගරජානපදෙහි ච. මහාසත්තොපි ඛො සාරථිං උය්‍යොජෙත්වා පබ්බජිතුකාමො ජාතො. තස්ස චිත්තං ඤත්වා සක්කො විස්සකම්මං පෙසෙසි – ‘‘තෙමියපණ්ඩිතො පබ්බජිතුකාමො, තස්ස අස්සමපදං පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ ච මාපෙහී’’ති. සො ගන්ත්වා තියොජනිකෙ වනසණ්ඩෙ අස්සමං මාපෙත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානචඞ්කමනපොක්ඛරණීඵලරුක්ඛසම්පන්නං කත්වා සබ්බෙ ච පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ මාපෙත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. බොධිසත්තො තං දිස්වා සක්කදත්තියභාවං ඤත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා වත්ථානි අපනෙත්වා තාපසවෙසං ගහෙත්වා කට්ඨත්ථරෙ නිසින්නො අට්ඨ සමාපත්තියො, පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා පබ්බජ්ජාසුඛෙන අස්සමෙ නිසීදි.

කාසිරාජාපි සාරථිනා දස්සිතමග්ගෙන ගන්ත්වා අස්සමං පවිසිත්වා මහාසත්තෙන සහ සමාගන්ත්වා කතපටිසන්ථාරො රජ්ජෙන නිමන්තෙසි. තෙමියපණ්ඩිතො තං පටික්ඛිපිත්වා අනෙකාකාරවොකාරං අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තාය ච කාමාදීනවපටිසංයුත්තාය ච ධම්මියා කථාය රාජානං සංවෙජෙසි. සො සංවිග්ගමානසො ඝරාවාසෙ උක්කණ්ඨිතො පබ්බජිතුකාමො හුත්වා අමච්චෙ ඉත්ථාගාරෙ ච පුච්ඡි. තෙපි පබ්බජිතුකාමා අහෙසුං. අථ රාජා චන්දාදෙවිං ආදිං කත්වා සොළස සහස්සෙ ඔරොධෙ ච අමච්චාදිකෙ ච පබ්බජිතුකාමෙ ඤත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘යෙ මම පුත්තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතුකාමා, තෙ පබ්බජන්තූ’’ති. සුවණ්ණකොට්ඨාගාරාදීනි ච විවරාපෙත්වා විස්සජ්ජාපෙසි. නාගරා ච යථාපසාරිතෙයෙව ආපණෙ විවටද්වාරානෙව ගෙහානි ච පහාය රඤ්ඤො සන්තිකං අගමංසු. රාජා මහාජනෙන සද්ධිං මහාසත්තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. සක්කදත්තියං තියොජනිකං අස්සමපදං පරිපූරි.

සාමන්තරාජානො ‘‘කාසිරාජා පබ්බජිතො’’ති සුත්වා ‘‘බාරාණසිරජ්ජං ගහෙස්සාමා’’ති නගරං පවිසිත්වා දෙවනගරසදිසං නගරං සත්තරතනභරිතං දෙවවිමානකප්පං රාජනිවෙසනඤ්ච දිස්වා ‘‘ඉමං ධනං නිස්සාය භයෙන භවිතබ්බ’’න්ති තාවදෙව නික්ඛමිත්වා පායාසුං. තෙසං ආගමනං සුත්වා මහාසත්තො වනන්තං ගන්ත්වා ආකාසෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙසි. තෙ සබ්බෙ සද්ධිං පරිසාය තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. එවං අපරෙපි අපරෙපීති මහාසමාගමො අහොසි. සබ්බෙ ඵලාඵලානි පරිභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්ති. යො කාමාදිවිතක්කං විතක්කෙති, තස්ස චිත්තං ඤත්වා මහාසත්තො තත්ථ ගන්ත්වා ආකාසෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙති.

සො ධම්මස්සවනසප්පායං ලභිත්වා සමාපත්තියො අභිඤ්ඤායො ච නිබ්බත්තෙති. එවං අපරොපි අපරොපීති සබ්බෙපි ජීවිතපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනා අහෙසුං. තිරච්ඡානගතාපි මහාසත්තෙ ඉසිගණෙපි චිත්තං පසාදෙත්වා ඡසු කාමසග්ගෙසු නිබ්බත්තිංසු. මහාසත්තස්ස බ්‍රහ්මචරියං චිරං දීඝමද්ධානං පවත්තිත්ථ. තදා ඡත්තෙ අධිවත්ථා දෙවතා උප්පලවණ්ණා අහොසි, සාරථි සාරිපුත්තත්ථෙරො, මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි, පරිසා බුද්ධපරිසා, තෙමියපණ්ඩිතො ලොකනාථො.

තස්ස අධිට්ඨානපාරමී ඉධ මත්ථකං පත්තා, සෙසපාරමියොපි යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා මාසජාතකාලතො පට්ඨාය නිරයභයං පාපභීරුතා රජ්ජජිගුච්ඡා නෙක්ඛම්මනිමිත්තං මූගාදිභාවාධිට්ඨානං තත්ථ ච විරොධිප්පච්චයසමොධානෙපි නිච්චලභාවොති එවමාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

තෙමියචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අධිට්ඨානපාරමී නිට්ඨිතා.