5. සොණපණ්ඩිතචරියාවණ්ණනා

42. පඤ්චමෙ නගරෙ බ්‍රහ්මවඩ්ඪනෙති බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනාමකෙ නගරෙ. කුලවරෙති අග්ගකුලෙ. සෙට්ඨෙති පාසංසතමෙ. මහාසාලෙති මහාසාරෙ. අජායහන්ති අජායිං අහං. ඉදං වුත්තං හොති – තස්මිං කාලෙ ‘‘බ්‍රහ්මවඩ්ඪන’’න්ති ලද්ධනාමෙ බාරාණසිනගරෙ යදා හොමි භවාමි පටිවසාමි, තදා අභිජාතසම්පත්තියා උදිතොදිතභාවෙන අග්ගෙ විජ්ජාවතසම්පත්තියා සෙට්ඨෙ අසීතිකොටිවිභවතාය මහාසාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ අහං උප්පජ්ජින්ති.

තදා හි මහාසත්තො බ්‍රහ්මලොකතො චවිත්වා බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනගරෙ අසීතිකොටිවිභවස්ස අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘සොණකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ අඤ්ඤොපි සත්තො බ්‍රහ්මලොකා චවිත්වා බොධිසත්තස්ස මාතුයා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස ජාතස්ස ‘‘නන්දකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. තෙසං උග්ගහිතවෙදානං සබ්බසිප්පනිප්ඵත්තිප්පත්තානං වයප්පත්තානං රූපසම්පදං දිස්වා තුට්ඨහට්ඨා මාතාපිතරො ‘‘ඝරබන්ධනෙන බන්ධිස්සාමා’’ති පඨමං සොණකුමාරං ආහංසු – ‘‘තාත, තෙ පතිරූපකුලතො දාරිකං ආනෙස්සාම, ත්වං කුටුම්බං පටිපජ්ජාහී’’ති.

මහාසත්තො ‘‘අලං මය්හං ඝරාවාසෙන, අහං යාවජීවං තුම්හෙ පටිජග්ගිත්වා තුම්හාකං අච්චයෙන පබ්බජිස්සාමී’’ති ආහ. මහාසත්තස්ස හි තදා තයොපි භවා ආදිත්තං අගාරං විය අඞ්ගාරකාසු විය ච උපට්ඨහිංසු. විසෙසතො පනෙස නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො අහොසි. තස්ස අධිප්පායං අජානන්තා තෙ පුනප්පුනං කථෙන්තාපි තස්ස චිත්තං අලභිත්වා නන්දකුමාරං ආමන්තෙත්වා ‘‘තාත, තෙන හි ත්වං කුටුම්බං පටිපජ්ජාහී’’ති වත්වා තෙනාපි ‘‘නාහං මම භාතරා ඡඩ්ඩිතඛෙළං සීසෙන උක්ඛිපාමි, අහම්පි තුම්හාකං අච්චයෙන භාතරා සද්ධිං පබ්බජිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉමෙ එවං තරුණා කාමෙ ජහන්ති, කිමඞ්ගං පන මයන්ති සබ්බෙව පබ්බජිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තාත, කිං වො අම්හාකං අච්චයෙන පබ්බජ්ජාය, සබ්බෙ සහෙව පබ්බජාමා’’ති වත්වා ඤාතීනං දාතබ්බයුත්තකං දත්වා දාසජනං භුජිස්සං කත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා සබ්බං ධනං විස්සජ්ජෙත්වා මහාදානං පවත්තෙත්වා චත්තාරොපි ජනා බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනගරා නික්ඛමිත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ පදුමපුණ්ඩරීකමණ්ඩිතං මහාසරං නිස්සාය රමණීයෙ වනසණ්ඩෙ අස්සමං මාපෙත්වා පබ්බජිත්වා තත්ථ වසිංසු. තෙන වුත්තං –

43. ‘‘තදාපි ලොකං දිස්වාන, අන්ධීභූතං තමොත්ථටං;

චිත්තං භවතො පතිකුටති, තුත්තවෙගහතං විය.

44. ‘‘දිස්වාන විවිධං පාපං, එවං චින්තෙසහං තදා;

කදාහං ගෙහා නික්ඛම්ම, පවිසිස්සාමි කානනං.

45. ‘‘තදාපි මං නිමන්තිංසු, කාමභොගෙහි ඤාතයො;

තෙසම්පි ඡන්දමාචික්ඛිං, මා නිමන්තෙථ තෙහි මං.

46. ‘‘යො මෙ කනිට්ඨකො භාතා, නන්දො නාමාසි පණ්ඩිතො;

සොපි මං අනුසික්ඛන්තො, පබ්බජ්ජං සමරොචයි.

47. ‘‘අහං සොණො ච නන්දො ච, උභො මාතාපිතා මම;

තදාපි භොගෙ ඡඩ්ඩෙත්වා, පාවිසිම්හා මහාවන’’න්ති.

තත්ථ තදාපීති යදා අහං බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනගරෙ සොණො නාම බ්‍රාහ්මණකුමාරො අහොසිං, තදාපි. ලොකං දිස්වානාති සකලම්පි සත්තලොකං පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සිත්වා. අන්ධීභූතන්ති පඤ්ඤාචක්ඛුවිරහෙන අන්ධජාතං අන්ධභාවං පත්තං. තමොත්ථටන්ති අවිජ්ජන්ධකාරෙන අභිභූතං. චිත්තං භවතො පතිකුටතීති ජාතිආදිසංවෙගවත්ථුපච්චවෙක්ඛණෙන කාමාදිභවතො මම චිත්තං සඞ්කුටති සන්නිලීයති න විසරති. තුත්තවෙගහතං වියාති තුත්තං වුච්චති අයොකණ්ටකසීසො දීඝදණ්ඩො, යො පතොදොති වුච්චති. තෙන වෙගසා අභිහතො යථා හත්ථාජානීයො සංවෙගප්පත්තො හොති, එවං මම චිත්තං තදා කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන සංවෙගප්පත්තන්ති දස්සෙති.

දිස්වාන විවිධං පාපන්ති ගෙහං ආවසන්තෙහි ඝරාවාසනිමිත්තං ඡන්දදොසාදිවසෙන කරීයමානං නානාවිධං පාණාතිපාතාදිපාපකම්මඤ්චෙව තන්නිමිත්තඤ්ච නෙසං ලාමකභාවං පස්සිත්වා. එවං චින්තෙසහං තදාති ‘‘කදා නු ඛො අහං මහාහත්ථී විය අයබන්ධනං ඝරබන්ධනං ඡින්දිත්වා ගෙහතො නික්ඛමනවසෙන වනං පවිසිස්සාමී’’ති එවං තදා සොණකුමාරකාලෙ චින්තෙසිං අහං. තදාපි මං නිමන්තිංසූති න කෙවලං අයොඝරපණ්ඩිතාදිකාලෙයෙව, අථ ඛො තදාපි තස්මිං සොණකුමාරකාලෙපි මං මාතාපිතුආදයො ඤාතයො කාමභොගිනො කාමජ්ඣාසයා ‘‘එහි, තාත, ඉමං අසීතිකොටිධනං විභවං පටිපජ්ජ, කුලවංසං පතිට්ඨාපෙහී’’ති උළාරෙහි භොගෙහි නිමන්තයිංසු. තෙසම්පි ඡන්දමාචික්ඛින්ති තෙසම්පි මම ඤාතීනං තෙහි කාමභොගෙහි මා මං නිමන්තයිත්ථාති අත්තනො ඡන්දම්පි ආචික්ඛිං, පබ්බජ්ජාය නින්නජ්ඣාසයම්පි කථෙසිං, යථාජ්ඣාසයං පටිපජ්ජථාති අධිප්පායො.

සොපි මං අනු සික්ඛන්තොති ‘‘ඉමෙ කාමා නාම අප්පස්සාදා බහුදුක්ඛා බහූපායාසා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.234; 2.43-45; පාචි.417) නයෙන නානප්පකාරං කාමෙසු ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා යථාහං සීලාදීනි සික්ඛන්තො පබ්බජ්ජං රොචෙසිං. සොපි නන්දපණ්ඩිතො තථෙව තස්ස නෙක්ඛම්මෙන මං අනුසික්ඛන්තො පබ්බජ්ජං සමරොචයීති. අහං සොණො ච නන්දො චාති තස්මිං කාලෙ සොණනාමකො අහං මය්හං කනිට්ඨභාතා නන්දො චාති. උභො මාතාපිතා මමාති ‘‘ඉමෙ නාම පුත්තකා එවං තරුණකාලෙපි කාමෙ ජහන්ති, කිමඞ්ගං පන මය’’න්ති උප්පන්නසංවෙගා මාතාපිතරො ච. භොගෙ ඡඩ්ඩෙත්වාති අසීතිකොටිවිභවසමිද්ධෙ මහා භොගෙ අනපෙක්ඛචිත්තා ඛෙළපිණ්ඩං විය පරිච්චජිත්වා මයං චත්තාරොපි ජනා හිමවන්තප්පදෙසෙ මහාවනං නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයෙන පවිසිම්හාති අත්ථො.

පවිසිත්වා ච තෙ තත්ථ රමණීයෙ භූමිභාගෙ අස්සමං මාපෙත්වා තාපසපබ්බජ්ජාය පබ්බජිත්වා තත්ථ වසිංසු. තෙ උභොපි භාතරො මාතාපිතරො පටිජග්ගිංසු. තෙසු නන්දපණ්ඩිතො ‘‘මයා ආභතඵලාඵලානෙව මාතාපිතරො ඛාදාපෙස්සාමී’’ති හිය්‍යො ච පුරිමගොචරගහිතට්ඨානතො ච යානි තානි අවසෙසානි ඵලාඵලානි පාතොව ආනෙත්වා මාතාපිතරො ඛාදාපෙති. තෙ තානි ඛාදිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා උපොසථිකා හොන්ති. සොණපණ්ඩිතො පන දූරං ගන්ත්වා මධුරමධුරානි සුපක්කානි ආහරිත්වා උපනාමෙති. අථ නං තෙ ‘‘තාත, කනිට්ඨෙන ආභතානි මයං ඛාදිත්වා උපොසථිකා ජාතා, ඉදානි නො අත්ථො නත්ථී’’ති වදන්ති. ඉති තස්ස ඵලාඵලානි පරිභොගං න ලභන්ති විනස්සන්ති, පුනදිවසාදීසුපි තථෙවාති, එවං සො පඤ්චාභිඤ්ඤතාය දූරම්පි ගන්ත්වා ආහරති, තෙ පන න ඛාදන්ති.

අථ මහාසත්තො චින්තෙසි – ‘‘මාතාපිතරො සුඛුමාලා, නන්දො ච යානි තානි අපක්කානි දුප්පක්කානි ඵලාඵලානි ආහරිත්වා ඛාදාපෙති, එවං සන්තෙ ඉමෙ න චිරං පවත්තිස්සන්ති, වාරෙස්සාමි න’’න්ති. අථ නං ආමන්තෙත්වා ‘‘නන්ද, ඉතො පට්ඨාය ඵලාඵලං ආහරිත්වා මමාගමනං පතිමානෙහි, උභො එකතොව ඛාදාපෙස්සාමා’’ති ආහ. එවං වුත්තෙපි අත්තනො පුඤ්ඤං පච්චාසීසන්තො න තස්ස වචනමකාසි. මහාසත්තො තං උපට්ඨානං ආගතං ‘‘න ත්වං පණ්ඩිතානං වචනං කරොසි, අහං ජෙට්ඨො, මාතාපිතරො ච මමෙව භාරො, අහමෙව නෙ පටිජග්ගිස්සාමි, ත්වං ඉතො අඤ්ඤත්ථ යාහී’’ති තස්ස අච්ඡරං පහරි.

සො තෙන පණාමිතො තත්ථ ඨාතුං අසක්කොන්තො තං වන්දිත්වා මාතාපිතූනං තමත්ථං ආරොචෙත්වා අත්තනො පණ්ණසාලං පවිසිත්වා කසිණං ඔලොකෙත්වා තංදිවසමෙව අට්ඨ ච සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො අහං සිනෙරුපාදතො රතනවාලුකං ආහරිත්වා මම භාතු පණ්ණසාලාපරිවෙණං ආකිරිත්වා ඛමාපෙස්සාමි, උදාහු අනොතත්තතො උදකං ආහරිත්වා ඛමාපෙස්සාමි? අථ වා මෙ භාතා දෙවතාවසෙන ඛමෙය්‍ය, චත්තාරො මහාරාජානො සක්කඤ්ච දෙවරාජානං ආනෙත්වා ඛමාපෙස්සාමි, එවං පන න සොභිස්සති, අයං ඛො මනොජො බ්‍රහ්මවඩ්ඪනරාජා සකලජම්බුදීපෙ අග්ගරාජා, තං ආදිං කත්වා සබ්බෙ රාජානො ආනෙත්වා ඛමාපෙස්සාමි, එවං සන්තෙ මම භාතු ගුණො සකලජම්බුදීපං අවත්ථරිත්වා ගමිස්සති, චන්දො විය සූරියො විය ච පඤ්ඤායිස්සතී’’ති.

සො තාවදෙව ඉද්ධියා ගන්ත්වා බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනගරෙ තස්ස රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරෙ ඔතරිත්වා ‘‘එකො තාපසො තුම්හෙ දට්ඨුකාමො’’ති රඤ්ඤො ආරොචාපෙත්වා තෙන කතොකාසො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අහං අත්තනො බලෙන සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං ගහෙත්වා තව දස්සාමී’’ති. ‘‘කථං පන තුම්හෙ, භන්තෙ, සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං ගහෙත්වා දස්සථා’’ති? ‘‘මහාරාජ, කස්සචි වධච්ඡෙදං අකත්වා අත්තනො ඉද්ධියාව ගහෙත්වා දස්සාමී’’ති මහතියා සෙනාය සද්ධිං තං ආදාය කොසලරට්ඨං ගන්ත්වා නගරස්ස අවිදූරෙ ඛන්ධාවාරං නිවෙසෙත්වා ‘‘යුද්ධං වා නො දෙතු, වසෙ වා වත්තතූ’’ති කොසලරඤ්ඤො දූතං පාහෙසි. තෙන කුජ්ඣිත්වා යුද්ධසජ්ජෙන හුත්වා නික්ඛන්තෙන සද්ධිං යුද්ධෙ ආරද්ධෙ අත්තනො ඉද්ධානුභාවෙන යථා ද්වින්නං සෙනානං පීළනං න හොති, එවං කත්වා යථා ච කොසලරාජා තස්ස වසෙ වත්තති, එවං වචනපටිවචනහරණෙහි සංවිදහි. එතෙනුපායෙන සකලජම්බුදීපෙ රාජානො තස්ස වසෙ වත්තාපෙසි.

සො තෙන පරිතුට්ඨො නන්දපණ්ඩිතං ආහ – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි යථා මය්හං පටිඤ්ඤාතං, තථා කතං, බහූපකාරා මෙ තුම්හෙ, කිමහං තුම්හාකං කරිස්සාමි, අහඤ්හි තෙ සකලජම්බුදීපෙ උපඩ්ඪරජ්ජම්පි දාතුං ඉච්ඡාමි, කිමඞ්ගං පන හත්ථිඅස්සරථමණිමුත්තාපවාළරජතසුවණ්ණදාසිදාසපරිජනපරිච්ඡෙද’’න්ති? තං සුත්වා නන්දපණ්ඩිතො ‘‘න මෙ තෙ, මහාරාජ, රජ්ජෙන අත්ථො, නාපි හත්ථියානාදීහි, අපි ච ඛො තෙ රට්ඨෙ අසුකස්මිං නාම අස්සමෙ මම මාතාපිතරො පබ්බජිත්වා වසන්ති. ත්‍යාහං උපට්ඨහන්තො එකස්මිං අපරාධෙ මම ජෙට්ඨභාතිකෙන සොණපණ්ඩිතෙන නාම මහෙසිනා පණාමිතො, ස්වාහං තං ආදාය තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ඛමාපෙස්සාමි, තස්ස මෙ ත්වං ඛමාපනෙ සහායො හොහී’’ති. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා චතුවීසතිඅක්ඛොභනී පරිමාණාය සෙනාය පරිවුතො එකසතරාජූහි සද්ධිං නන්දපණ්ඩිතං පුරක්ඛත්වා තං අස්සමපදං පත්වා චතුරඞ්ගුලප්පදෙසං මුඤ්චිත්වා ආකාසෙ ඨිතෙන කාජෙන අනොතත්තතො උදකං ආහරිත්වා පානීයං පටිසාමෙත්වා පරිවෙණං සම්මජ්ජිත්වා මාතාපිතූනං ආසන්නප්පදෙසෙ නිසින්නං ඣානරතිසමප්පිතං මහාසත්තං උපසඞ්කමිත්වා නන්දපණ්ඩිතො නං ඛමාපෙසි. මහාසත්තො නන්දපණ්ඩිතං මාතරං පටිච්ඡාපෙත්වා අත්තනා යාවජීවං පිතරං පටිජග්ගි. තෙසං පන රාජූනං –

‘‘ආනන්දො ච පමොදො ච, සදා හසිතකීළිතං;

මාතරං පරිචරිත්වාන, ලබ්භමෙතං විජානතා.

‘‘ආනන්දො ච පමොදො ච, සදා හසිතකීළිතං;

පිතරං පරිචරිත්වාන, ලබ්භමෙතං විජානතො.

‘‘දානඤ්ච පෙය්‍යවජ්ජඤ්ච, අත්ථචරියා ච යා ඉධ;

සමානත්තතා ච ධම්මෙසු, තත්ථ තත්ථ යථාරහං;

එතෙ ඛො සඞ්ගහා ලොකෙ, රථස්සාණීව යායතො.

‘‘එතෙ ච සඞ්ගහා නාස්සු, න මාතා පුත්තකාරණා;

ලභෙථ මානං පූජං වා, පිතා වා පුත්තකාරණා.

‘‘යස්මා ච සඞ්ගහා එතෙ, සම්මපෙක්ඛන්ති පණ්ඩිතා;

තස්මා මහත්තං පප්පොන්ති, පාසංසා ච භවන්ති තෙ.

‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ;

ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තානං, පජාය අනුකම්පකා.

‘‘තස්මා හි නෙ නමස්සෙය්‍ය, සක්කරෙය්‍ය ච පණ්ඩිතො;

අන්නෙන අථ පානෙන, වත්ථෙන සයනෙන ච;

උච්ඡාදනෙන න්හාපනෙන, පාදානං ධොවනෙන ච.

‘‘තාය නං පාරිචරියාය, මාතාපිතූසු පණ්ඩිතා;

ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති. (ජා. 2.20.176-183) –

බුද්ධලීළාය ධම්මං දෙසෙසි, තං සුත්වා සබ්බෙපි තෙ රාජානො සබලකායා පසීදිංසු. අථ නෙ පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘දානාදීසු අප්පමත්තා හොථා’’ති ඔවදිත්වා විස්සජ්ජෙසි. තෙ සබ්බෙපි ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා ආයුපරියොසානෙ දෙවනගරං පූරයිංසු. බොධිසත්තො ‘‘ඉතො පට්ඨාය මාතරං පටිජග්ගාහී’’ති මාතරං නන්දපණ්ඩිතං පටිච්ඡාපෙත්වා අත්තනා යාවජීවං පිතරං පටිජග්ගි. තෙ උභොපි ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනා අහෙසුං.

තදා මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි, නන්දපණ්ඩිතො ආනන්දත්ථෙරො, මනොජො රාජා සාරිපුත්තත්ථෙරො, එකසතරාජානො අසීතිමහාථෙරා චෙව අඤ්ඤතරථෙරා ච, චතුවීසතිඅක්ඛොභනීපරිසා බුද්ධපරිසා, සොණපණ්ඩිතො ලොකනාථො.

තස්ස කිඤ්චාපි සාතිසයා නෙක්ඛම්මපාරමී, තථාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියො ච නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා අච්චන්තමෙව කාමෙසු අනපෙක්ඛතා, මාතාපිතූසු තිබ්බො සගාරවසප්පතිස්සභාවො, මාතාපිතුඋපට්ඨානෙන අතිත්ති, සතිපි නෙසං උපට්ඨානෙ සබ්බකාලං සමාපත්තිවිහාරෙහි වීතිනාමනන්ති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

සොණපණ්ඩිතචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නෙක්ඛම්මපාරමී නිට්ඨිතා.