10. මච්ඡරාජචරියාවණ්ණනා

83. දසමෙ යදා හොමි, මච්ඡරාජා මහාසරෙති අතීතෙ මච්ඡයොනියං නිබ්බත්තිත්වා කොසලරට්ඨෙ සාවත්ථියං ජෙතවනෙ පොක්ඛරණිට්ඨානෙ වල්ලිගහනපරික්ඛිත්තෙ එකස්මිං මහාසරෙ මච්ඡානං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි රඤ්ජනතො යදා අහං රාජා හොමි, මච්ඡගණපරිවුතො තත්ථ පටිවසාමි තදා. උණ්හෙති උණ්හකාලෙ ගිම්හසමයෙ. සූරියසන්තාපෙති ආදිච්චසන්තාපෙන. සරෙ උදක ඛීයථාති තස්මිං සරෙ උදකං ඛීයිත්ථ ඡිජ්ජිත්ථ. තස්මිඤ්හි රට්ඨෙ තදා දෙවො න වස්සි, සස්සානි මිලායිංසු, වාපිආදීසු උදකං පරික්ඛයං පරියාදානං අගමාසි, මච්ඡකච්ඡපා කලලගහනං පවිසිංසු. තස්මිම්පි සරෙ මච්ඡා කද්දමගහනං පවිසිත්වා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ නිලීයිංසු.

84. තතොති තතො උදකපරික්ඛයතො අපරභාගෙ. කුලලසෙනකාති කුලලාචෙව සෙනා ච. භක්ඛයන්ති දිවාරත්තිං, මච්ඡෙ උපනිසීදියාති තත්ථ තත්ථ කලලපිට්ඨෙ උපනිසීදිත්වා කලලගහනං පවිසිත්වා නිපන්නෙ මච්ඡෙ කාකා වා ඉතරෙ වා දිවා චෙව රත්තිඤ්ච කණයග්ගසදිසෙහි තුණ්ඩෙහි කොට්ටෙත්වා කොට්ටෙත්වා නීහරිත්වා විප්ඵන්දමානෙ භක්ඛයන්ති.

85. අථ මහාසත්තො මච්ඡානං තං බ්‍යසනං දිස්වා මහාකරුණාය සමුස්සාහිතහදයො ‘‘ඨපෙත්වා මං ඉමෙ මම ඤාතකෙ ඉමස්මා දුක්ඛා මොචෙතුං සමත්ථො නාම අඤ්ඤො නත්ථි, කෙන නු ඛො අහං උපායෙන තෙ ඉතො දුක්ඛතො මොචෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙන්තො ‘‘යංනූනාහං පුබ්බකෙහි මහෙසීහි ආචිණ්ණසමාචිණ්ණං මයි ච සංවිජ්ජමානං සච්චධම්මං නිස්සාය සච්චකිරියං කත්වා දෙවං වස්සාපෙත්වා මම ඤාතිසඞ්ඝස්ස ජීවිතදානං දදෙය්‍යං, තෙන ච සකලස්සාපි ආහාරූපජීවිනො සත්තලොකස්ස මහාඋපකාරො සම්පාදිතො මයා’’ති නිච්ඡයං කත්වා දෙවං වස්සාපෙතුං සච්චකිරියං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘එවං චින්තෙසහ’’න්තිආදි.

තත්ථ සහ ඤාතීහි පීළිතොති මය්හං ඤාතීහි සද්ධිං තෙන උදකපරික්ඛයෙන පීළිතො. සහාති වා නිපාතමත්තං. මහාකාරුණිකතාය තෙන බ්‍යසනෙන දුක්ඛිතෙහි ඤාතීහි කාරණභූතෙහි පීළිතො, ඤාතිසඞ්ඝදුක්ඛදුක්ඛිතොති අත්ථො.

86. ධම්මත්ථන්ති ධම්මභූතං අත්ථං, ධම්මතො වා අනපෙතං අත්ථං. කිං තං? සච්චං. අද්දසපස්සයන්ති මය්හං ඤාතීනඤ්ච අපස්සයං අද්දසං. අතික්ඛයන්ති මහාවිනාසං.

87. සද්ධම්මන්ති සතං සාධූනං බුද්ධාදීනං එකස්සාපි පාණිනො අහිංසනසඞ්ඛාතං ධම්මං. අනුස්සරිත්වා. පරමත්ථං විචින්තයන්ති තං ඛො පන පරමත්ථං සච්චං අවිපරීතසභාවං කත්වා චින්තයන්තො. යං ලොකෙ ධුවසස්සතන්ති යදෙතං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං එකස්සාපි පාණිනො අහිංසනං, තං සබ්බකාලං තථභාවෙන ධුවං සස්සතං විචින්තයං සච්චකිරියං අකාසින්ති සම්බන්ධො.

88. ඉදානි තං ධම්මං මහාසත්තො අත්තනි විජ්ජමානං ගහෙත්වා සච්චවචනං පයොජෙතුකාමො කාලවණ්ණං කද්දමං ද්විධා වියූහිත්වා අඤ්ජනරුක්ඛසාරඝටිකවණ්ණමහාසරීරො සුධොතලොහිතකමණිසදිසානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ආකාසං උල්ලොකෙන්තො ‘‘යතො සරාමි අත්තාන’’න්ති ගාථමාහ.

තත්ථ යතො සරාමි අත්තානන්ති යතො පට්ඨාය අහං අත්තභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං සරාමි අනුස්සරාමි. යතො පත්තොස්මි විඤ්ඤුතන්ති යතො පට්ඨාය තාසු තාසු ඉතිකත්තබ්බතාසු විඤ්ඤුතං විජානනභාවං පත්තොස්මි, උද්ධං ආරොහනවසෙන ඉතො යාව මය්හං කායවචීකම්මානං අනුස්සරණසමත්ථතා විඤ්ඤුතප්පත්ති එව, එත්ථන්තරෙ සමානජාතිකානං ඛාදනට්ඨානෙ නිබ්බත්තොපි තණ්ඩුලකණප්පමාණම්පි මච්ඡං මයා න ඛාදිතපුබ්බං, අඤ්ඤම්පි කඤ්චි පාණං සඤ්චිච්ච හිංසිතං බාධිතං නාභිජානාමි, පගෙව ජීවිතා වොරොපිතං.

89. එතෙන සච්චවජ්ජෙනාති ‘‘යදෙතං මයා කස්සචි පාණස්ස අහිංසනං වුත්තං, සචෙ එතං සච්චං තථං අවිපරීතං, එතෙන සච්චවචනෙන පජ්ජුන්නො මෙඝො අභිවස්සතු, ඤාතිසඞ්ඝං මෙ දුක්ඛා පමොචෙතූ’’ති වත්වා පුන අත්තනො පරිචාරිකචෙටකං ආණාපෙන්තො විය පජ්ජුන්නං දෙවරාජානං ආලපන්තො ‘‘අභිත්ථනයා’’ති ගාථමාහ.

තත්ථ අභිත්ථනය පජ්ජුන්නාති පජ්ජුන්නො වුච්චති මෙඝො, අයං පන මෙඝවසෙන ලද්ධනාමං වස්සවලාහකදෙවරාජානං ආලපති. අයං හිස්ස අධිප්පායො – දෙවො නාම අනභිත්ථනයන්තො විජ්ජුලතා අනිච්ඡාරෙන්තො පවස්සන්තොපි න සොභති, තස්මා ත්වං අභිත්ථනයන්තො විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙන්තො වස්සාපෙහීති. නිධිං කාකස්ස නාසයාති කාකා කලලං පවිසිත්වා ඨිතෙ මච්ඡෙ තුණ්ඩෙන කොට්ටෙත්වා නීහරිත්වා ඛාදන්ති, තස්මා තෙසං අන්තොකලලෙ මච්ඡා ‘‘නිධී’’ති වුච්චන්ති. තං කාකසඞ්ඝස්ස නිධිං දෙවං වස්සාපෙන්තො උදකෙන පටිච්ඡාදෙත්වා නාසෙහි. කාකං සොකාය රන්ධෙහීති කාකසඞ්ඝො ඉමස්මිං මහාසරෙ උදකෙන පුණ්ණෙ මච්ඡෙ අලභමානො සොචිස්සති, තං කාකගණං ත්වං ඉමං කද්දමං පූරෙන්තො සොකාය රන්ධෙහි, සොකස්සත්ථාය පන වස්සාපයථ, යථා අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණං සොකං පාපුණාති, එවං කරොහීති අත්ථො. මච්ඡෙ සොකා පමොචයාති මම ඤාතකෙ සබ්බෙව මච්ඡෙ ඉමම්හා මරණසොකා පමොචෙහි. ‘‘මඤ්ච සොකා පමොචයා’’ති (ජා. 1.1.75) ජාතකෙ පඨන්ති. තත්ථ ච-කාරො සම්පිණ්ඩනත්ථො, මඤ්ච මම ඤාතකෙ චාති සබ්බෙව මරණසොකා පමොචෙහි (ජා. අට්ඨ. 1.1.75). මච්ඡානඤ්හි අනුදකභාවෙන පච්චත්ථිකානං ඝාසභාවං ගච්ඡාමාති මහාමරණසොකො, මහාසත්තස්ස පන තෙසං අනයබ්‍යසනං පටිච්ච කරුණායතො කරුණාපතිරූපමුඛෙන සොකසම්භවො වෙදිතබ්බො.

එවං බොධිසත්තො අත්තනො පරිචාරිකචෙටකං ආණාපෙන්තො විය පජ්ජුන්නං ආලපිත්වා සකලෙ කොසලරට්ඨෙ මහාවස්සං වස්සාපෙසි. මහාසත්තස්ස හි සීලතෙජෙන සච්චකිරියාය සමකාලමෙව සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො ‘‘කිං නු ඛො’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං ඤත්වා වස්සවලාහකදෙවරාජානං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තාත, මහාපුරිසො මච්ඡරාජා ඤාතීනං මරණසොකෙන වස්සාපනං ඉච්ඡති, සකලං කොසලරට්ඨං එකමෙඝං කත්වා වස්සාපෙහී’’ති ආහ.

සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා එකං වලාහකං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා මෙඝගීතං ගායන්තො පාචීනලොකධාතුඅභිමුඛො පක්ඛන්දි. පාචීනදිසාභාගෙ ඛලමණ්ඩලමත්තං එකං මෙඝමණ්ඩලං උට්ඨාය සතපටලං සහස්සපටලං හුත්වා අභිත්ථනයන්තං විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙන්තං අධොමුඛඨපිතඋදකකුම්භාකාරෙන විස්සන්දමානං සකලං කොසලරට්ඨං මහොඝෙන අජ්ඣොත්ථරි. දෙවො අච්ඡින්නධාරං වස්සන්තො මුහුත්තෙනෙව තං මහාසරං පූරෙසි. මච්ඡා මරණභයතො මුච්චිංසු. කාකාදයො අපතිට්ඨා අහෙසුං. න කෙවලං මච්ඡා එව, මනුස්සාපි විවිධසස්සානි සම්පාදෙන්තා චතුප්පදාදයොපීති සබ්බෙපි වස්සූපජීවිනො කායිකචෙතසිකදුක්ඛතො මුච්චිංසු. තෙන වුත්තං –

90. ‘‘සහ කතෙ සච්චවරෙ, පජ්ජුන්නො අභිගජ්ජිය;

ථලං නින්නඤ්ච පූරෙන්තො, ඛණෙන අභිවස්සථා’’ති.

තත්ථ ඛණෙන අභිවස්සථාති අදන්ධායිත්වා සච්චකිරියඛණෙනෙව අභිවස්සි.

91. කත්වා වීරියමුත්තමන්ති දෙවෙ අවස්සන්තෙ කිං කාතබ්බන්ති කොසජ්ජං අනාපජ්ජිත්වා ඤාතත්ථචරියාසම්පාදනමුඛෙන මහතො සත්තනිකායස්ස හිතසුඛනිප්ඵාදනං උත්තමං වීරියං කත්වා. සච්චතෙජබලස්සිතො මම සච්චානුභාවබලසන්නිස්සිතො හුත්වා තදා මහාමෙඝං වස්සාපෙසිං. යස්මා චෙතදෙවං, තස්මා ‘‘සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති මහාමච්ඡරාජකාලෙ අත්තනො සච්චපාරමියා අනඤ්ඤසාධාරණභාවං දස්සෙසි ධම්මරාජා.

එවං මහාසත්තො මහාකරුණාය සමුස්සාහිතහදයො සකලරට්ඨෙ මහාවස්සං වස්සාපනවසෙන මහාජනං මරණදුක්ඛතො මොචෙත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො.

තදා පජ්ජුන්නො ආනන්දත්ථෙරො අහොසි, මච්ඡගණා බුද්ධපරිසා, මච්ඡරාජා ලොකනාථො.

තස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියොපි නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා අත්තනො සමානජාතිකානං ඛාදනට්ඨානෙ මච්ඡයොනියං නිබ්බත්තිත්වා තණ්ඩුලකණමත්තම්පි මච්ඡං ආදිං කත්වා කස්සචිපි පාණිනො අඛාදනං, තිට්ඨතු ඛාදනං එකසත්තස්සපි අවිහෙඨනං, තථා සච්චකරණෙන දෙවස්ස වස්සාපනං, උදකෙ පරික්ඛීණෙ කලලගහනෙ නිමුජ්ජනවසෙන අත්තනා අනුභවමානං දුක්ඛං වීරභාවෙන අගණෙත්වා ඤාතිසඞ්ඝස්සෙව තං දුක්ඛං අත්තනො හදයෙ කත්වා අසහන්තස්ස සබ්බභාවෙන කරුණායනා, තථා ච පටිපත්තීති එවමාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

මච්ඡරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.