පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා
439. ඉදානෙත්ථ යථාලද්ධානි විස්සජ්ජනානි ගණනාවසෙන දස්සෙතුං හෙතුයා සත්තාතිආදි වුත්තං. තත්ථ සත්තාති කුසලෙන කුසලං, අබ්‍යාකතං, කුසලාබ්‍යාකතන්ති තීණි. තථා අකුසලෙන; අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතමෙවාති එවං සත්ත. ආරම්මණෙ නවාති එකමූලකඑකාවසානානි නව. අධිපතියා දසාති කුසලං කුසලස්ස සහජාතතො චෙව ආරම්මණතො ච; අකුසලස්ස ආරම්මණතොව අබ්‍යාකතස්ස සහජාතතො චෙව ආරම්මණතො ච; කුසලාබ්‍යාකතස්ස සහජාතතොවාති කුසලමූලකානි චත්තාරි. අකුසලං අකුසලස්ස සහජාතතො චෙව ආරම්මණතො ච; අබ්‍යාකතස්ස සහජාතතොව තථා අකුසලාබ්‍යාකතස්සාති අකුසලමූලකානි තීණි. අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්ස සහජාතතො චෙව ආරම්මණතො ච; කුසලස්ස ආරම්මණතොව තථා අකුසලස්සාති අබ්‍යාකතමූලකානි තීණීති එවං දස. එත්ථ පන ආරම්මණාධිපතිපි සත්තධා, සහජාතාධිපතිපි සත්තධාව ලබ්භති.
අනන්තරෙ සත්තාති කුසලමූලකානි ද්වෙ, තථා අකුසලමූලකානි, අබ්‍යාකතමූලකානි තීණීති එවං සත්ත. සමනන්තරෙපි එතානෙව. සහජාතෙ නවාති කුසලමූලකානි තීණි, අකුසලමූලකානි තීණි, අබ්‍යාකතමූලකං එකං, තථා කුසලාබ්‍යාකතමූලකං, අකුසලාබ්‍යාකතමූලකඤ්චාති එවං නව. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණීති කුසලෙන කුසලං, අකුසලෙන අකුසලං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතන්ති එවං තීණි. නිස්සයෙ තෙරසාති සහජාතතොව කුසලමූලකානි තීණි, තථා අකුසලමූලකානි, තථා අබ්‍යාකතමූලකානි. එත්ථ පන පුරෙජාතම්පි ලබ්භති. අබ්‍යාකතඤ්හි අබ්‍යාකතස්ස සහජාතම්පි හොති පුරෙජාතම්පි; කුසලස්ස පුරෙජාතමෙව තථා අකුසලස්ස. පුන කුසලාබ්‍යාකතො සහජාතපුරෙජාතතො කුසලස්ස, සහජාතතොව අබ්‍යාකතස්ස, තථා අකුසලාබ්‍යාකතොති එවං තෙරස. උපනිස්සයෙ නවාති එකමූලකෙකාවසානා නව. තෙසං විභඞ්ගෙ තෙවීසති භෙදා දස්සිතා. තෙසු ආරම්මණූපනිස්සයෙ සත්ත, අනන්තරූපනිස්සයෙ සත්ත, පකතූපනිස්සයෙ නව හොන්ති. පුරෙජාතෙ තීණීති අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලස්ස, අකුසලස්සාති එවං තීණි.
පච්ඡාජාතෙ තීණීති කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති එවං තීණි. ආසෙවනෙ තීණි අඤ්ඤමඤ්ඤසදිසානි. කම්මෙ සත්ත හෙතුසදිසානි. තත්ථ ද්වීසු විස්සජ්ජනෙසු නානාක්ඛණිකකම්මම්පි ආගතං, පඤ්චසු සහජාතමෙව. විපාකෙ එකං අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. ආහාරඉන්ද්‍රියඣානමග්ගෙසු සත්ත හෙතුසදිසානෙව. ඉන්ද්‍රියං පනෙත්ථ සහජාතපුරෙජාතවසෙන ආගතං. සම්පයුත්තෙ තීණි අඤ්ඤමඤ්ඤසදිසානි. විප්පයුත්තෙ පඤ්චාති සහජාතපච්ඡාජාතතො කුසලෙන අබ්‍යාකතං, අකුසලෙන අබ්‍යාකතං, සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතතො අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, වත්ථුපුරෙජාතතො අබ්‍යාකතෙන කුසලං, තථා අකුසලන්ති එකං කුසලමූලං, එකං අකුසලමූලං, තීණි අබ්‍යාකතමූලානීති එවං පඤ්ච.
අත්ථියා තෙරසාති සහජාතතො කුසලෙන කුසලං, සහජාතපච්ඡාජාතතො කුසලෙන අබ්‍යාකතං, සහජාතතොව කුසලෙන කුසලාබ්‍යාකතන්ති කුසලමූලානි තීණි, තථා අකුසලමූලානි, සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියතො පන අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, වත්ථාරම්මණපුරෙජාතතො අබ්‍යාකතෙන කුසලං, තථා අකුසලං, සහජාතපුරෙජාතතො කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච අකුසලස්ස; ස්වෙව අබ්‍යාකතස්ස සහජාතපච්ඡාජාතආහාරින්ද්‍රියතො සහජාතපුරෙජාතතො ච කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච කුසලස්ස; ස්වෙව අබ්‍යාකතස්ස සහජාතපච්ඡාජාතආහාරින්ද්‍රියතොති එවං තෙරස. නත්ථිවිගතෙසු සත්ත අනන්තරසදිසානි. අවිගතෙ තෙරස අත්ථිසදිසානීති. එවමෙත්ථ සත්ත ගණනපරිච්ඡෙදා එකං තීණි පඤ්ච සත්ත නව දස තෙරසාති. තෙසු විපාකවසෙන එකමෙව එකකං, අඤ්ඤමඤ්ඤපුරෙජාතපච්ඡාජාතාසෙවනසම්පයුත්තවසෙන පඤ්ච තිකා, විප්පයුත්තවසෙන එකමෙව පඤ්චකං, හෙතුඅනන්තරසමනන්තරකම්මආහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගනත්ථිවිගතවසෙන දස සත්තකා, ආරම්මණසහජාතඋපනිස්සයවසෙන තයො නවකා, අධිපතිවසෙන එකං දසකං, නිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙන තයො තෙරසකාති එවං තස්මිං තස්මිං පච්චයෙ නිද්දිට්ඨවාරෙ ගණනවසෙන සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා තෙසං වසෙන දුකතිකාදීසු පච්චයසංසන්දනෙ ගණනා වෙදිතබ්බා.
440. යෙ පන පච්චයා යෙසං පච්චයානං විසභාගා වා විරුද්ධා වා හොන්ති, තෙ තෙහි සද්ධිං න යොජෙතබ්බා. සෙය්‍යථිදං – හෙතුපච්චයස්ස තාව ආරම්මණානන්තරසමනන්තරූපනිස්සයපුරෙජාතපච්ඡාජාතකම්මාසෙවනාහාරඣානනත්ථිවිගතා අධිපතිපච්චයෙ ච ඨපෙත්වා වීමංසං සෙසාධිපතිනො විසභාගා, සහජාතාදයො සභාගා. කස්මා? තථා භාවාභාවතො. හෙතුපච්චයො හි යෙසං හෙතුපච්චයො හොති, තෙසං සහජාතාදිපච්චයොපි හොති, ආරම්මණාදිපච්චයො පන න හොතීති ආරම්මණාදයො තස්ස විසභාගා නාම. තස්මා සො තෙහි, තෙ වා තෙන සද්ධිං, න යොජෙතබ්බා. පුරෙජාතපච්ඡාජාතසම්පයුත්තවිප්පයුත්තඅත්ථිනත්ථිවිගතාවිගතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධා, තෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤං න යොජෙතබ්බා. තත්ථ අයොජනීයෙ වජ්ජෙත්වා යොජනීයෙහි යොගෙ යෙ වාරා ලබ්භන්ති, තෙ සඞ්ඛෙපතො දස්සෙතුං හෙතුපච්චයා අධිපතියා චත්තාරීතිආදි වුත්තං.
තත්ථ කිඤ්චාපි හෙතුපච්චයස්ස අධිපතිනා සංසන්දනෙ ඌනතරගණනවසෙන සත්තහි වාරෙහි භවිතබ්බං, යස්මා පන අධිපතීසු වීමංසාව හෙතුපච්චයො, න ඉතරෙ, තස්මා විසභාගෙ වජ්ජෙත්වා සභාගවසෙන ‘‘චත්තාරී’’ති වුත්තං. තානි එවං වෙදිතබ්බානි – කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො; කුසලා වීමංසා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො; කුසලා වීමංසා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො; කුසලා වීමංසා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො; විපාකාබ්‍යාකතා කිරියාබ්‍යාකතා වීමංසා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානන්ති. එත්ථ ච විපාකාබ්‍යාකතා ලොකුත්තරතොව ගහෙතබ්බා. ආරම්මණපච්චයඅනන්තරපච්චයාදයො පන විසභාගත්තා න යොජිතා. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ ලබ්භමානඤ්ච අලබ්භමානඤ්ච ඤත්වා ලබ්භමානවසෙන වාරා උද්ධරිතබ්බා.
සහජාතෙ සත්තාති හෙතුයා ලද්ධානෙව. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණීති සුද්ධිකඅඤ්ඤමඤ්ඤෙ ලද්ධානෙව. නිස්සයෙ සත්තාති හෙතුයා ලද්ධානෙව. විපාකෙ එකන්ති සුද්ධිකවිපාකෙ ලද්ධමෙව. ඉන්ද්‍රියමග්ගෙසු චත්තාරීති හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව. සම්පයුත්තෙ තීණීති සුද්ධිකසම්පයුත්තෙ ලද්ධානෙව. විප්පයුත්තෙ තීණීති කුසලාදිචිත්තසමුට්ඨානං රූපං පච්චයුප්පන්නං කත්වා වෙදිතබ්බානි. අත්ථිඅවිගතෙසු සත්තාති හෙතුයා ලද්ධානෙව.
441-443. එවං යෙහි අධිපතිපච්චයාදීහි එකාදසහි පච්චයෙහි සද්ධිං හෙතුපච්චයො යොජනං ලභති, තෙසං වසෙන දුමූලකනයෙ ගණනං දස්සෙත්වා ඉදානි තිමූලකාදීසු තස්ස දස්සනත්ථං ලක්ඛණං ඨපෙන්තො හෙතුසහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතන්ති සත්තාතිආදිමාහ. පොත්ථකෙසු පන නිස්සඋපනිස්සඅධිපාති එවං පරිහීනක්ඛරානි පච්චයනාමානි ලිඛන්ති, තං සඤ්ඤාකරණමත්තවසෙන ලිඛිතං. තස්මා තාදිසෙසු ඨානෙසු පරිපුණ්ණා පාළි කාතබ්බා. යං පනිදං ලක්ඛණං ඨපිතං, තෙන ඉදං දීපෙති – අයං හෙතුපච්චයො සහජාතාදීහි චතූහි සද්ධිං සංසන්දනෙ අත්තනො විභඞ්ගෙ ලද්ධානි සත්තෙව විස්සජ්ජනානි ලභති. සචෙ පනෙත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො පවිසති, අඤ්ඤමඤ්ඤෙ ලද්ධානි තීණි ලභති. සචෙ සම්පයුත්තපච්චයො පවිසති, තානෙව තීණි ලභති. සචෙ විප්පයුත්තපච්චයො පවිසති, හෙතුවිප්පයුත්තදුකෙ ලද්ධානි තීණි ලභති. සචෙ විපාකපච්චයො පවිසති, සබ්බෙහි විපාකසභාගෙහි සද්ධිං සංසන්දනෙ එවමෙව විස්සජ්ජනං ලභති. සචෙ පනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයා පවිසන්ති, තෙහි සද්ධිං දුමූලකෙ ලද්ධානි චත්තාරියෙව ලභති. සචෙ තෙහි සද්ධිං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො පවිසති, හෙතාධිපතිදුකෙ දස්සිතෙසු චතූසු විස්සජ්ජනෙසු ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති ද්වෙ අපනෙත්වා සෙසානි ද්වෙ ලභති. සචෙපි තත්ථ සම්පයුත්තපච්චයො පවිසති, තානෙව ද්වෙ ලභති. සචෙ පන විප්පයුත්තපච්චයො පවිසති, ඉතරානි ද්වෙ ලභති. සචෙ පන තෙසු විපාකපච්චයො පවිසති, සබ්බත්ථ එකමෙව ලභති. අධිපතිනා පන සද්ධිං හෙතාධිපතිදුකතො ඌනතරගණනෙසු අප්පවිසන්තෙසු චත්තාරියෙව ලභති. ඌනතරගණනෙසු පවිසන්තෙසු තෙසං වසෙන ද්වෙ එකන්ති ලභති. එවං තෙසං තෙසං පච්චයානං සමායොගෙ ලබ්භමානං ගණනං විදිත්වා තිමූලකාදීසු ගණනා උද්ධරිතබ්බාති.
එතෙසු පන ඝටනෙසු සබ්බපඨමානි චත්තාරි ඝටනානි සාමඤ්ඤතො නවන්නම්පි හෙතූනං වසෙන වුත්තානි අවිපාකානි. අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතවිස්සජ්ජනෙ පනෙත්ථ විපාකහෙතුපි ලබ්භති.
තතො පරානි පඤ්ච ඝටනානි විපාකහෙතුවසෙන වුත්තානි. තත්ථ සබ්බෙපි සහජාතවිපාකා චෙව විපාකසහජාතරූපා ච. තෙසු පඨමෙ ඝටනෙ විපාකා චෙව තංසමුට්ඨානරූපා ච ලබ්භන්ති, දුතියෙ විපාකා චෙව පටිසන්ධියඤ්ච වත්ථුරූපං. තතියෙ අරූපධම්මාව. චතුත්ථෙ විපාකචිත්තසමුට්ඨානරූපමෙව ලබ්භති. පඤ්චමෙ වත්ථුරූපමෙව.
තතො පරානි පඤ්චදස ඝටනානි ඉන්ද්‍රියමග්ගයුත්තානි අමොහහෙතුවසෙන වුත්තානි. තත්ථ පඨමානි නව නිරාධිපතීනි, පච්ඡිමානි ඡ සාධිපතීනි. නිරාධිපතිකෙසුපි පඨමානි චත්තාරි සාමඤ්ඤතො සබ්බත්ථ අමොහවසෙන වුත්තානි, පච්ඡිමානි පඤ්ච විපාකාමොහවසෙන. තත්ථ නිරාධිපතිකෙසු පඨමෙ චත්තාරීති හෙට්ඨා හෙතාධිපතිදුකෙ දස්සිතානෙව. දුතියෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපං පරිහායති. තතියෙ වත්ථුරූපං පරිහායති. චතුත්ථෙ කුසලො ධම්මො චිත්තසමුට්ඨානානං, අබ්‍යාකතො තංසමුට්ඨානානන්ති රූපමෙව ලබ්භති. තතො පරානි විපාකයුත්තානි පඤ්ච හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව. සාධිපතිකෙසු පඨමානි තීණි ඝටනානි සාමඤ්ඤතො විපාකාවිපාකහෙතුවසෙන වුත්තානි. තෙසු පඨමෙ චත්තාරි වුත්තනයානෙව. දුතියෙ රූපං පරිහායති, තතියෙ අරූපං පරිහායති. තතො පරානි තීණි විපාකහෙතුවසෙන වුත්තානි. තෙසු පඨමෙ රූපාරූපං ලබ්භති, දුතියෙ අරූපමෙව, තතියෙ රූපමෙව. එවම්පි තෙසං තෙසං පච්චයානං සමායොගෙ ලබ්භමානං ගණනං විදිත්වා තිමූලකාදීසු ගණනා උද්ධරිතබ්බාති.
හෙතුමූලකං නිට්ඨිතං.
444. ආරම්මණමූලකෙපි අධිපතිපච්චයාදයො සත්ත ආරම්මණෙන සභාගා, සෙසා සොළස විසභාගාති තෙ අයොජෙත්වා සත්තෙව යොජිතා. තෙසු අධිපතියා සත්තාති කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස, අකුසලස්ස ධම්මස්ස, අබ්‍යාකතස්සාති එවං කුසලමූලානි තීණි, අකුසලමූලං එකං, අබ්‍යාකතමූලානි තීණීති සත්ත. නිස්සයෙ තීණීති වත්ථුවසෙන අබ්‍යාකතමූලානෙව. උපනිස්සයෙ සත්ත හෙට්ඨිමානි එව. පුරෙජාතෙ තීණීති වත්ථාරම්මණවසෙන අබ්‍යාකතමූලානි. විප්පයුත්තෙ තීණීති වත්ථුවසෙනෙව. අත්ථිඅවිගතෙසු තීණීති වත්ථාරම්මණවසෙන. යථා පන හෙතුමූලකෙ ලක්ඛණදස්සනත්ථං ඝටනානි ඨපිතානි, තථා ආරම්මණමූලකාදීසුපි.
445. තත්ථ යානි තාව ඉමස්මිං ආරම්මණමූලකෙ පඤ්ච ඝටනානි ඨපිතානි. තත්ථ පඨමං ආරම්මණාධිපතිවසෙන සාධිපතිකං. තත්ථ සත්තාති ආරම්මණාධිපතිදුකෙ ලද්ධවිස්සජ්ජනානෙව. දුතියං නිරාධිපතිකං. තත්ථ තීණීති වත්ථාරම්මණවසෙන ආරම්මණවසෙනෙව වා අබ්‍යාකතමූලානි. තතියං නිස්සයෙන වුත්තං. තත්ථ තීණීති වත්ථුවසෙන අබ්‍යාකතමූලානි. චතුත්ථපඤ්චමානි සාධිපතිකානි. තෙසු චතුත්ථෙ එකන්ති වත්ථාරම්මණවසෙන ආරම්මණවසෙනෙව වා අබ්‍යාකතමූලං අකුසලං. පඤ්චමෙ එකන්ති නිස්සයතො අබ්‍යාකතමූලකං අකුසලං. එවමිධාපි ලබ්භමානවසෙන තිකාදීසු ගණනා වෙදිතබ්බා. තථා අධිපතිමූලකාදීසු. ආරම්මණඉන්ද්‍රියවිපාකවසෙන විත්ථාරයොජනං පන අවත්වා තත්ථ තත්ථ වත්තබ්බයුත්තකමෙව වදාමාති.
446. අධිපතිමූලකෙ සහජාතෙ සත්තාති සහජාතාධිපතිවසෙන කුසලමූලානි තීණි, අකුසලමූලානි තීණි, අබ්‍යාකතමූලං එකං. සහජාතෙන පන සද්ධිං ආරම්මණාධිපති, ආරම්මණාධිපතිනා ච සද්ධිං සහජාතං න ලබ්භති. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණීති සහජාතාධිපතිවසෙනෙව. නිස්සයෙ අට්ඨාති කුසලමූලානි තීණි, අකුසලමූලානි තීණි, අබ්‍යාකතමූලානි ද්වෙ. අබ්‍යාකතො හි අධිපති අබ්‍යාකතස්ස සහජාතතො චෙව ආරම්මණතො ච නිස්සයො හොති, අකුසලස්ස ආරම්මණතොව. කුසලස්ස පන උභයථාපි න හොතීති අබ්‍යාකතමූලානි ද්වෙයෙවාති එවං අට්ඨ. උපනිස්සයෙ සත්ත ආරම්මණසදිසානෙව. පුරෙජාතෙ එකන්ති අබ්‍යාකතාධිපති ආරම්මණවසෙන අකුසලස්ස. විපාකෙ එකං අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං ලොකුත්තරං. ආහාරාදීසු සත්ත හෙට්ඨා එකමූලකෙ ලද්ධානෙව. විප්පයුත්තෙ චත්තාරීති කුසලෙන අබ්‍යාකතං, තථා අකුසලෙන, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතඤ්ච කුසලඤ්ච. අත්ථිඅවිගතෙසු අට්ඨ නිස්සයසදිසානෙව.
447-452. ඝටනානි පනෙත්ථ පටිපාටියා ආරම්මණාදීහි අයොජෙත්වා පඨමං අත්ථිඅවිගතෙහි යොජිතානි. කිං කාරණාති? උභයාධිපතිමිස්සකත්තා. තත්ථ පඨමෙ ඝටනෙ ආරම්මණාධිපතිවසෙන වත්ථාරම්මණං ලබ්භති, දුතියෙ නිස්සයවසෙන ගරුං කත්වා අස්සාදෙන්තස්ස වත්ථුමෙව, තතියෙ සහජාතාධිපතිවසෙන කුසලාදයො රූපානං, ආරම්මණාධිපතිවසෙන වත්ථු අකුසලස්ස. තතො පරානි තීණි ඝටනානි ආරම්මණාධිපතිවසෙන වුත්තානි. තත්ථ පඨමෙ සත්තාති හෙට්ඨා වුත්තානෙව. දුතියෙ එකන්ති පුරෙජාතානි වත්ථාරම්මණානි අකුසලස්ස. තතියෙ වත්ථුමෙව අකුසලස්ස. තතො පරානි තීණි ඝටනානි විපාකාවිපාකසාධාරණානි සහජාතාධිපතිවසෙන වුත්තානි. තත්ථ පඨමෙ රූපාරූපං ලබ්භති, දුතියෙ අරූපමෙව, තතියෙ රූපමෙව. තතො පරානි තීණි විපාකාධිපතිවසෙන වුත්තානි. තෙසුපි පඨමෙ රූපාරූපං ලබ්භති, දුතියෙ අරූපං, තතියෙ රූපමෙව. තතො පරානි ඡ ඝටනානි ආහාරින්ද්‍රියයුත්තානි චිත්තාධිපතිවසෙන වුත්තානි. තත්ථ තීණි අවිපාකානි, තීණි සවිපාකානි. තෙසු ගණනා පාකටායෙව. තතො පරානි ඡ ඝටනානි තථෙව විරියාධිපතිවසෙන වුත්තානි. නනු ච අධිපතිපටිපාටියා පඨමං විරියාධිපතිවසෙන වත්තබ්බානි සියුං, කස්මා තථා න වුත්තානීති? පරතො හෙතුවසෙන වුත්තඝටනෙහි සදිසත්තා. පරතො හි හෙතුවසෙන ඝටනානි අමොහස්ස වීමංසාධිපතිත්තා වීමංසාය ච සම්මාදිට්ඨිභාවතො මග්ගසම්පයුත්තානි. විරියම්පි ච සම්මාවායාමමිච්ඡාවායාමභාවෙන මග්ගොති තෙන සද්ධිං ඝටනානි පරතො හෙතුවසෙන වුත්තඝටනෙහි සදිසානීති පරිවත්තෙත්වා වුත්තානි. තෙසුපි ගණනා පාකටායෙව.
453-456. අනන්තරසමනන්තරමූලකෙසු සත්තාති කුසලො කුසලස්ස අබ්‍යාකතස්ස ච, තථා අකුසලො, අබ්‍යාකතො තිණ්ණන්නම්පීති එවං සත්ත. කම්මෙ එකන්ති කුසලා මග්ගචෙතනා අත්තනො විපාකාබ්‍යාකතස්ස. ඝටනානි පනෙතෙසු තීණි තීණියෙව. තානි බහුතරපටිපාටියා වුත්තානි.
457-460. සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයමූලකෙසු යෙ යෙ දුකමූලකෙ පච්චයා වුත්තා තෙ තෙයෙව ආදිතො ඨිතෙන සභාගා. තස්මා දුකමූලකෙ ගණනං ඤත්වා යෙ උපරි පච්චයා ඝටිතා, තෙසු ඌනතරගණනස්ස වසෙන සබ්බඝටනෙසු ගණනා වෙදිතබ්බා. තත්ථ සහජාතමූලකෙ දස ඝටනානි. තෙසු පඤ්ච අවිපාකානි, පඤ්ච සවිපාකානි. තත්ථ අවිපාකෙසු තාව පඨමෙ කුසලො කුසලස්ස අබ්‍යාකතස්ස, කුසලාබ්‍යාකතස්ස, කුසලාබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති චත්තාරි, තථා අකුසලො, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සෙවාති එවං නව. තත්ථ කුසලාකුසලාදිකෙසු අට්ඨසු විස්සජ්ජනෙසු අරූපඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්ච ලබ්භති. අබ්‍යාකතෙ වත්ථුරූපම්පි. දුතියෙ ඝටනෙ අබ්‍යාකතවිස්සජ්ජනෙ රූපෙසු වත්ථුමෙව ලබ්භති, තතියෙ තීසුපි අරූපමෙව, චතුත්ථෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙව, පඤ්චමෙ පටිසන්ධියං වත්ථුනා සද්ධිං අරූපධම්මා. සවිපාකෙසු පඨමෙ විපාකා චෙව විපාකචිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්ච, දුතියෙ විපාකා චෙව වත්ථුරූපඤ්ච, තතියෙ විපාකමෙව, චතුත්ථෙ විපාකචිත්තසමුට්ඨානමෙව, පඤ්චමෙ වත්ථුරූපමෙව ලබ්භති.
අඤ්ඤමඤ්ඤමූලකෙ ඡ ඝටනානි. තෙසු පඨමානි තීණි අවිපාකානි, පච්ඡිමානි තීණි සවිපාකානි. තෙසු ගණනා පාකටායෙව.
461. නිස්සයමූලකෙ නිස්සයපච්චයා ආරම්මණෙ තීණීති වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා පවත්තකුසලාදිවසෙන වෙදිතබ්බානි. උපනිස්සයෙ එකන්ති වත්ථුං ආරම්මණූපනිස්සයං කත්වා උප්පන්නාකුසලං. සෙසං දුමූලකෙ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.
462-464. ඉමස්මිං පන නිස්සයපච්චයෙ වීසති ඝටනානි. තෙසු පුරිමානි ඡ ඝටනානි පුරෙජාතසහජාතවසෙන වුත්තානි, තතො චත්තාරි පුරෙජාතවසෙනෙව, තතො දස සහජාතවසෙනෙව. තත්ථ පඨමෙ ඝටනෙ තෙරසාති නිස්සයපච්චයවිභඞ්ගෙ වුත්තානෙව. දුතියෙ අට්ඨාති සහජාතාධිපතිවසෙන සත්ත, වත්ථුං ගරුං කත්වා අකුසලඤ්චාති අට්ඨ. තතියෙ සත්ත ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ ලද්ධානෙව. චතුත්ථෙ පඤ්ච විප්පයුත්තෙ ලද්ධානි. පඤ්චමෙ චත්තාරීති කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානානං, වත්ථු ච අකුසලස්ස. ඡට්ඨෙ තීණීති කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානස්ස. පුරෙජාතවසෙන චතූසු පඨමෙ තීණීති වත්ථු කුසලාදීනං, චක්ඛාදීනි ච අබ්‍යාකතස්ස. දුතියෙ වත්ථුමෙව කුසලාදීනං. තතියෙ එකන්ති වත්ථු අකුසලස්ස. චතුත්ථෙ චක්ඛාදීනි විඤ්ඤාණපඤ්චකස්ස. සහජාතවසෙන දස සවිපාකාවිපාකවසෙන ද්විධා භින්දිත්වා සහජාතමූලකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.
465. උපනිස්සයමූලකෙ ආරම්මණෙ සත්තාති ආරම්මණූපනිස්සයෙ ලද්ධානෙව. අධිපතියා සත්තාති තානෙව. අනන්තරසමනන්තරෙසු අනන්තරූපනිස්සයෙ ලද්ධානෙව. නිස්සයෙ එකන්ති වත්ථු අකුසලස්ස. පුරෙජාතෙ එකන්ති තස්සෙව වත්ථුං වා ආරම්මණං වා. ආසෙවනෙ තීණි අනන්තරූපනිස්සයවසෙන. කම්මෙ ද්වෙ පකතූපනිස්සයවසෙන. ලොකුත්තරකුසලචෙතනා පන අනන්තරූපනිස්සයොපි හොති. විප්පයුත්තෙ එකං ආරම්මණූපනිස්සයවසෙන, තථා අත්ථිඅවිගතෙසු. නත්ථිවිගතෙසු සත්ත අනන්තරසමානෙව.
466. උපනිස්සයමූලකානි පන සත්ත ඝටනානි හොන්ති. තත්ථ පුරිමානි තීණි ආරම්මණූපනිස්සයවසෙන වුත්තානි. තත්ථ පඨමෙ සත්තාති කුසලො කුසලාදීනං, තථා අබ්‍යාකතො, අකුසලො අකුසලස්සෙවාති එවං සත්ත. දුතියෙ එකන්ති චක්ඛාදිඅබ්‍යාකතං අකුසලස්ස. තතියෙ වත්ථු අකුසලස්ස. තතො පරානි ද්වෙ අනන්තරූපනිස්සයවසෙන වුත්තානි. තෙසු ගණනා පාකටායෙව. තතො ද්වෙ අනන්තරපකතූපනිස්සයවසෙන වුත්තානි. තත්ථ පඨමෙ ලොකියකුසලාකුසලචෙතනාපච්චයභාවතො ගහෙතබ්බා, දුතියෙ ලොකුත්තරකුසලාව.
467-468. පුරෙජාතමූලකෙ ආරම්මණෙ තීණීති අබ්‍යාකතො කුසලාදීනං. අධිපතියා එකන්ති අබ්‍යාකතො අකුසලස්ස. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන සත්ත ඝටනානි. තෙසු පඨමං වත්ථාරම්මණවසෙන වුත්තං, දුතියං වත්ථුවසෙනෙව, තතියං ආරම්මණවසෙන, චතුත්ථං වත්ථුස්ස ආරම්මණකාලවසෙන, පඤ්චමං ආරම්මණාධිපතිවසෙන, ඡට්ඨං වත්ථුනො ආරම්මණාධිපතිකාලවසෙන, සත්තමං චක්ඛාදිවසෙන.
469-472. පච්ඡාජාතමූලකෙ වීසති පච්චයා න යුජ්ජන්ති, තයොව යොජනං ලභන්ති. එකමෙවෙත්ථ ඝටනං, තං කායස්ස කුසලාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බං. ආසෙවනමූලකෙපි එකමෙව ඝටනං.
473-477. කම්මමූලකෙ අනන්තරෙ එකන්ති මග්ගචෙතනාවසෙන වුත්තං. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණීති එත්ථ පටිසන්ධියං වත්ථුපි ගහෙතබ්බං. උපනිස්සයෙ ද්වෙති අනන්තරපකතූපනිස්සයවසෙන හෙට්ඨා වුත්තානෙව. එවං සෙසානිපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එත්ථ පන එකාදස ඝටනානි. තත්ථ පඨමානි ද්වෙ පකතූපනිස්සයානන්තරූපනිස්සයවිභාගතො නානාක්ඛණිකකම්මවසෙන වුත්තානි. තතො පරානි චත්තාරි විපාකාවිපාකතො එකක්ඛණිකකම්මවසෙන වුත්තානි. තත්ථ පඨමෙ අරූපෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානරූපං ලබ්භති, දුතියෙ අරූපෙන සද්ධිං වත්ථු, තතියෙ අරූපමෙව, චතුත්ථෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙව. පටිසන්ධියං පන කටත්තාරූපම්පි ලබ්භති. තතො පරානි පඤ්ච සවිපාකානි, තානි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව. විපාකමූලකෙ පඤ්ච ඝටානානි උත්තානත්ථානෙව.
478-483. ආහාරමූලකෙ සත්තාතිආදීනි වුත්තනයානෙව. ඝටනානි පනෙත්ථ චතුත්තිංස. තෙසු පඨමානි පඤ්ච විපාකාවිපාකසාමඤ්ඤතො වුත්තානි. තත්ථ පඨමෙ චත්තාරොපි ආහාරා ලබ්භන්ති; දුතියෙ තයො අරූපාහාරාව. තතියෙ වත්ථුපි පච්චයුප්පන්නං හොති, චතුත්ථෙ තං පරිහායති. පඤ්චමෙ රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. තතො පරානි පඤ්ච සවිපාකඝටනානි, තානි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව. තතො පරානි නව ඝටනානි චෙතනාහාරවසෙන වුත්තානි. තතො පරානි නව නිරාධිපතිවිඤ්ඤාණාහාරවසෙන. තතො පරානි සාධිපතිවිඤ්ඤාණාහාරවසෙන ඡ ඝටනානි වුත්තානි. තත්ථ තීණි විපාකාවිපාකසාමඤ්ඤවසෙන වුත්තානි. තීණි විපාකවසෙනෙව. තත්ථ ලොකියානං විපාකානං අභාවතො වත්ථු පරිහායති.
484-495. ඉන්ද්‍රියමූලකෙ පුරෙජාතෙ එකන්ති චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං වසෙන අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. සෙසං දුමූලකං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඝටනානි පනෙත්ථ ඡ සත්තති. තත්ථ පඨමෙ සබ්බානිපි ඉන්ද්‍රියානි පච්චයට්ඨෙන ලබ්භන්ති. දුතියෙ රූපජීවිතින්ද්‍රියං හායති. න හි තං නිස්සයො හොති. තතියෙ අරූපින්ද්‍රියානි රූපානං. චතුත්ථෙ චක්ඛාදීනි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං. තතො පරානි නව ඝටනානි සහජාතඅරූපින්ද්‍රියවසෙන වුත්තානි, තතො නව මග්ගභූතානං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන, තතො නව ඣානඞ්ගභූතානං, තතො නව ඣානමග්ගභූතානං, තතො නව මනින්ද්‍රියවසෙනෙව, තතො සාධිපතීනි ඡ, තතො වීරියවසෙන මග්ගසම්පයුත්තානි ඡ, තතො අමොහහෙතුවසෙන නිරාධිපතීනි නව, සාධිපතීනි ඡ. තෙසු සබ්බෙසු විපාකපච්චයෙන අයුත්තානි ච යුත්තානි ච හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.
496-500. ඣානමූලකෙපි දුමූලකං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඝටනානි පනෙත්ථ ඡත්තිංස. තෙසු පඨමානි නව ඉන්ද්‍රියමග්ගභාවං අනාමසිත්වා සාධාරණඣානඞ්ගවසෙනෙව වුත්තානි. තතො පරානි නව ඉන්ද්‍රියභූතඣානඞ්ගවසෙන, තතො නව මග්ගභූතඣානඞ්ගවසෙන, තතො නව ඉන්ද්‍රියමග්ගභූතඣානඞ්ගවසෙන. චතූසුපි චෙතෙසු නවකෙසු ආදිතො චත්තාරි චත්තාරි විපාකාවිපාකසාධාරණානි. අවසානෙ පඤ්ච පඤ්ච විපාකානෙව, තානි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව.
501-508. මග්ගමූලකෙපි දුමූලකං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඝටනානි පනෙත්ථ සත්තපඤ්ඤාස. තෙසු පඨමානි නව ඉන්ද්‍රියඣානභාවං අනාමසිත්වා සුද්ධිකමග්ගවසෙනෙව වුත්තානි. තතො නව ඉන්ද්‍රියභූතමග්ගවසෙන, තතො නව ඣානභූතමග්ගවසෙන, තතො නව ඉන්ද්‍රියඣානභූතමග්ගවසෙන, තතො ඡ අධිපතිභූතමග්ගවසෙන, තතො නව නිරාධිපතිමග්ගහෙතුවසෙන, තතො ඡ සාධිපතිමග්ගහෙතුවසෙන, තත්ථ නවකෙසු පඤ්ච පඤ්ච ඡක්කෙසු තීණි තීණි විපාකානි. සෙසානි සාධාරණානි, තානි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව.
509-510. සම්පයුත්තමූලකෙ දුමූලකං උත්තානත්ථමෙව. එත්ථ පන ද්වෙයෙව ඝටනානි. තත්ථ එකං සාධාරණවසෙන, එකං විපාකවසෙන වුත්තං.
511-514. විප්පයුත්තමූලකෙපි දුමූලකං උත්තානත්ථමෙව. ඝටනානි පනෙත්ථ තෙරස. තත්ථ පඨමෙ පඤ්චාති කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, තථා අකුසලො, අබ්‍යාකතො තිණ්ණන්නම්පි. එත්ථ ච ඉමෙ විප්පයුත්තාදයො සහජාතාපි හොන්ති, පච්ඡාජාතපුරෙජාතාපි. දුතියෙ පුරෙජාතසහජාතාව තතියෙ තෙයෙව අධිපතිවසෙන. තත්ථ කුසලො අබ්‍යාකතස්ස තථා අකුසලො, අබ්‍යාකතො පන අබ්‍යාකතස්ස ච ආරම්මණාධිපතිවසෙන අකුසලස්ස චාති එවං චත්තාරි. චතුත්ථෙ තීණීති කුසලාදීනි අබ්‍යාකතස්ස. ඉන්ද්‍රියානි පනෙත්ථ රූපානිපි අරූපානිපි. පඤ්චමෙ පච්චයා අරූපාව ඡට්ඨෙ වත්ථුවසෙන රූපාව සත්තමෙ කුසලාබ්‍යාකතානං විපස්සනාවසෙන, අකුසලස්ස අස්සාදනවසෙන වත්ථුමෙව. අට්ඨමෙ තදෙවාකුසලස්ස, නවමෙ චක්ඛාදීනි අබ්‍යාකතස්ස, දසමෙ කුසලාදයො චිත්තසමුට්ඨානානං, එකාදසමෙ පටිසන්ධියං වත්ථු ඛන්ධානං, ද්වාදසමෙ පටිසන්ධියං ඛන්ධා කටත්තාරූපානං, තෙරසමෙ පටිසන්ධියං ඛන්ධා වත්ථුස්ස.
515-518. අත්ථිපච්චයමූලකෙ උපනිස්සයෙ එකන්ති ආරම්මණූපනිස්සයවසෙන අබ්‍යාකතං අකුසලස්ස. සෙසං දුමූලකෙ උත්තානමෙව. ඝටනානි පනෙත්ථ එකූනතිංස. තෙසු පඨමෙ අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතපච්චයා ලබ්භන්ති. දුතියෙ පච්ඡාජාතකබළීකාරාහාරා න ලබ්භන්ති. පඨමදුතියඝටනානෙව අධිපතිනා සද්ධිං උපරි තතියචතුත්ථානි කතානි. පුන පඨමමෙව චතූහි ආහාරෙහි සද්ධිං පඤ්චමං, රූපින්ද්‍රියෙහි සද්ධිං ඡට්ඨං, රූපාරූපින්ද්‍රියෙහි සද්ධිං සත්තමං කතං. දුතියමෙව වා පන ඉන්ද්‍රියෙහි සද්ධිං සත්තමං කතං. පඨමදුතියානෙව විප්පයුත්තපච්චයෙන සද්ධිං අට්ඨමනවමානි. තෙසු නවමං අධිපතිනා සද්ධිං දසමං කතං. තතො එකාදසමෙ පච්චයවසෙන වත්ථු හායති. ද්වාදසමෙ අරූපධම්මායෙව පච්චයා, තෙරසමෙ වත්ථාරම්මණා, චුද්දසමෙ වත්ථුමෙව, පන්නරසමෙ ආරම්මණමෙව, සොළසමෙ වත්ථුමෙව ආරම්මණං, සත්තරසමෙ පන තදෙව ආරම්මණාධිපතිභාවෙන, අට්ඨාරසමෙපි තදෙව ආරම්මණූපනිස්සයවසෙන, එකූනවීසතිමෙ චක්ඛාදයොව පච්චයා. ඉමානි එකූනවීසති පකිණ්ණකඝටනානි නාම සහජාතං අග්ගහෙත්වා වුත්තානි. තතො පරානි දස සහජාතවසෙන වුත්තානි.
519. නත්ථිවිගතමූලකෙසු අනන්තරසමනන්තරමූලකෙසු විය උපනිස්සයාසෙවනකම්මවසෙන තීණියෙව ඝටනානි, අවිගතමූලකං අත්ථිමූලකසදිසමෙවාති.
යානි පනෙතානි ඉමස්මිං පඤ්හාවාරෙ ඝටනානි වුත්තානි, තානි සබ්බානිපි දුවිධානියෙව – පකිණ්ණකතො සහජාතතො ච. තත්ථ සබ්බෙසම්පි ආරම්මණමූලකාදීනං ආදිතො සහජාතං අග්ගහෙත්වා වුත්තානි පකිණ්ණකානි නාම. තානි ආරම්මණමූලකෙ පඤ්චපි, අධිපතිමූලකෙ ඡ, අනන්තරමූලකෙ තීණිපි, තථා සමනන්තරමූලකෙ, නිස්සයමූලකෙ දස, උපනිස්සයමූලකෙ සත්ත, පුරෙජාතමූලකෙ සත්ත, පච්ඡාජාතමූලකෙ එකමෙව, තථා ආසෙවනමූලකෙ, කම්මමූලකෙ ද්වෙ, ආහාරමූලකෙ එකං, ඉන්ද්‍රියමූලකෙ චත්තාරි, විප්පයුත්තමූලකෙ නව, අත්ථිමූලකෙ එකූනවීසති, නත්ථිමූලකෙ තීණිපි, තථාවිගතමූලකෙ. අවිගතමූලකෙ එකූනවීසතීති සබ්බානිපි සතඤ්චෙව තීණි ච හොන්ති. සහජාතනිස්සයභාවෙන පනෙතානි පකිණ්ණකානීති වුත්තානි.
යානි පන සහජාතං ලබ්භන්ති, තානි සහජාතඝටනානි නාමාති වුච්චන්ති. තානි ආරම්මණමූලකෙ අනන්තරසමනන්තරපුරෙජාතපච්ඡාජාතආසෙවනනත්ථිවිගතමූලකෙසු න ලබ්භන්ති. න හි තෙ පච්චයා සහජාතානං පච්චයා හොන්ති. යථා ච සහජාතානං න හොන්ති, තථා හෙතුසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකඣානමග්ගසම්පයුත්තපච්චයා. අසහජාතානන්ති හෙතුමූලකෙ සබ්බානි චතුවීසතිපි ඝටනානි සහජාතඝටනානෙව. තථා අධිපතිමූලකෙ චතුවීසති, සහජාතමූලකෙ දසපි, අඤ්ඤමඤ්ඤමූලකෙ ඡපි, නිස්සයමූලකෙ දස, කම්මමූලකෙ නව, විපාකමූලකෙ පඤ්චපි, ආහාරමූලකෙ තෙත්තිංස, ඉන්ද්‍රියමූලකෙ ද්වාසත්තති ඣානමූලකෙ ඡත්තිංසාපි, මග්ගමූලකෙ සත්තපඤ්ඤාසම්පි, සම්පයුත්තමූලකෙ ද්වෙපි, විප්පයුත්තමූලකෙ චත්තාරි, අත්ථිමූලකෙ දස, අවිගතමූලකෙ දසාති සබ්බානිපි තීණි සතානි ද්වාදස ච හොන්ති. ඉති පුරිමානි සතං තීණි ච ඉමානි ච ද්වාදසුත්තරානි තීණි සතානීති සබ්බානිපි පඤ්චදසාධිකානි චත්තාරි ඝටනසතානි පඤ්හාවාරෙ ආගතානි. තෙසු යෙ යෙ පච්චයධම්මා නාමවසෙන න පාකටා හුත්වා පඤ්ඤායන්ති, තෙපි හෙතුමූලකාදීනං නයානං ආදිතො විපාකාවිපාකසාමඤ්ඤතො වුත්තෙසු ඝටනෙසු දස්සෙතබ්බා. ද්වාදසෙව හි හෙතූ ඡ ආරම්මණා චත්තාරො අධිපතයො චත්තාරො ආහාරා වීසති ඉන්ද්‍රියානි සත්ත ඣානඞ්ගානි ද්වාදස මග්ගඞ්ගානීති එතෙ පච්චයධම්මා නාම. තෙසු යෙ යෙ ධම්මා එකන්තෙන කුසලා, එකන්තෙනෙව අකුසලා, එකන්තෙන කුසලවිපාකා, එකන්තෙනෙවාකුසලවිපාකා, එකන්තෙනෙව විපාකා, එකන්තෙනෙව අවිපාකා තෙ තෙ සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා යෙ තත්ථ විපාකා, තෙ විපාකඝටනෙසු, යෙ අවිපාකා, තෙ අවිපාකඝටනෙසු යථායොගං යොජෙතබ්බාති.
පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා.
පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා
527. ඉදානි පච්චනීයං හොති. තත්ථ යථා පටිච්ච වාරාදීසු ‘‘අකුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති නහෙතුපච්චයා’’තිආදිනා නයෙන ලබ්භමානා පඤ්හා ලබ්භමානානං පච්චයානං වසෙන සරූපතොව විත්ථාරිතා. එවං අවිත්ථාරෙත්වා එකෙන ලක්ඛණෙන සඞ්ඛෙපතො පච්චනීයං දස්සෙතුං ධම්මසඞ්ගාහකෙහි කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයොතිආදිනා නයෙන අනුලොමතො කුසලාදීනං පච්චයා උද්ධටා. තෙ ච ඛො පච්චයා සමූහවසෙන, නො එකෙකපච්චයවසෙනෙව; තස්මා යෙ යත්ථ සමූහතො දස්සිතා, තෙ විභජිත්වා වෙදිතබ්බා. සබ්බෙපි හි ඉමෙ චතුවීසති පච්චයා අට්ඨසු පච්චයෙසු සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. කතරෙසු අට්ඨසු? ආරම්මණෙ, සහජාතෙ, උපනිස්සයෙ, පුරෙජාතෙ, පච්ඡාජාතෙ, කම්මෙ, ආහාරෙ, ඉන්ද්‍රියෙති. කථං? ඨපෙත්වා හි ඉමෙ අට්ඨ පච්චයෙ සෙසෙසු සොළසසු හෙතුපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකඣානමග්ගසම්පයුත්තපච්චයොති ඉමෙ ඡ පච්චයා එකන්තෙන සහජාතා හුත්වා සහජාතානඤ්ඤෙව පච්චයභාවතො සහජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. අනන්තරපච්චයො සමනන්තරආසෙවනනත්ථිවිගතපච්චයොති ඉමෙ පන පඤ්ච උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා අත්තනො අනන්තරං උප්පජ්ජමානානඤ්ඤෙව පච්චයභාවතො අනන්තරූපනිස්සයලක්ඛණෙන උපනිස්සයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. නිස්සයපච්චයො සහජාතපුරෙජාතභෙදතො දුවිධො. තත්ථ සහජාතනිස්සයො සහජාතානඤ්ඤෙව නිස්සයපච්චයභාවතො සහජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති, පුරෙජාතනිස්සයො පුරෙජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති.
අධිපතිපච්චයොපි සහජාතාධිපතිආරම්මණාධිපතිවසෙන දුවිධො. තත්ථ සහජාතාධිපති සහජාතානංයෙව අධිපතිපච්චයභාවතො සහජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති. ආරම්මණාධිපති ආරම්මණූපනිස්සයො හොතියෙවාති ආරම්මණූපනිස්සයලක්ඛණෙන උපනිස්සයපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති. විප්පයුත්තපච්චයො සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතභෙදතො තිවිධො. තත්ථ සහජාතවිප්පයුත්තො සහජාතානඤ්ඤෙව විප්පයුත්තපච්චයභාවතො සහජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති. පුරෙජාතවිප්පයුත්තො පුරෙ උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා උප්පජ්ජමානානං පච්චයභාවතො පුරෙජාතෙ සඞ්ගහිතො. පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තො පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පුරෙ උප්පන්නානං උපත්ථම්භනවසෙන පච්චයභාවතො පච්ඡාජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති. අත්ථිපච්චයඅවිගතපච්චයා සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතආහාරින්ද්‍රියානඤ්චෙව අත්ථිඅවිගතෙසු ච එකෙකස්ස වසෙන ඡහි භෙදෙහි ඨිතා. තත්ථ සහජාතඅත්ථිඅවිගතා සහජාතානඤ්ඤෙව අත්ථිඅවිගතපච්චයභාවතො. සහජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. පුරෙජාතා පුරෙ උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා උප්පජ්ජමානානං පච්චයභාවතො පුරෙජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. පච්ඡාජාතා පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පුරෙ උප්පන්නානං උපත්ථම්භනවසෙන පච්චයභාවතො පච්ඡාජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ආහාරභූතා කබළීකාරාහාරපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ඉන්ද්‍රියභූතා රූපජීවිතින්ද්‍රියපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති එවං ඉමෙ සොළස පච්චයා ඉමෙසු අට්ඨසු පච්චයෙසු සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති වෙදිතබ්බා.
ඉමෙසම්පි පන අට්ඨන්නං පච්චයානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ගහො අත්ථියෙව. ආදිතො නිද්දිට්ඨො හි ආරම්මණපච්චයො අධිපතිඅනධිපතිභෙදෙන දුවිධො. තත්ථ අධිපතිභූතො ආරම්මණූපනිස්සයලක්ඛණෙන උපනිස්සයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති. අනධිපතිභූතො සුද්ධො ආරම්මණපච්චයොව. කම්මපච්චයොපි සහජාතනානාක්ඛණිකවසෙන දුවිධො. තත්ථ සහජාතකම්මං අත්තනා සහජාතානඤ්ඤෙව කම්මපච්චයභාවතො සහජාතෙයෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. නානාක්ඛණිකකම්මං බලවදුබ්බලවසෙන දුවිධං. තත්ථ බලවකම්මං විපාකධම්මානං උපනිස්සයොව හුත්වා පච්චයො හොතීති උපනිස්සයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති. බලවම්පි පන රූපානං දුබ්බලඤ්ච අරූපානං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙනෙව පච්චයො. ආහාරපච්චයොපි රූපාරූපතො දුවිධො. තත්ථ අරූපාහාරො අත්තනා සහජාතානඤ්ඤෙව පච්චයො හොතීති සහජාතපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති. රූපාහාරො සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතානං පච්චයො න හොති. අත්තනො පන උප්පාදක්ඛණං අතික්කමිත්වා ඨිතිප්පත්තො ආහාරපච්චයතං සාධෙතීති ආහාරපච්චයොව හොති. ඉන්ද්‍රියපච්චයොපි රූපාරූපතො දුවිධො. තත්ථ අරූපින්ද්‍රියපච්චයො අත්තනා සහජාතානඤ්ඤෙව ඉන්ද්‍රියපච්චයතං සාධෙතීති සහජාතෙයෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. රූපින්ද්‍රියපච්චයො පන අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො දුවිධො. තත්ථ අජ්ඣත්තං ඉන්ද්‍රියපච්චයො පුරෙ උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා උප්පජ්ජමානානං සසම්පයුත්තධම්මානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ඉන්ද්‍රියපච්චයො හොතීති පුරෙජාතෙයෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. බාහිරො ඉන්ද්‍රියපච්චයො නාම රූපජීවිතින්ද්‍රියං, තං සහජාතානං පච්චයො හොන්තම්පි අනුපාලනමත්තවසෙනෙව හොති, න ජනකවසෙනාති ඉන්ද්‍රියපච්චයොව හොති. එවං ඉමෙ අට්ඨ පච්චයා අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති වෙදිතබ්බා. අයං තාව අට්ඨසු පච්චයෙසු අවසෙසානං සොළසන්නඤ්චෙව තෙසංයෙව ච අට්ඨන්නං අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙන සඞ්ගහනයො.
ඉදානි ඉමෙසං අට්ඨන්නං පච්චයානං එකෙකස්මිං චතුවීසතියාපි පච්චයෙසු යෙ යෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තෙ තෙ වෙදිතබ්බා. තත්ථ අට්ඨන්නං තාව සබ්බපඨමෙ ආරම්මණපච්චයෙ ආරම්මණපච්චයොව සඞ්ගහං ගච්ඡති, න සෙසා තෙවීසති. දුතියෙ සහජාතපච්චයෙ හෙතුපච්චයො සහජාතාධිපතිපච්චයො සහජාතපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො සහජාතනිස්සයපච්චයො සහජාතකම්මපච්චයො විපාකපච්චයො සහජාතආහාරපච්චයො සහජාතඉන්ද්‍රියපච්චයො ඣානපච්චයො මග්ගපච්චයො සම්පයුත්තපච්චයො සහජාතවිප්පයුත්තපච්චයො සහජාතත්ථිපච්චයො සහජාතාවිගතපච්චයොති ඉමෙ පන්නරස පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තතියෙ උපනිස්සයපච්චයෙ අධිපතිභූතො ආරම්මණපච්චයො ආරම්මණභූතො අධිපතිපච්චයො අනන්තරසමනන්තරඋපනිස්සයආසෙවනපච්චයා නානාක්ඛණිකො බලවකම්මපච්චයො නත්ථිපච්චයො විගතපච්චයොති ඉමෙ නව පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. චතුත්ථෙ පුරෙජාතපච්චයෙ පුරෙජාතනිස්සයපච්චයො පුරෙජාතපච්චයො පුරෙජාතින්ද්‍රියපච්චයො පුරෙජාතවිප්පයුත්තපච්චයො පුරෙජාතත්ථිපච්චයො පුරෙජාතාවිගතපච්චයොති ඉමෙ ඡ පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. පඤ්චමෙ පච්ඡාජාතපච්චයෙ පච්ඡාජාතපච්චයො පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තපච්චයො පච්ඡාජාතත්ථිපච්චයො පච්ඡාජාතාවිගතපච්චයොති ඉමෙ චත්තාරො පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ඡට්ඨෙ කම්මපච්චයෙ නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයොව සඞ්ගහිතො. සත්තමෙ ආහාරපච්චයෙ කබළීකාරාහාරවසෙනෙව ආහාරපච්චයො ආහාරත්ථිපච්චයො ආහාරාවිගතපච්චයොති ඉමෙ තයො පච්චයා සඞ්ගහිතා. අට්ඨමෙ ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ රූපජීවිතින්ද්‍රියපච්චයො ඉන්ද්‍රියත්ථිපච්චයො ඉන්ද්‍රියාවිගතපච්චයොති ඉමෙ තයො පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. එවං ඉමෙසං අට්ඨන්නං පච්චයානං එකෙකස්මිං ඉමෙ චිමෙ ච පච්චයා සඞ්ගහං ගතාති ඤත්වා යෙ යත්ථ සඞ්ගහං ගතා, තෙ තස්ස ගණනෙන ගහිතාව හොන්තීති වෙදිතබ්බා.
එවං සබ්බපච්චයසඞ්ගාහකානං ඉමෙසං අට්ඨන්නං පච්චයානං වසෙන එකූනපඤ්ඤාසාය පඤ්හෙසු ඉමස්මිං පච්චනීයෙ ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදයො ඉමෙ පන්නරස පඤ්හා උද්ධරිත්වා විස්සජ්ජිතා. තත්ථ කුසලො කුසලස්ස, කුසලො අකුසලස්ස, කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො කුසලාබ්‍යාකතස්සාති කුසලාදිකා චත්තාරො පඤ්හා; තථා අකුසලාදිකා; අබ්‍යාකතො පන අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතො අකුසලස්සාති අබ්‍යාකතාදිකා තයො; කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච කුසලස්ස; තථා අබ්‍යාකතස්ස; අකුසලො ච අබ්‍යාකතො ච අකුසලස්ස; තථා අබ්‍යාකතස්සාති දුමූලකෙකාවසානා චත්තාරො හොන්ති. තෙසු පඨමෙ පඤ්හෙ යෙහි භවිතබ්බං, තෙ සබ්බෙ සඞ්ගහෙත්වා තයො පච්චයා වුත්තා. දුතියෙ ද්වෙ, තතියෙ පඤ්ච, චතුත්ථෙ එකොව පඤ්චමෙ තයො, ඡට්ඨෙ ද්වෙ, සත්තමෙ පඤ්ච, අට්ඨමෙ එකොව නවමෙ සත්ත, දසමෙ තයො, එකාදසමෙ තයො, ද්වාදසමෙ ද්වෙ, තෙරසමෙ චත්තාරො, චුද්දසමෙ ද්වෙ, පන්නරසමෙපි චත්තාරොව. තෙ ‘‘සහජාතපච්චයෙනා’’ති අවත්වා ‘‘සහජාතං පච්ඡාජාත’’න්ති වුත්තා. තත්ථ කාරණං පරතො වක්ඛාම.
සමාසතො පනෙත්ථ එකො ද්වෙ තයො චත්තාරො පඤ්ච සත්තාති ඡළෙව පච්චයපරිච්ඡෙදා හොන්ති. අයං පඤ්හාවාරස්ස පච්චනීයෙ උක්කට්ඨවසෙන පඤ්හාපරිච්ඡෙදො චෙව තෙ තෙ පච්චයෙ සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදො ච. ‘‘න හෙතුපච්චයො’’තිආදීසු හි චතුවීසතියාපි පච්චයපච්චනීයෙසු එකපච්චනීයෙපි ඉතො උද්ධං පඤ්හා වා පච්චයා වා න ලබ්භන්ති, හෙට්ඨා ලබ්භන්ති. තස්මා යෙසු පඤ්හෙසු ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං එකොව පච්චයො ආගතො, තස්මිං පච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ තෙ පඤ්හා පරිහායන්ති. යස්මිං පන පඤ්හෙ ‘‘කුසලො ධම්මො අකුසලස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං ද්වෙ පච්චයා ආගතා. තත්ථ නාරම්මණපච්චයාති එවං එකස්මිං පච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙපි ඉතරස්ස පච්චයස්ස වසෙන සො පඤ්හො ලබ්භතෙව. තෙසු පන ද්වීසුපි පච්චයෙසු පටික්ඛිත්තෙසු සො වාරො පච්ඡිජ්ජති. එවමෙව යෙසු පඤ්හෙසු තයො චත්තාරො පඤ්ච සත්ත වා ලබ්භන්ති, තෙසු ඨපෙත්වා පටික්ඛිත්තෙ පච්චයෙ අවසෙසානං වසෙන තෙ පඤ්හා ලබ්භන්තියෙව. සබ්බෙසු පන පච්චයෙසු පටික්ඛිත්තෙසු සබ්බෙපි තෙ වාරා පච්ඡිජ්ජන්තීති ඉදමෙව චෙත්ථ ලක්ඛණං. ඉමිනා ලක්ඛණෙන ආදිතො පට්ඨාය තෙසු තෙසු පඤ්හෙසු සඞ්ඛිපිත්වා වුත්තපච්චයානං පභෙදො ච තස්මිං තස්මිං පච්චනීයෙ තෙසං තෙසං පඤ්හානං පරිහානි ච වෙදිතබ්බා.
තත්‍රායං විත්ථාරකථා – පඨමපඤ්හෙ තාව තීහි පච්චයෙහි එකූනවීසති පච්චයා දස්සිතා. කථං? කුසලො හි කුසලස්ස පුරෙජාතපච්ඡාජාතවිපාකවිප්පයුත්තෙහෙව පච්චයො න හොති, සෙසෙහි වීසතියා හොති, තෙසු ආරම්මණපච්චයො එකොව සහජාතෙ පන සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන පන්නරස පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති වුත්තා. තෙසු හෙතුපච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ චුද්දස හොන්ති. කුසලො පන කුසලස්ස නෙව විපාකපච්චයො න, විප්පයුත්තපච්චයොති තෙ ද්වෙ අපනෙත්වා සෙසෙ ද්වාදස සන්ධාය සහජාතපච්චයෙන පච්චයොති වුත්තං. උපනිස්සයපච්චයෙපි සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන නව පච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති වුත්තා. තෙසු අධිපතිභූතො ආරම්මණපච්චයො ආරම්මණභූතො ච අධිපතිපච්චයො ආරම්මණූපනිස්සයවසෙන උපනිස්සයමෙව අනුපවිට්ඨො. කුසලො පන කුසලස්ස නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයො න හොතීති තං අපනෙත්වා සෙසෙ ඡ සන්ධාය උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයොති වුත්තං. එවං පඨමපඤ්හෙ තීහි පච්චයෙහි එකූනවීසතිපච්චයා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. තෙසු ඉමස්මිං හෙතුපච්චනීයෙ ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස නහෙතුපච්චයෙන පච්චයොති දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං පච්චවෙක්ඛති, පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි පච්චවෙක්ඛතී’’ති එවමාදිනා ආරම්මණපච්චයාදීසු වුත්තනයෙනෙව උද්ධරිත්වා පාළි දස්සෙතබ්බා.
ආරම්මණපච්චයෙ පන පටික්ඛිත්තෙ තස්ස විත්ථාරං අපනෙත්වා හෙතුපච්චයවිත්ථාරං පක්ඛිපිත්වා සායෙව පාළි දස්සෙතබ්බා, සෙසපච්චයපටික්ඛෙපෙසුපි එසෙව නයො. තස්මිං පන පච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ යෙ වාරා පරිහායන්ති, තෙ පරතො වක්ඛාම.
දුතියපඤ්හෙ පන ද්වීහි පච්චයෙහි තයො පච්චයා දස්සිතා. කථං? කුසලො හි අකුසලස්ස අනන්තරාදිවසෙන පච්චයො න හොති. තස්මා තෙ අපනෙත්වා ආරම්මණූපනිස්සයවසෙන සඞ්ගහිතං ආරම්මණාධිපතිඤ්චෙව පකතූපනිස්සයඤ්ච සන්ධාය උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයොති වුත්තං. තස්මා සුද්ධො ආරම්මණපච්චයො ආරම්මණාධිපතිවසෙන අධිපතිපච්චයො උපනිස්සයපච්චයොති දුතියපඤ්හෙ ද්වීහි පච්චයෙහි ඉමෙ තයො පච්චයා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා.
තතියපඤ්හෙ පන පඤ්චහි පච්චයෙහි අට්ඨාරස පච්චයා දස්සිතා. කථං? කුසලො හි අබ්‍යාකතස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපුරෙජාතාසෙවනවිපාකසම්පයුත්තෙහියෙව පච්චයො න හොති, සෙසෙහි එකූනවීසතියා හොති. තෙසු ආරම්මණපච්චයො එකො. යස්මා පන කුසලො අබ්‍යාකතස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකසම්පයුත්තවසෙන පච්චයො න හොති, හෙතුපච්චයො පටික්ඛිත්තො, කම්මපච්චයො විසුං ගහිතො, තස්මා ඉමෙ පඤ්ච අපනෙත්වා සහජාතෙන දස පච්චයා දස්සිතා. උපනිස්සයෙන හෙට්ඨා වුත්තෙසු ඡසු ඨපෙත්වා ආසෙවනං සෙසා පඤ්ච. පච්ඡාජාතො එකොව තථා සහජාතනානාක්ඛණිකවසෙන දුවිධොපි කම්මපච්චයොති එවං තතියපඤ්හෙ පඤ්චහි පච්චයෙහි ඉමෙ අට්ඨාරස පච්චයා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා.
චතුත්ථපඤ්හෙ පන එකෙන පච්චයෙන දස. කථං? කුසලො හි කුසලාබ්‍යාකතස්ස සහජාතෙ වුත්තෙසු පන්නරසසු අඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තෙහි පච්චයො න හොති, හෙතුපච්චයො පටික්ඛිත්තො. ඉති ඉමෙ පඤ්ච අපනෙත්වා සෙසා දස පච්චයා එත්ථ එකෙන පච්චයෙන දස්සිතාති වෙදිතබ්බා.
528. යථා ච ඉමෙසු කුසලාදිකෙසු චතූසු, තථා අකුසලාදිකෙසුපි චතූසු පඤ්හෙසු තෙහි තෙහි පච්චයෙහි තෙ තෙයෙව පච්චයා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා.
529. තතො පරානං අබ්‍යාකතාදීනං තිණ්ණං පඤ්හානං පඨමපඤ්හෙ සත්තහි පච්චයෙහි තෙවීසති පච්චයා දස්සිතා. කථං? අබ්‍යාකතො හි අබ්‍යාකතස්ස චතුවීසතියාපි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. හෙතුපච්චයෙ පන පටික්ඛිත්තෙ තෙවීසති හොන්ති. තෙසු ආරම්මණපච්චයො එකොව. යස්මා පනෙත්ථ අසහජාතානම්පි සඞ්ගහණත්ථං ආහාරින්ද්‍රියපච්චයා විසුං ගහිතා. තස්මා ඉමෙ තයො අපනෙත්වා සහජාතෙන ද්වාදස පච්චයා දස්සිතා. උපනිස්සයෙන හෙට්ඨා වුත්තා ඡ, පුරෙජාතො එකොව තථා පච්ඡාජාතආහාරින්ද්‍රියපච්චයාති එවමෙත්ථ සත්තහි පච්චයෙහි ඉමෙ තෙවීසති පච්චයා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. දුතියෙ තීහි පච්චයෙහි ද්වාදස දස්සිතා. කථං? ආරම්මණපච්චයො එකො, උපනිස්සයෙන පන ආරම්මණූපනිස්සයවසෙන ආරම්මණාධිපතිඅනන්තරසමනන්තරනත්ථිවිගතඋපනිස්සයපච්චයොති ඡ දස්සිතා. පුරෙජාතෙන පුරෙජාතනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතා පඤ්චාති එවමෙත්ථ තීහි පච්චයෙහි ඉමෙ ද්වාදස පච්චයා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. තතියෙපි එසෙව නයො.
530. තතො පරානං දුකමූලකානං චතුන්නං පඤ්හානං පඨමපඤ්හෙ ‘‘සහජාතපච්චයෙන පුරෙජාතපච්චයෙනා’’ති අවත්වා ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්ති වුත්තෙහි ද්වීහි නිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙන තයො පච්චයා දස්සිතා. කුසලා හි ඛන්ධා වත්ථුනා සද්ධිං එකතො කුසලස්ස පච්චයභාවං සාධයමානා කිඤ්චාපි සහජාතා, සහජාතපච්චයා පන න හොන්ති වත්ථුමිස්සකත්තා. තස්මා තෙසං සහජාතානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතානං වසෙන සහජාතන්ති වුත්තං. වත්ථුම්හිපි එසෙව නයො. තම්පි හි කිඤ්චාපි පුරෙජාතං, ඛන්ධමිස්සකත්තා පන පුරෙජාතපච්චයො න හොති. කෙවලං පුරෙජාතානං නිස්සයාදීනං වසෙන පුරෙජාතන්ති වුත්තං.
දුතියපඤ්හෙ ‘‘සහජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති වුත්තෙහි චතූහිපි සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙන චත්තාරො පච්චයා දස්සිතා. ඉමස්මිඤ්හි වාරෙ සහජාතපච්චයො ලබ්භති, පච්ඡාජාතපච්චයාදයො න ලබ්භන්ති. පච්ඡාජාතානං පන ආහාරින්ද්‍රියසඞ්ඛාතානඤ්ච අත්ථිඅවිගතානං වසෙනෙතං වුත්තං. කුසලා හි ඛන්ධා අබ්‍යාකතා ච මහාභූතා උපාදාරූපානං සහජාතපච්චයෙන නිස්සයපච්චයෙන අත්ථිඅවිගතපච්චයෙහීති චතුධා පච්චයා හොන්ති. පච්ඡාජාතා පන කුසලා තෙහියෙව භූතෙහි සද්ධිං තෙසඤ්ඤෙව උපාදාරූපානං අත්ථිඅවිගතවසෙන පච්චයො. කබළීකාරාහාරොපි පච්ඡාජාතෙහි කුසලෙහි සද්ධිං පුරෙජාතස්ස කායස්ස අත්ථිඅවිගතවසෙනෙව පච්චයො. රූපජීවිතින්ද්‍රියම්පි පච්ඡාජාතෙහි කුසලෙහි සද්ධිං කටත්තාරූපානං අත්ථිඅවිගතපච්චයෙනෙව පච්චයො. ඉති ඉමං චතුධා පච්චයභාවං සන්ධාය ‘‘සහජාතං පච්ඡාජාතං, ආහාරං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති ඉදං වුත්තං. පච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියපච්චයා පනෙත්ථ න ලබ්භන්තියෙව. පරතො අකුසලමිස්සකපඤ්හාද්වයෙපි එසෙව නයොති. එවමෙත්ථ තෙසු තෙසු පඤ්හෙසු සඞ්ඛිපිත්වා වුත්තපච්චයානං පභෙදො වෙදිතබ්බො. තස්මිං තස්මිං පන පච්චයෙ තෙසං තෙසං පඤ්හානං පරිහානාපරිහානිං පරතො ආවිකරිස්සාමාති.
පච්චනීයුද්ධාරස්ස අත්ථවණ්ණනා.
පච්චනීයගණනවණ්ණනා
532. ඉදානි එතෙ ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්සා’’තිආදයො අනුලොමවසෙන පන්නරස වාරා දස්සිතා. යස්මා පච්චනීයෙපි එතෙයෙව, න ඉතො උද්ධං; හෙට්ඨා පන හොන්ති, තස්මා යස්ස යස්ස පච්චයස්ස පච්චනීයෙ යෙ යෙ වාරා ලබ්භන්ති, තෙ තෙ ආදිතො පට්ඨාය ගණනවසෙන දස්සෙතුං නහෙතුයා පන්නරසාතිආදි ආරද්ධං.
තත්ථ නහෙතුයා සබ්බෙසම්පි යථාදස්සිතානං පච්චයානං වසෙන පන්නරස ලබ්භන්ති. නාරම්මණෙ සහජාතෙ හෙතුපච්චයො පවිසති. තස්මිං තස්මිං වාරෙ සුද්ධො ආරම්මණපච්චයො පරිහායති, සෙසපච්චයවසෙන තෙ වාරා විස්සජ්ජනං ලභන්ති. යථා ච නාරම්මණෙ, එවං සෙසෙසුපි. සහජාතෙ හෙතුපච්චයො පවිසති. තස්මිං තස්මිඤ්ච වාරෙ නඋපනිස්සයෙ නඅනන්තරෙති එවං පච්චනීයතො ඨිතා පච්චයා පරිහායන්ති, අවසෙසපච්චයවසෙන තෙ තෙ වාරා විස්සජ්ජනං ලභන්ති. නසහජාතෙ පන ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච, කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස, අකුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා අකුසලස්සාති ඉමෙ චත්තාරො වාරා පරිහායන්ති. එතෙසඤ්හි චතුන්නං පුරිමෙසු ද්වීසු සහජාතපච්චයෙන පච්චයොති එකාදසන්නං පච්චයානං වසෙන එකොව පච්චයසඞ්ගහො වුත්තො. තෙ තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ අඤ්ඤෙනාකාරෙන විස්සජ්ජනං න ලභන්ති. පච්ඡිමෙසු ද්වීසු නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙ සන්ධාය ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්ති වුත්තං. තෙ සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ අවසෙසානං හෙතුආදීනඤ්ච පුරෙජාතානඤ්චෙව නිස්සයඅත්ථිඅවිගතානං වසෙන විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තස්මා ඉමෙ චත්තාරොපි වාරා පරිහායන්ති. අවසෙසානං වසෙන ‘‘එකාදසා’’ති වුත්තං.
තත්ථ සියා – යථා හෙතුම්හි පටික්ඛිත්තෙ සෙසානං අධිපතිආදීනං වසෙන තෙ වාරා ලද්ධා, එවං සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ අවසෙසානං හෙතුආදීනං වසෙන කස්මා න ලබ්භන්තීති? නිප්පදෙසත්තා. හෙතුආදයො හි සහජාතානං එකදෙසමත්තතො සප්පදෙසා, තස්මා තෙසු පටික්ඛිත්තෙසු අඤ්ඤෙසං වසෙන තෙ වාරා ලබ්භන්ති. සහජාතො පන නිප්පදෙසො සබ්බෙපි හෙතුආදයො ගණ්හාති, තස්මා තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ සබ්බෙපි තෙ පටික්ඛිත්තා හොන්ති. න හි අසහජාතා හෙතුපච්චයාදයො නාම අත්ථි. ඉති සහජාතස්ස නිප්පදෙසත්තා තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ සබ්බෙපි තෙ උභොපි වාරා න ලබ්භන්ති. ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්ති විස්සජ්ජිතවාරෙසු පන කිඤ්චාපි සහජාතපච්චයොයෙව නත්ථි, යස්මා පනෙත්ථ සහජාතාව අරූපක්ඛන්ධා නිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙන පච්චයා, සහජාතෙ ච පටික්ඛිත්තෙ එකන්තෙන සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතා පටික්ඛිත්තා හොන්ති, තස්මා තස්ස පටික්ඛිත්තත්තා තෙපි වාරා න ලබ්භන්තීති එවං සබ්බථාපෙත්ථ ඉමෙ චත්තාරො වාරා පරිහායන්ති. අවසෙසානඤ්ඤෙව වසෙන එකාදසාති වුත්තං.
නඅඤ්ඤමඤ්ඤනනිස්සයනසම්පයුත්තෙපි තෙයෙව වාරා පරිහායන්ති. කස්මා? සහජාතගතිකත්තා. යථෙව හි අරූපධම්මභූතො සහජාතපච්චයො නිප්පදෙසෙන චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධෙ ගණ්හාති, තථා අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තාපීති සහජාතගතිකත්තා එතෙසුපි පටික්ඛිත්තෙසු තෙ වාරා න ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බා. තෙන වුත්තං නඅඤ්ඤමඤ්ඤෙ එකාදස, නනිස්සයෙ එකාදස, නසම්පයුත්තෙ එකාදසාති.
තත්ථ සියා – කිඤ්චාපි ඉමෙ අවිසෙසෙන කුසලාදිභෙදානං චතුන්නං ඛන්ධානං සඞ්ගාහකත්තා සහජාතගතිකා, කුසලො පන කුසලාබ්‍යාකතස්ස ඨපෙත්වා සහජාතපච්චයං අඤ්ඤථා පච්චයොව න හොති, තස්මා තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ සො වාරො පරිහායතු. කුසලො පන කුසලාබ්‍යාකතානං නෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොති, තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ සො වාරො කස්මා පරිහායතීති? අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන පවත්තිසබ්භාවතො. යථෙව හි කුසලාබ්‍යාකතා කුසලස්ස සහජාතපච්චයොව න හොන්ති. සහජාතධම්මවසෙන පන නිස්සයපච්චයාදීහි පවත්තිසබ්භාවතො තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ සො වාරො පරිහායති, එවමිධාපි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන සහජාතාදීහි පවත්තිසබ්භාවතො තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ සො වාරො පරිහායති. නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන පච්චයොති පදස්ස හි අයමත්ථො – යෙ ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතා, න තෙහි පච්චයො. කුසලො ච කුසලාබ්‍යාකතානං සහජාතාදිවසෙන පච්චයො හොන්තො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මෙහෙව පච්චයො හොති, තස්මා තස්මිං පටික්ඛිත්තෙ සො වාරො පරිහායති. යථා ච සො වාරො, තථා සෙසාපි තයොති චත්තාරොපි තෙ වාරා පරිහායන්ති.
නනිස්සයෙ එකාදසාති එත්ථාපි යස්මා තෙසං වාරානං එකෙන්තෙන සහජාතපච්චයධම්මාව නිස්සයභූතා, තස්මා නිස්සයෙ පටික්ඛිත්තෙ පරිහායන්ති. නපුරෙජාතෙ තෙරසාති සහජාතං පුරෙජාතන්ති වුත්තවිස්සජ්ජනෙ ද්විමූලකෙ ද්වෙ අපනෙත්වා තෙරස. යථා හි තෙ සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ පුරෙජාතානඤ්ඤෙව නිස්සයඅත්ථිඅවිගතානං වසෙන විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තථා පුරෙජාතෙපි පටික්ඛිත්තෙ සහජාතානඤ්ඤෙව නිස්සයඅත්ථිඅවිගතානං වසෙන විස්සජ්ජනං න ලභන්ති, තස්මා තෙ අපනෙත්වා තෙරසාති වෙදිතබ්බා.
නපච්ඡාජාතෙ පන්නරසාති එත්ථ ‘‘පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති වා ‘‘සහජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති වා ආගතට්ඨානෙසු ඨපෙත්වා පච්ඡාජාතං අවසෙසවසෙනපි තෙ පඤ්හා ලබ්භන්ති, තස්මා පන්නරසෙව වුත්තා. නකම්මෙතිආදීසු යස්මා කම්මවිපාකාහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගාපි කුසලාදිභෙදානං චතුන්නං ඛන්ධානං එකදෙසොව තස්මා ඨපෙත්වා තෙ ධම්මෙ අවසෙසධම්මවසෙන සහජාතධම්මා පච්චයා හොන්තීති එකම්පි පඤ්හාවිස්සජ්ජනං න පරිහීනං. නසම්පයුත්තෙ එකාදසාති යස්මා තෙසු චතූසු වාරෙසු සම්පයුත්තධම්මා සහජාතාදිපච්චයෙන පච්චයා හොන්ති, තස්මා සම්පයුත්තපච්චයපටික්ඛෙපෙන තෙයෙව වාරා පරිහායන්තීති වෙදිතබ්බා. නවිප්පයුත්තෙ නවාති දුමූලකඑකාවසානා චත්තාරො එකමූලකදුකාවසානා ද්වෙ චාති ඉමෙ ඡ වාරා එකන්තෙන විප්පයුත්තපච්චයධම්මෙහි යුත්තා. තෙහි සහජාතාදිවසෙන පච්චයා හොන්ති, තස්මා විප්පයුත්තෙ පටික්ඛිත්තෙ සබ්බෙපි තෙ පරිහායන්තීති නවෙව ලබ්භන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නවිප්පයුත්තෙ නවා’’ති. නොඅත්ථිනොඅවිගතෙසුපි තෙයෙව වෙදිතබ්බා. එකන්තෙන හි තෙ වාරා අත්ථිඅවිගතපච්චයධම්මයුත්තා, තස්මා තෙ තෙසං පටික්ඛෙපෙ පරිහායන්ති. යෙපි ලබ්භන්ති, තෙසු ආරම්මණවසෙන අනන්තරාදිවසෙන වා විස්සජ්ජනානි කාතබ්බානි. සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතආහාරින්ද්‍රියභෙදතො පඤ්චන්නං අත්ථිඅවිගතානං විප්පයුත්තධම්මානං වා වසෙන න කාතබ්බානීති.
533. එවං පච්චනීයෙ ලද්ධවාරෙ ගණනතො දස්සෙත්වා ඉදානි දුමූලකාදිවසෙන පච්චයගණනං දස්සෙතුං නහෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ පන්නරසාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නහෙතුමූලකදුකෙසු අතිරෙකගණනො ඌනතරගණනෙන සද්ධිං යොජිතො ඌනතරගණනොව හොති.
තිමූලකෙ නඋපනිස්සයෙ තෙරසාති කුසලො අකුසලස්ස, අකුසලො කුසලස්සාති ද්වෙ වාරා පරිහායන්ති. කස්මා? නාරම්මණෙන සද්ධිං නඋපනිස්සයස්ස ඝටිතත්තා. ආරම්මණවසෙන හි උපනිස්සයවසෙන ච ඉමෙසං පවත්ති. තඤ්ච උභයං පටික්ඛිත්තං. ආරම්මණාධිපති ච ආරම්මණූපනිස්සයග්ගහණෙන ගහිතො හොතියෙව.
ඡමූලකෙපි නඋපනිස්සයෙ තෙරසාති තෙයෙව තෙරස. සත්තමූලකෙ පන නඋපනිස්සයෙ සත්තාති නසහජාතෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා තත්ථ පරිහීනෙහි චතූහි සද්ධිං ‘‘කුසලො කුසලස්ස, කුසලො අකුසලස්ස, අකුසලො අකුසලස්ස, අකුසලො කුසලස්සා’’ති ඉමෙ අනන්තරූපනිස්සයපකතූපනිස්සයවසෙන පවත්තමානා චත්තාරොති අට්ඨ පරිහායන්ති, තස්මා අවසෙසානං වසෙන සත්තාති වුත්තං. නපුරෙජාතෙ එකාදසාති නසහජාතෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා එකාදස. නපච්ඡාජාතෙ නවාති තෙසු එකාදසසු සහජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රියන්ති ලද්ධවිස්සජ්ජනෙසු දුමූලකෙ අබ්‍යාකතන්තෙ ද්වෙ වාරෙ අපනෙත්වා. තෙ හි සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙපි පච්ඡාජාතවසෙන අපරිහීනා. සහජාතෙන පන සද්ධිං පච්ඡාජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ පරිහායන්තීති සෙසානං වසෙන නවාති වුත්තං. අට්ඨමූලකෙ නනිස්සයෙ එකාදසාති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තසදිසමෙව. නවමූලකෙ නඋපනිස්සයෙ පඤ්චාති කුසලාදයො අබ්‍යාකතන්තා තයො දුමූලකා අබ්‍යාකතන්තා ද්වෙ චාති පඤ්ච. තෙසු නානාක්ඛණිකකම්මකබළීකාරාහාරරූපජීවිතින්ද්‍රියපච්ඡාජාතධම්මවසෙන විස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං.
දසමූලකෙ නපුරෙජාතෙ පඤ්චාතිආදීසුපි තෙයෙව. නපච්ඡාජාතෙ තීණීති පච්ඡාජාතවසෙන ලබ්භමානෙ දුමූලකෙ අබ්‍යාකතන්තෙ ද්වෙ අපනෙත්වා අවසෙසා. නවිප්පයුත්තෙපි තෙයෙව තයො. නොඅත්ථියා ද්වෙති නානාක්ඛණිකකම්මවසෙන කුසලඤ්ච අකුසලඤ්ච කටත්තාරූපස්ස. විපාකං පනෙත්ථ නඋපනිස්සයෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා න ලබ්භති. එකාදසමූලකෙ හෙට්ඨා වුත්තසදිසාව ගණනා. ද්වාදසමූලකෙ නකම්මෙ එකන්ති අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. තත්ථ ච ආහාරින්ද්‍රියවසෙන විස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං. තෙරසමූලකාදීසුපි සබ්බත්ථ එකන්ති ආගතට්ඨානෙ ඉදමෙව ගහෙතබ්බං. නාහාරෙ පන ඉන්ද්‍රියවසෙන විස්සජ්ජනං වෙදිතබ්බං. නඉන්ද්‍රියෙ ආහාරවසෙන. චුද්දසමූලකාදීසු නකම්මෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා නොඅත්ථිනොඅවිගතා න ලබ්භන්තීති න වුත්තා. නාහාරපච්චයා නඣානපච්චයාති නඉන්ද්‍රියං අපනෙත්වා වුත්තං. තස්මා තත්ථ ඉන්ද්‍රියවසෙන එකං වෙදිතබ්බං. නවිපාකපච්චයා නඉන්ද්‍රියපච්චයාති නාහාරං අපනෙත්වා වුත්තං, තස්මා තත්ථ ආහාරවසෙන එකං වෙදිතබ්බං. ඉමෙසු පන ද්වීසු පච්චනීයතො ඨිතෙසු ගණනා නාම නත්ථි, තස්මා එකතො න දස්සිතාති.
නහෙතුමූලකං.
534. නාරම්මණමූලකාදීසුපි පන්නරසතෙරසඑකාදසනවාති සබ්බදුකෙසු චත්තාරොව මූලගණනපරිච්ඡෙදා. තිකාදීසු පන බහුපච්චයසමායොගෙ ඉතරානිපි සත්ත පඤ්ච තීණි ද්වෙ එකන්ති පරිච්ඡින්නගණනානි විස්සජ්ජනානි ලබ්භන්තියෙව. තෙසු යෙසං පච්චයානං සමායොගෙ යං යං ලබ්භති, තං තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා උද්ධරිතබ්බං. සබ්බෙසු චෙතෙසු නාරම්මණමූලකාදීසු නාරම්මණාදීනි පදානි අතික්කන්තෙන හෙතුපදෙන සද්ධිං පඨමං බන්ධිත්වාව චක්කානි කතානි. යස්මා පන තානි නහෙතුමූලකෙ වුත්තසදිසානෙව හොන්ති, තස්මා විත්ථාරෙන අදස්සෙත්වා සඞ්ඛෙපං කත්වා දස්සිතානි. තත්ථ යථා නහෙතුමූලකෙ නාරම්මණනඋපනිස්සයා විසුං විසුං පන්නරස වාරෙ ලභන්තාපි සමායොගෙ තෙරස ලභිංසු, එවං සබ්බත්ථ තෙරසෙව ලභන්ති. යථා ච නාරම්මණනසහජාතෙහි සද්ධිං නඋපනිස්සයෙ සත්ත වාරා හොන්ති, එවං නඋපනිස්සයනාරම්මණෙහි සද්ධිං නසහජාතෙපි සත්ත.
538. නනිස්සයපච්චයා නඋපනිස්සයපච්චයා නපච්ඡාජාතෙ තීණීති කුසලාදීනි අබ්‍යාකතන්තානි. තෙසු කටත්තාරූපඤ්ච ආහාරසමුට්ඨානඤ්ච පච්චයුප්පන්නං.
543-544. නාහාරනඉන්ද්‍රියමූලකෙසු චතුක්කෙසු නකම්මෙන සද්ධිං අඝටිතත්තා නහෙතුමූලකෙ විය එකෙන්තෙන ලබ්භන්ති. නඉන්ද්‍රියමූලකෙ නඋපනිස්සයෙ ච නපුරෙජාතෙ ච ඨපෙත්වා නාහාරෙ තීණීති කාතබ්බන්ති නඉන්ද්‍රියපච්චයතො පට්ඨාය ඉමෙ ද්වෙ පච්චයෙ ඝටෙත්වා නඉන්ද්‍රියපච්චයා…පෙ… නඋපනිස්සයපච්චයා නාහාරෙ තීණී. නඉන්ද්‍රියපච්චයා…පෙ… නපුරෙජාතපච්චයා නාහාරෙ තීණීති එවං ඉමෙහි පච්චයෙහි සද්ධිං නාහාරපච්චයෙ ච ගණනා කාතබ්බාති අත්ථො. තත්ථ තීණීති කුසලාදීනෙව අබ්‍යාකතස්ස. තත්ථ කුසලාකුසලා කටත්තාරූපානං පුරෙජාතස්ස ච කායස්ස පච්ඡාජාතපච්චයෙන, අබ්‍යාකතා පන චිත්තචෙතසිකා පච්ඡාජාතපච්චයෙනෙවාති ඉමෙසං වසෙන තීණි විස්සජ්ජනානි කාතබ්බානි. පරතො පන නපච්ඡාජාතෙන සද්ධිං ඝටිතත්තා නාහාරෙ ද්වෙති වුත්තං. තත්ථ කටත්තාරූපවසෙන කුසලං අබ්‍යාකතස්ස, තථා අකුසලන්ති එත්තකමෙව ලබ්භති. ආහාරස්ස පන පටික්ඛිත්තත්තා කබළීකාරාහාරො අත්ථිඅවිගතවසෙනාපි පච්චයභාවං න ලභති.
545. නවිප්පයුත්තමූලකස්ස චතුමූලකෙ නඋපනිස්සයෙ පඤ්චාති කුසලො සහජාතකුසලස්ස, කුසලො කටත්තාරූපසඞ්ඛාතස්ස අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො සහජාතඅකුසලස්ස, තථා කටත්තාරූපසඞ්ඛාතස්ස අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො සහජාතඅබ්‍යාකතස්සාති එවං පඤ්ච. නවිප්පයුත්තපච්චයා…පෙ… නඋපනිස්සයෙ තීණීති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව කුසලාදයො තයො අබ්‍යාකතස්ස.
546. නොඅත්ථිපච්චයා නහෙතුයා නවාති නහෙතුපච්චයා නොඅත්ථියා වුත්තා නවෙව. සබ්බෙපි හි තෙ එකමූලකෙකාවසානා අනන්තරපකතූපනිස්සයවසෙන ලබ්භන්ති. නාරම්මණෙ නවාතිපි තෙයෙව නාරම්මණෙ ඨත්වා නඋපනිස්සයෙ ද්වෙ කාතබ්බා. යාව නිස්සයම්පීති නොඅත්ථිමූලකෙ නයෙ ‘‘නොඅත්ථිපච්චයා නහෙතුපච්චයා නාරම්මණපච්චයා’’ති එවං චක්කබන්ධගමනෙන නාරම්මණපච්චයෙ ඨත්වා ඉමෙහි වා තීහි, ඉතො පරෙසු නාධිපතිආදීසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා සද්ධිං යාව නිස්සයපච්චයං පාපුණාති, තාව ගන්ත්වා නඋපනිස්සයෙ ද්වෙ විස්සජ්ජනානි කාතබ්බානීති අත්ථො.
එවං ලක්ඛණං ඨපෙත්වා පුන නාරම්මණතො පට්ඨාය යාව නිස්සයා සත්ත පච්චයෙ ගහෙත්වා නඋපනිස්සයෙ ද්වෙති ආහ. තත්ථ නොඅත්ථිපච්චයා නහෙතුපච්චයා නාරම්මණපච්චයා නඋපනිස්සයෙ ද්වෙ, නොඅත්ථිපච්චයා නහෙතුනාරම්මණනාධිපතිපච්චයා නඋපනිස්සයෙ ද්වෙති එවං නාරම්මණතො පුරිමපච්ඡිමෙහි නිස්සයපරියොසානෙහි සබ්බපදෙහි සද්ධිං යොජනා කාතබ්බා. ද්වෙති පනෙත්ථ කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො අබ්‍යාකතස්සාති නානාක්ඛණිකකම්මවසෙන කටත්තාරූපස්ස පච්චයවසෙන වෙදිතබ්බානි. නඋපනිස්සයපදෙන සද්ධිං නපුරෙජාතාදීසු සබ්බත්ථ ද්වෙ. කම්මපච්චයො පනෙත්ථ න ගහිතො. තස්මිඤ්හි ගහිතෙ තෙපි ද්වෙ වාරා ඡිජ්ජන්ති, විස්සජ්ජනමෙව න ලබ්භති. එවං යෙන යෙන සද්ධිං යස්ස යස්ස සංසන්දනෙ. යං ලබ්භති, යඤ්ච පරිහායති, තං සබ්බං සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා සබ්බපච්චනීයෙසු ගණනා උද්ධරිතබ්බාති.
පච්චනීයගණනවණ්ණනා.