අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා
550. අනුලොමපච්චනීයෙ ‘‘හෙතුයා සත්ත, ආරම්මණෙ නවා’’ති එවං අනුලොමෙ ‘‘නහෙතුයා පන්නරස, නාරම්මණෙ පන්නරසා’’ති එවං පච්චනීයෙ ච ලද්ධගණනෙසු පච්චයෙසු යො පච්චයො අනුලොමතො ඨිතො, තස්ස අනුලොමෙ ලද්ධවාරෙහි සද්ධිං යෙ පච්චනීයතො ඨිතස්ස පච්චනීයෙ ලද්ධවාරෙසු සදිසවාරා, තෙසං වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. අනුලොමස්මිඤ්හි හෙතුපච්චයෙ ‘‘හෙතුයා සත්තා’’ති සත්ත වාරා ලද්ධා, පච්චනීයෙ නාරම්මණපච්චයෙ ‘‘නාරම්මණෙ පන්නරසා’’ති පන්නරස ලද්ධා. තෙසු යෙ හෙතුයා සත්ත වුත්තා, තෙහි සද්ධිං නාරම්මණෙ වුත්තෙසු පන්නරසසු ‘‘කුසලො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, කුසලාබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමෙ සත්ත සදිසා. තෙ සන්ධාය හෙතුපච්චයා නආරම්මණෙ සත්තාති වුත්තං. නඅධිපතියා සත්තාතිආදීසුපි එසෙව නයො.
නසහජාතස්ස පන හෙතුපච්චයස්ස අභාවා නසහජාතෙ එකොපි න ලබ්භති, තස්මා තෙන සද්ධිං යොජනා න කතා. නඅඤ්ඤමඤ්ඤෙ කුසලාදයො තයො රූපාබ්‍යාකතස්ස ලබ්භන්ති, තෙ සන්ධාය තීණීති වුත්තං. තථා නසම්පයුත්තෙ. නවිප්පයුත්තෙ පන කුසලං කුසලස්ස, අකුසලං අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතං අබ්‍යාකතස්සාති අරූපධම්මවසෙන තීණි වෙදිතබ්බානි. නනිස්සයනොඅත්ථිනොඅවිගතා නසහජාතො විය න ලබ්භන්තියෙවාති තෙහිපි සද්ධිං යොජනා න කතා. එවමෙත්ථ සත්ත තීණීති ද්වෙයෙව ගණනපරිච්ඡෙදා, තෙසං වසෙන ඌනතරගණනෙන සද්ධිං අතිරෙකගණනස්සපි ගණනං පරිහාපෙත්වා පච්චයඝටනෙසු ගණනා වෙදිතබ්බා.
551. තත්ථ හෙතුසහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතන්ති නාරම්මණෙ සත්තාති කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙන පච්චයො, නාරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙන පච්චයො, නාරම්මණපච්චයෙන පච්චයොති ඉමිනා නයෙන සත්ත වාරා උද්ධරිතබ්බා. නාධිපතියා සත්තාතිආදීසුපි එසෙව නයො. දුතියෙ ඝටනෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පවිට්ඨත්තා ඨපෙත්වා නසම්පයුත්තං සෙසෙසු තීණීති වුත්තං. නසම්පයුත්තෙ පන අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයුත්තං පටිසන්ධිනාමරූපං සන්ධාය එකන්ති වුත්තං. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො චෙත්ථ අනුලොමඝටනෙ පවිට්ඨත්තා පච්චනීයතො න ලබ්භති, තස්මා ‘‘නඅඤ්ඤමඤ්ඤෙ’’ති න වුත්තං. යථා චෙත්ථ, එවං සෙසඝටනෙසුපි පවිට්ඨපච්චයා පච්චනීයතො න ලබ්භන්තීති න වුත්තා. තතියඝටනෙ සම්පයුත්තස්ස පවිට්ඨත්තා සබ්බත්ථ තීණියෙව. චතුත්ථඝටනෙ විප්පයුත්තස්ස පවිට්ඨත්තා තීණි කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස. පඤ්චමෙ විපාකස්ස පවිට්ඨත්තා සබ්බත්ථ එකං අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං. ඉතො පරෙසුපි විපාකසම්පයුත්තෙසු එසෙව නයො.
552. හෙතුසහජාතනිස්සයඉන්ද්‍රියමග්ගඅත්ථිඅවිගතන්ති නාරම්මණෙ චත්තාරීති කුසලො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, කුසලාබ්‍යාකතස්ස; අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති ඉමෙසං වසෙන වෙදිතබ්බානි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. නඅඤ්ඤමඤ්ඤෙ ද්වෙති කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, තථා අබ්‍යාකතො. පරතොපි ද්වීසු එසෙව නයො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බඝටනෙසු ලබ්භමානවසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. සබ්බානිපි චෙතානි ඉමස්මිං අනුලොමපච්චනීයෙ සහජාතවසෙන චෙව පකිණ්ණකවසෙන ච පන්නරසාධිකානි චත්තාරි ඝටනසතානි වුත්තානි. තෙසු තස්මිං තස්මිං ඝටනෙ යෙ අනුලොමතො ඨිතා පච්චයා, තෙසං එකොපි පච්චනීයතො න ලබ්භති. හෙතුමූලකෙ චෙත්ථ පඨමෙ ඝටනෙ අනුලොමතො පඤ්චන්නං පච්චයානං ඨිතත්තා පච්චනීයතො එකූනවීසති පච්චයා ආගතා. එවං සෙසෙසුපි අනුලොමතො ඨිතාවසෙසා පච්චනීයතො ආගතා. අනුලොමතො චෙත්ථ බහූසුපි ඨිතෙසු පච්චනීයතො එකෙකොව ආගතොති වෙදිතබ්බො. යථා ච හෙතුමූලකෙ, එවං ආරම්මණාදිමූලකෙසුපි සබ්බමෙතං විධානං යථානුරූපතො වෙදිතබ්බන්ති.
අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා.
පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා
631. පච්චනීයානුලොමෙපි ‘‘හෙතුයා සත්ත, ආරම්මණෙ නවා’’ති එවං අනුලොමෙ ‘‘නහෙතුයා පන්නරස, නාරම්මණෙ පන්නරසා’’ති එවං පච්චනීයෙ ච ලද්ධගණනෙසු පච්චයෙසු යො පච්චනීයතො ඨිතො, තස්ස පච්චනීයතො ලද්ධවාරෙසු යෙ අනුලොමතො ඨිතස්ස අනුලොමතො ලද්ධවාරෙහි සදිසා වාරා, තෙසං වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. පච්චනීයස්මිඤ්හි නහෙතුපච්චයෙ ‘‘නහෙතුයා පන්නරසා’’ති පන්නරස වාරා ලද්ධා, අනුලොමෙ ආරම්මණපච්චයෙ ‘‘ආරම්මණෙ නවා’’ති නව වාරා ලද්ධා. තත්ථ යෙ නහෙතුයා පන්නරස වුත්තා, තෙසු යෙ වාරා ආරම්මණෙ වුත්තෙහි නවහි සදිසා, තෙසං වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. තත්ථ යෙ ආරම්මණෙ නව වුත්තා, තෙ නහෙතුයා වුත්තෙසු පන්නරසසු කුසලො ‘‘කුසලාකුසලාබ්‍යාකතානං, අකුසලො අකුසලකුසලාබ්‍යාකතානං, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතකුසලාකුසලාන’’න්ති ඉමෙහි නවහි සදිසා, තෙ සන්ධාය නහෙතුයා ආරම්මණෙ නවාති වුත්තං. අධිපතියා දසාතිආදීසුපි එසෙව නයො. ආරම්මණාදීනඤ්හි අනුලොමගණනාය යෙ වාරා වුත්තා නහෙතුපච්චයෙන සද්ධිං සංසන්දනෙපි තෙ සබ්බෙ ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බා. ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස නහෙතුපච්චයෙන පච්චයො ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං පච්චවෙක්ඛති, පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි පච්චවෙක්ඛතී’’ති ඉමිනා උපායෙන තෙසං පාළි උද්ධරිතබ්බා.
නහෙතුපච්චයා අධිපතියා දසාති එත්ථ ඨපෙත්වා වීමංසාධිපතිං සෙසාධිපතිවසෙන අනුලොමවිභඞ්ගෙ ආගතවාරා උද්ධරිතබ්බා. එවමෙත්ථ නව දසසත්තතීණිතෙරසඑකන්ති ඡ ගණනපරිච්ඡෙදා, තෙසං වසෙන ඌනතරගණනෙන සද්ධිං අතිරෙකගණනස්සාපි ගණනං පරිහාපෙත්වා නහෙතුමූලකාදීනං නයානං තිමූලකාදීසු සබ්බසංසන්දනෙසු ගණනා වෙදිතබ්බා. ඉදං තාව සාධාරණලක්ඛණං. න පනෙතං සබ්බසංසන්දනෙසු ගච්ඡති, යෙහි පන පච්චයෙහි සද්ධිං යෙසං පච්චයානං සංසන්දනෙ යෙ වාරා විරුජ්ඣන්ති, තෙ අපනෙත්වා අවසෙසානං වසෙනපෙත්ථ ගණනා වෙදිතබ්බා.
නහෙතුපච්චයා නආරම්මණපච්චයා අධිපතියා සත්තාති එත්ථ හි කුසලො අකුසලස්ස; අබ්‍යාකතො කුසලස්ස, අකුසලස්සාති ඉමෙ ආරම්මණාධිපතිවසෙන ලබ්භමානා තයො වාරා විරුජ්ඣන්ති. කස්මා? නආරම්මණපච්චයාති වුත්තත්තා. තස්මා තෙ අපනෙත්වා සහජාතාධිපතිනයෙනෙවෙත්ථ ‘‘කුසලො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, කුසලාබ්‍යාකතස්ස; අකුසලො අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාබ්‍යාකතස්ස; අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සා’’ති සත්ත වාරා වෙදිතබ්බා. තෙපි නහෙතුපච්චයාති වචනතො ඨපෙත්වා වීමංසාධිපතිං සෙසාධිපතීනං වසෙන. එවං සබ්බත්ථ ඌනතරගණනපච්චයවසෙන අවිරුජ්ඣමානගණනවසෙන ච ගණනා වෙදිතබ්බා.
යෙසු ච පච්චයෙසු පච්චනීයතො ඨිතෙසු යෙ අනුලොමතො න තිට්ඨන්ති, තෙපි වෙදිතබ්බා. සෙය්‍යථිදං – අනන්තරෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ සමනන්තරාසෙවනනත්ථිවිගතා අනුලොමතො න තිට්ඨන්ති, සහජාතෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ හෙතුඅඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකඣානමග්ගසම්පයුත්තා අනුලොමතො න තිට්ඨන්ති, නිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ වත්ථුපුරෙජාතො අනුලොමතො න තිට්ඨති. ආහාරෙ වා ඉන්ද්‍රියෙ වා පච්චනීයතො ඨිතෙ හෙතුඅඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකඣානමග්ගසම්පයුත්තා අනුලොමතො න තිට්ඨන්ති. ආරම්මණෙ පන පච්චනීයතො ඨිතෙ අධිපතිඋපනිස්සයා අනුලොමතො න තිට්ඨන්ති, ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයා පන න ලබ්භන්ති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ යං ලබ්භති, යඤ්ච න ලබ්භති, තං ජානිත්වා ලබ්භමානවසෙන වාරා උද්ධරිතබ්බා.
තත්ථ සබ්බෙසුපි තිමූලකාදීසු අනන්තරෙ සත්තාතිආදයො දුමූලකෙ ලද්ධවාරායෙව සත්තමූලකාදීසු පන නසහජාතපච්චයා නිස්සයෙ තීණීති පුරෙජාතවසෙන වත්ථුනිස්සයෙ තීණි. කම්මෙ ද්වෙ නානාක්ඛණිකවසෙනෙව. ආහාරෙ එකං කබළීකාරාහාරවසෙන. ඉන්ද්‍රියෙ එකං රූපින්ද්‍රියවසෙන. කමෙන ගන්ත්වා විප්පයුත්තෙ තීණීති කුසලාදීනං අබ්‍යාකතන්තානි පච්ඡාජාතවසෙන. අත්ථිඅවිගතෙසු පඤ්චාති තානි චෙව තීණි, කුසලාබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතස්සාති ඉමානි ච ද්වෙ පච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙනාති. පච්ඡාජාතපච්චයස්ස පච්චනීකභාවතො පට්ඨාය පන අත්ථිඅවිගතෙසු එකන්ති අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්ස ආහාරින්ද්‍රියවසෙන. නාහාරෙ ගහිතෙ නඉන්ද්‍රියපච්චයාති න ගහෙතබ්බං. තථා නඉන්ද්‍රියෙ ගහිතෙ නාහාරපච්චයාති. කස්මා? ද්වීසු එකතො ගහිතෙසු ගණෙතබ්බවාරස්ස අභාවතො. ඣානමග්ගාදීසුපි පච්චනීකතො ඨිතෙසු ආහාරතො වා ඉන්ද්‍රියතො වා එකං අනුලොමං අකත්වාව අවසානෙ ඉන්ද්‍රියෙ එකං, අත්ථියා එකං, අවිගතෙ එකං, ආහාරෙ එකං, අත්ථියා එකං, අවිගතෙ එකන්ති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.
නහෙතුමූලකං.
636. නාරම්මණමූලකාදීසු නඅඤ්ඤමඤ්ඤමූලකෙ නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා හෙතුයා තීණීති කුසලාදීනි චිත්තසමුට්ඨානානං. අධිපතියා අට්ඨාති අධිපතියා වුත්තෙසු දසසු ‘‘කුසලො කුසලාබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො අකුසලාබ්‍යාකතස්සා’’ති ද්වෙ අපනෙත්වා සෙසානි අට්ඨ. සහජාතෙ පඤ්චාති හෙතුයා වුත්තෙහි තීහි සද්ධිං ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ච අබ්‍යාකතො ච අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමෙ ද්වෙ. නිස්සයෙ සත්තාති තෙහි පඤ්චහි සද්ධිං ‘‘අබ්‍යාකතො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතො අකුසලස්සා’’ති ඉමෙ ද්වෙ වත්ථුවසෙන. කම්මෙ තීණීති හෙතුයා වුත්තානෙව. සෙසතිකෙසුපි එසෙව නයො. අධිපතියා තීණීති හෙට්ඨා වුත්තානෙව.
644. නාහාරමූලකෙ අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණීති ඨපෙත්වා ආහාරෙ සෙසචෙතසිකවසෙන වෙදිතබ්බානි. යථා ච හෙට්ඨා, තථා ඉධාපි නාහාරනඉන්ද්‍රියෙසු එකෙකමෙව ගහිතං, න ද්වෙ එකතො.
648. නසම්පයුත්තපච්චයා හෙතුයා තීණීති හෙට්ඨා නඅඤ්ඤමඤ්ඤෙ වුත්තානෙව. අධිපතියා අට්ඨාති වුත්තානෙව. නවිප්පයුත්තමූලකෙ කම්මෙ පඤ්චාති කුසලාදිචෙතනා සහජාතකුසලාදීනං, නානාක්ඛණිකා කුසලාකුසලචෙතනා කම්මසමුට්ඨානරූපස්සාති එවං පඤ්ච. ආහාරින්ද්‍රියෙසු තීණි සහජාතසදිසානි. ඣානමග්ගාදීසු තීණි හෙතුසදිසානි.
650. නොඅත්ථිමූලකෙ යස්මා හෙතු නොඅත්ථි නාම න හොති, නියමතො අත්ථියෙව, තස්මා තං අග්ගහෙත්වා නාරම්මණෙ නවාති වුත්තං. යථා ච හෙතු, තථා අඤ්ඤෙපි අත්ථිපච්චයලක්ඛණයුත්තා එත්ථ අනුලොමතො න තිට්ඨන්ති. කම්මෙ ද්වෙති ඉදං පන නානාක්ඛණිකකම්මවසෙන වුත්තං. පච්චනීයතො සබ්බෙ ලබ්භන්ති. යං පන අනුලොමතො ලබ්භමානම්පි අග්ගහෙත්වා තතො පුරෙතරා පච්චයා පච්චනීයතො ගය්හන්ති, සො පච්ඡා යොජනං ලභති. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘නොඅත්ථිපච්චයා නහෙතුපච්චයා…පෙ… නොඅවිගතපච්චයා කම්මෙ ද්වෙ’’ති වුත්තං. කස්මා පනෙස සකට්ඨානෙයෙව න ගහිතොති? යස්මා අවසෙසෙසුපි පච්චනීයතො ඨිතෙසු එකොව අනුලොමතො ලබ්භති. ඉදඤ්හි ඉමස්මිං පච්චයානුලොමෙ ලක්ඛණං – යො සබ්බෙසු පච්චනීයතො ඨිතෙසු එකොව අනුලොමතො ලබ්භති, සො පච්ඡා වුච්චතීති. නොඅත්ථිපච්චයා නොහෙතුපච්චයා…පෙ… නොඅවිගතපච්චයා උපනිස්සයෙ නවාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉදං පන පකතූපනිස්සයවසෙන වුත්තං. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ ලබ්භමානං අලබ්භමානං පුරෙවුත්තං පච්ඡාවුත්තඤ්ච වෙදිතබ්බන්ති.
පඤ්හාවාරස්ස පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා.
නිට්ඨිතා ච කුසලත්තිකපට්ඨානස්ස වණ්ණනාති.