පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා
190. ඉදානි පච්චනීයානුලොමෙ ගණනං දස්සෙතුං නහෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ හෙතුම්හි පච්චනීකතො ඨිතෙ ඨපෙත්වා අධිපතිං අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. පච්ඡාජාතො පන අනුලොමතො සබ්බත්ථෙව න ලබ්භති, යෙ නව පච්චයා ‘‘අරූපානඤ්ඤෙවා’’ති වුත්තා, තෙසු පුරෙජාතඤ්ච ආසෙවනඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු සත්තසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු සෙසා අරූපට්ඨානිකා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති. යො හි ආරම්මණාදීහි නුප්පජ්ජති, න සො අනන්තරාදයො ලභති. පටිසන්ධිවිපාකො පන පුරෙජාතතො, සබ්බවිපාකො ච සද්ධිං කිරියමනොධාතුයා ආසෙවනතො අනුප්පජ්ජමානොපි අනන්තරාදයො ලභති, තස්මා ‘‘පුරෙජාතඤ්ච ආසෙවනඤ්ච ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං.
පුරෙජාතපච්ඡාජාතආසෙවනවිපාකවිප්පයුත්තෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු එකං ඨපෙත්වා අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. කම්මපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ ඨපෙත්වා විපාකපච්චයං අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. ආහාරින්ද්‍රියෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු ඨපෙත්වා සබ්බට්ඨානිකෙ චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤකම්මාහාරින්ද්‍රියපච්චයෙ ච අවසෙසා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, ඉතරෙ යුජ්ජමානකවසෙන ලබ්භන්ති. ඣානපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ. හෙතාධිපතිආසෙවනමග්ගපච්චයා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති. මග්ගපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ හෙතාධිපතිපච්චයා අනුලොමතො න ලබ්භන්ති. විප්පයුත්තපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙ පුරෙජාතපච්චයං ඨපෙත්වා අවසෙසා අනුලොමතො ලබ්භන්ති. එවං තෙසු තෙසු පච්චයෙසු පච්චනීකතො ඨිතෙසු යෙ යෙ අනුලොමතො න ලබ්භන්ති, තෙ තෙ ඤත්වා තෙසං තෙසං පච්චයානං සංසන්දනෙ ඌනතරගණනානං වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා.
191-195. දුමූලකාදීසු ච නයෙසු යං යං පච්චයං ආදිං කත්වා යෙ යෙ දුකාදයො දස්සිතා, තෙ තෙ ලබ්භමානාලබ්භමානපච්චයවසෙන යථා යථා දස්සිතා, තථා තථා සාධුකං සල්ලක්ඛෙතබ්බා. තත්ථ යං නහෙතුවසෙන දුමූලකාදයො නයෙ දස්සෙන්තෙන නහෙතුපච්චයා නාරම්මණපච්චයා…පෙ… නාසෙවනපච්චයාති වත්වා ‘‘යාව ආසෙවනා සබ්බං සදිස’’න්ති වුත්තං. තස්ස, ‘‘නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා සහජාතෙ එක’’න්තිආදීහි සදිසතා වෙදිතබ්බා. යං පන ‘‘නකම්මෙ ගණිතෙ පඤ්ච ගණ්හාතී’’ති සීහළභාසාය ලිඛිතං, තස්සත්ථො – නහෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා නකම්මපච්චයාති එවං නකම්මපච්චයෙන ඝටිතෙ සහජාතෙ එකන්ති එවං දස්සිතා පඤ්චෙව පච්චයා අනුලොමතො ලබ්භන්ති, න අඤ්ඤෙති. එවං අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා අධිප්පෙතත්ථොයෙව ගහෙතබ්බො. එවරූපඤ්හි බ්‍යඤ්ජනං අත්තනො සඤ්ඤානිබන්ධනත්ථං පොරාණෙහි සකසකභාසාය ලිඛිතං.
අපිච ඉමස්මිං පච්චනීයානුලොමෙ පච්චයුප්පන්නධම්මෙසුපි අත්ථි ධම්මො කම්මපච්චයං ලභති, න ඉන්ද්‍රියපච්චයං. සො අසඤ්ඤෙසු චෙව පඤ්චවොකාරෙ පවත්තෙ ච රූපජීවිතින්ද්‍රියවසෙන වෙදිතබ්බො. අත්ථි ධම්මො මග්ගපච්චයං ලභති, නහෙතුපච්චයං. සො විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහජාතමොහවසෙන වෙදිතබ්බො. අත්ථි ධම්මො ඣානපච්චයං ලභති, නමග්ගපච්චයං. සො මනොධාතුඅහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන වෙදිතබ්බො. යත්ථ කටත්තාරූපානි නානාක්ඛණිකකම්මවසෙනෙව කම්මපච්චයං ලභන්ති, තත්ථ රූපධම්මා හෙතාධිපතිවිපාකින්ද්‍රියඣානමග්ගපච්චයෙ න ලභන්ති, සබ්බට්ඨානිකා පච්චනීයා න හොන්ති. අහෙතුකෙ අධිපතිපච්චයො නත්ථීති ඉමෙසම්පි පකිණ්ණකානං වසෙනෙත්ථ ගණනවාරො අසම්මොහතො වෙදිතබ්බො.
තත්‍රායං නයො – නහෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ ද්වෙති එත්ථ තාව අහෙතුකමොහො චෙව අහෙතුකවිපාකකිරියා ච පච්චයුප්පන්නං, තස්මා අකුසලෙනාකුසලං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං සන්ධායෙත්ථ ද්වෙති වුත්තං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ආසෙවනෙ පන විපාකං න ලබ්භති, තථා කිරියමනොධාතු. තස්මා කිරියාහෙතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙනෙත්ථ අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං වෙදිතබ්බං. විපාකෙ එකන්ති අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතමෙව. මග්ගෙ එකන්ති අකුසලෙන අකුසලමෙව.
196-197. නාරම්මණමූලකෙ හෙතුයා පඤ්චාති රූපමෙව සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතං කුසලාබ්‍යාකතං අකුසලාබ්‍යාකතඤ්චාති පඤ්ච කොට්ඨාසෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති. සබ්බපඤ්චකෙසු එසෙව නයො. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ එකන්ති භූතරූපානි චෙව වත්ථුඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. තානි හි නාරම්මණපච්චයා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජන්ති. තිමූලකෙපි එසෙව නයො.
198-202. නාධිපතිමූලකෙ හෙතුයා නවාති අනුලොමෙ හෙතුම්හි වුත්තානෙව. තීණීතිආදීනිපි හෙට්ඨා අනුලොමෙ වුත්තසදිසානෙව. තිමූලකෙ ද්වෙති හෙට්ඨා නහෙතුපච්චයා ආරම්මණෙ වුත්තසදිසානෙව.
203-233. නපුරෙජාතමූලකෙ හෙතුයා සත්තාති හෙට්ඨා ‘‘ආරුප්පෙ කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිනා නයෙන පුරෙජාතෙ දස්සිතානෙව. සබ්බසත්තකෙසු එසෙව නයො. නකම්මමූලකෙ හෙතුයා තීණීතිආදීසු චෙතනාව පච්චයුප්පන්නා. තස්මා කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතඤ්ච පටිච්ච උප්පත්තිං සන්ධාය තීණීති වුත්තං. ඉමිනා නයෙන ‘‘එකං ද්වෙ තීණි පඤ්ච සත්ත නවා’’ති ආගතට්ඨානෙසු ගණනා වෙදිතබ්බා. ‘‘චත්තාරි ඡ අට්ඨා’’ති ඉමා පන තිස්සො ගණනා නත්ථෙවාති.
පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා.
නිට්ඨිතා ච පටිච්චවාරස්ස අත්ථවණ්ණනා.