පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා
86-87. පච්චයපච්චනීයං පන යස්මා කුසලපදෙ න ලබ්භති කුසලධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන විනා අනුප්පත්තිතො, තස්මා අකුසලං ධම්මං පටිච්චාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නහෙතුපච්චයාති හෙතුපච්චයපටික්ඛෙපො හෙතුපච්චයං විනා අඤ්ඤෙන පච්චයෙන උප්පජ්ජතීති අත්ථො. විචිකිච්ඡාසහගතො උද්ධච්චසහගතො මොහොති අයඤ්හි සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස ච සයං හෙතුපච්චයො හොති, අඤ්ඤස්ස පන සම්පයුත්තහෙතුනො අභාවා න හෙතුපච්චයා උප්පජ්ජතීති ඨපෙත්වා හෙතුපච්චයං සෙසෙහි අත්තනො අනුරූපපච්චයෙහි උප්පජ්ජති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපච්චයපටික්ඛෙපෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අහෙතුකං විපාකාබ්‍යාකතන්ති ඉදං රූපසමුට්ඨාපකවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු එසෙව නයො.
88. නඅධිපතිපච්චයෙ කාමං අධිපතිපි අත්තනා සද්ධිං දුතියස්ස අධිපතිනො අභාවා නඅධිපතිපච්චයං ලභති, යථා පන විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතො මොහො අහෙතුකො, න තථා අධිපතයො එව නිරාධිපති. ඡන්දාදීසු පන අඤ්ඤතරං අධිපතිං අකත්වා කුසලාදීනං උප්පත්තිකාලෙ සබ්බෙපි කුසලාදයො නිරාධිපතිනො. තස්මා මොහං විය විසුං අධිපතිමත්තමෙව අනුද්ධරිත්වා සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන එසා ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදිකා දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බා.
89. නානන්තරනසමනන්තරෙසු නාරම්මණෙ විය රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. තෙන වුත්තං ‘‘නාරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති. සහජාතපච්චයො පරිහීනො. යථා චෙස, තථා නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයාපි. කිං කාරණා? එතෙහි විනා කස්සචි අනුප්පත්තිතො. සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙපි හි පච්චක්ඛාය එකොපි රූපාරූපධම්මො නුප්පජ්ජති, තස්මා තෙ පරිහීනා.
90. නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයවිභඞ්ගෙ පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච කටත්තාරූපන්ති හදයවත්ථුවජ්ජං වෙදිතබ්බං.
91. නඋපනිස්සයපච්චයවිභඞ්ගෙ රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං, තඤ්හි උපනිස්සයං න ලභති. අරූපං පන කිඤ්චාපි ආරම්මණූපනිස්සයපකතූපනිස්සයෙ න ලභෙය්‍ය, අනන්තරූපනිස්සයමුත්තකං පන නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘නාරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති.
92. නපුරෙජාතෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපන්ති පඤ්චවොකාරවසෙන වුත්තං.
93. නපච්ඡාජාතපච්චයාති එත්ථ සහජාතපුරෙජාතපච්චයා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තස්මා සහජාතපච්චයසදිසා එත්ථ පාළි, සා නඅධිපතිපච්චයෙ විත්ථාරිතාති ඉධ සඞ්ඛිත්තා. නාසෙවනපච්චයෙ කුසලාකුසලා පඨමජවනවසෙන වෙදිතබ්බා, තථා කිරියාබ්‍යාකතං. පාළි පන ඉධාපි නඅධිපතිපච්චයෙ විත්ථාරිතවසෙන වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ – ‘‘නපච්ඡාජාතපච්චයම්පි නාසෙවනපච්චයම්පි නාධිපතිපච්චයසදිස’’න්ති.
94-97. නකම්මපච්චයෙ විපාකචෙතනා නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං ලභතීති න ගහිතා. නාහාරපච්චයෙ එකච්චං රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං, තථා නඉන්ද්‍රියපච්චයෙ.
98. නඣානපච්චයෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණධම්මා චෙව එකච්චඤ්ච රූපං පච්චයුප්පන්නං. පඤ්චවිඤ්ඤාණස්මිඤ්හි වෙදනා ච චිත්තෙකග්ගතා ච දුබ්බලත්තා උපනිජ්ඣානලක්ඛණං න පාපුණන්තීති ඣානපච්චයෙ න ගහිතා.
99-102. නමග්ගපච්චයෙ අහෙතුකවිපාකකිරියඤ්චෙව එකච්චඤ්ච රූපං පච්චයුප්පන්නං. නසම්පයුත්තනොනත්ථිනොවිගතෙසු රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. තෙන වුත්තං ‘‘නාරම්මණපච්චයසදිස’’න්ති.
103. නහෙතුයා ද්වෙති එකමූලකගණනාය යථාපාළිමෙව නිය්‍යාති.
104. දුමූලකෙ නහෙතුපච්චයා නාරම්මණෙ එකන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි බහුගණනෙන සද්ධිං ඌනතරගණනස්ස සංසන්දනෙ ඌනතරගණනවසෙන නහෙතුයා විය ද්වීහි භවිතබ්බං. නාරම්මණවසෙන පන අරූපධම්මානං පරිහීනත්තා අබ්‍යාකතං පටිච්ච රූපාබ්‍යාකතස්ස උප්පත්තිං සන්ධාය ‘‘එක’’න්ති වුත්තං. සබ්බෙසු එකකෙසුපි එසෙව නයො. ද්වෙති වුත්තට්ඨානෙ පන නහෙතුයා ලද්ධවසෙන වාරද්වයං වෙදිතබ්බං.
105-106. තිමූලකාදීසු පන සබ්බෙසු නාරම්මණපච්චයස්ස අපරිහීනත්තා එකමෙව විස්සජ්ජනන්ති අයං පච්චනීයෙ නහෙතුපච්චයං ආදිං කත්වා එකමූලකාදීසු ගණනා.
107-130. නාරම්මණපච්චයාදයො පන එකමූලකෙ තාව පුරිමෙන සදිසත්තා ඉධාපි න දස්සිතායෙව. නාරම්මණපච්චයවසෙන දුමූලකෙ නාරම්මණපච්චයා, නහෙතුයා එකන්ති නහෙතුදුමූලකෙ වුත්තමෙව. නාධිපතියා පඤ්චාති නාරම්මණපච්චයෙ ලද්ධවසෙන වෙදිතබ්බාති එවං සබ්බසංසන්දනෙසු ඌනතරගණනස්සෙව පච්චයස්ස වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. යත්ථ යත්ථ ච නාරම්මණපච්චයො පවිසති, තත්ථ තත්ථ රූපමෙව පච්චයුප්පන්නං. නානන්තරනසමනන්තරනඅඤ්ඤමඤ්ඤනඋපනිස්සයනාහාරනඉන්ද්‍රියනසම්පයුත්තනොනත්ථිනොවිගතපච්චයානං පවිට්ඨට්ඨානෙපි එසෙව නයො. නාහාරනඉන්ද්‍රියනඣානනමග්ගපච්චයා සබ්බත්ථ සදිසවිස්සජ්ජනා. නසහජාතාදිචතුක්කං ඉධාපි පරිහීනමෙවාති ඉදමෙත්ථ ලක්ඛණං. ඉමිනා පන ලක්ඛණෙන සබ්බෙසු දුමූලකාදීසු ‘‘අයං පච්චයො මූලං, අයමෙත්ථ දුමූලකො, අයං තිමූලකො, අයං සබ්බමූලකො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ඌනතරගණනස්ස පච්චයස්ස වසෙන ගණනා වෙදිතබ්බාති.
පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා.