දුකනික්ඛෙපකථා

1062. දුකෙසු අදොසනිද්දෙසෙ මෙත්තායනවසෙන මෙත්ති. මෙත්තාකාරො මෙත්තායනා. මෙත්තාය අයිතස්ස මෙත්තාසමඞ්ගිනො චිත්තස්ස භාවො මෙත්තායිතත්තං. අනුදයතීති අනුද්දා, රක්ඛතීති අත්ථො. අනුද්දාකාරො අනුද්දායනා. අනුද්දායිතස්ස භාවො අනුද්දායිතත්තං. හිතස්ස එසනවසෙන හිතෙසිතා. අනුකම්පනවසෙන අනුකම්පා. සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි උපචාරප්පනාප්පත්තා මෙත්තාව වුත්තා. සෙසපදෙහි ලොකියලොකුත්තරො අදොසො කථිතො.

1063. අමොහනිද්දෙසෙ දුක්ඛෙ ඤාණන්ති දුක්ඛසච්චෙ පඤ්ඤා. දුක්ඛසමුදයෙතිආදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච දුක්ඛෙ ඤාණං සවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණාසු වත්තති. තථා දුක්ඛසමුදයෙ. නිරොධෙ පන සවනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණාසු එව. තථා පටිපදාය. පුබ්බන්තෙති අතීතකොට්ඨාසෙ. අපරන්තෙති අනාගතකොට්ඨාසෙ. පුබ්බන්තාපරන්තෙති තදුභයෙ. ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ඤාණන්ති අයං පච්චයො, ඉදං පච්චයුප්පන්නං, ඉදං පටිච්ච ඉදං නිබ්බත්තන්ති, එවං පච්චයෙසු ච පච්චයුප්පන්නධම්මෙසු ච ඤාණං.

1065. ලොභනිද්දෙසෙපි හෙට්ඨා අනාගතානං පදානං අයමත්ථො – රඤ්ජනවසෙන රාගො. බලවරඤ්ජනට්ඨෙන සාරාගො. විසයෙසු සත්තානං අනුනයනතො අනුනයො. අනුරුජ්ඣතීති අනුරොධො, කාමෙතීති අත්ථො. යත්ථ කත්ථචි භවෙ සත්තා එතාය නන්දන්ති, සයං වා නන්දතීති නන්දී. නන්දී ච සා රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො චාති නන්දීරාගො. තත්ථ එකස්මිං ආරම්මණෙ සකිං උප්පන්නා තණ්හා ‘නන්දී’. පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානා ‘නන්දීරාගො’ති වුච්චති. චිත්තස්ස සාරාගොති යො හෙට්ඨා බලවරඤ්ජනට්ඨෙන සාරාගොති වුත්තො, සො න සත්තස්ස, චිත්තස්සෙව සාරාගොති අත්ථො.

ඉච්ඡන්ති එතාය ආරම්මණානීති ඉච්ඡා. බහලකිලෙසභාවෙන මුච්ඡන්ති එතාය පාණිනොති මුච්ඡා. ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණවසෙන අජ්ඣොසානං. ඉමිනා සත්තා ගිජ්ඣන්ති, ගෙධං ආපජ්ජන්තීති ගෙධො; බහලට්ඨෙන වා ගෙධො. ‘‘ගෙධං වා පවනසණ්ඩ’’න්ති හි බහලට්ඨෙනෙව වුත්තං. අනන්තරපදං උපසග්ගවසෙන වඩ්ඪිතං. සබ්බතොභාගෙන වා ගෙධොති පලිගෙධො. සඤ්ජන්ති එතෙනාති සඞ්ගො; ලග්ගනට්ඨෙන වා සඞ්ගො. ඔසීදනට්ඨෙන පඞ්කො. ආකඩ්ඪනවසෙන එජා. ‘‘එජා ඉමං පුරිසං පරිකඩ්ඪති තස්ස තස්සෙව භවස්ස අභිනිබ්බත්තියා’’ති හි වුත්තං. වඤ්චනට්ඨෙන මායා. වට්ටස්මිං සත්තානං ජනනට්ඨෙන ජනිකා. ‘‘තණ්හා ජනෙති පුරිසං චිත්තමස්ස විධාවතී’’ති (සං. නි. 1.55-57) හි වුත්තං. වට්ටස්මිං සත්තෙ දුක්ඛෙන සංයොජයමානා ජනෙතීති සඤ්ජනනී. ඝටනට්ඨෙන සිබ්බිනී. අයඤ්හි වට්ටස්මිං සත්තෙ චුතිපටිසන්ධිවසෙන සිබ්බති ඝටෙති, තුන්නකාරො විය පිලොතිකාය පිලොතිකං; තස්මා ඝටනට්ඨෙන සිබ්බිනීති වුත්තා. අනෙකප්පකාරං විසයජාලං තණ්හාවිප්ඵන්දිතනිවෙසසඞ්ඛාතං වා ජාලමස්සා අත්ථීති ජාලිනී.

ආකඩ්ඪනට්ඨෙන සීඝසොතා සරිතා වියාති සරිතා. අල්ලට්ඨෙන වා සරිතා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සරිතානි සිනෙහිතානි ච සොමනස්සානි භවන්ති ජන්තුනො’’ති (ධ. ප. 341). අල්ලානි චෙව සිනිද්ධානි චාති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. විසතාති විසත්තිකා. විසටාති විසත්තිකා. විසාලාති විසත්තිකා. විසක්කතීති විසත්තිකා. විසංවාදිකාති විසත්තිකා. විසංහරතීති විසත්තිකා. විසමූලාති විසත්තිකා. විසඵලාති විසත්තිකා. විසපරිභොගාති විසත්තිකා. විසතා වා පන සා තණ්හා රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ධම්මෙ කුලෙ ගණෙ විත්ථතාති විසත්තිකා (මහානි. 3). අනයබ්‍යසනපාපනට්ඨෙන කුම්මානුබන්ධසුත්තකං වියාති සුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සුත්තකන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, නන්දීරාගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති (සං. නි. 2.159). රූපාදීසු විත්ථතට්ඨෙන විසටා. තස්ස තස්ස පටිලාභත්ථාය සත්තෙ ආයූහාපෙතීති ආයූහිනී. උක්කණ්ඨිතුං අප්පදානතො සහායට්ඨෙන දුතියා. අයඤ්හි සත්තානං වට්ටස්මිං උක්කණ්ඨිතුං න දෙති, ගතගතට්ඨානෙ පියසහායො විය අභිරමාපෙති. තෙන වුත්තං –

‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධාන සංසරං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තතී’’ති. (අ. නි. 4.9; ඉතිවු. 15; මහානි. 191; චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107);

පණිධානකවසෙන පණිධි. භවනෙත්තීති භවරජ්ජු. එතාය හි සත්තා, රජ්ජුයා ගීවාය බද්ධා ගොණා විය, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං නිය්‍යන්ති. තං තං ආරම්මණං වනති භජති අල්ලීයතීති වනං. වනති යාචතීති වා වනං. වනථොති බ්‍යඤ්ජනෙන පදං වඩ්ඪිතං. අනත්ථදුක්ඛානං වා සමුට්ඨාපනට්ඨෙන ගහනට්ඨෙන ච වනං වියාති ‘වනං’; බලවතණ්හායෙතං නාමං. ගහනතරට්ඨෙන පන තතො බලවතරො ‘වනථො’ නාම. තෙන වුත්තං –

‘‘වනං ඡින්දථ මා රුක්ඛං, වනතො ජායතෙ භයං;

ඡෙත්වා වනඤ්ච වනථඤ්ච, නිබ්බනා හොථ භික්ඛවො’’ති. (ධ. ප. 283);

සන්ථවනවසෙන සන්ථවො; සංසග්ගොති අත්ථො. සො දුවිධො – තණ්හාසන්ථවො මිත්තසන්ථවො ච. තෙසු ඉධ තණ්හාසන්ථවො අධිප්පෙතො. සිනෙහවසෙන සිනෙහො. ආලයකරණවසෙන අපෙක්ඛතීති අපෙක්ඛා. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘ඉමානි තෙ දෙව චතුරාසීතිනගරසහස්සානි කුසාවතීරාජධානීපමුඛානි. එත්ථ දෙව ඡන්දං ජනෙහි, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහී’’ති (දී. නි. 2.266). ආලයං කරොහීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. පාටියෙක්කෙ පාටියෙක්කෙ ආරම්මණෙ බන්ධතීති පටිබන්ධු. ඤාතකට්ඨෙන වා පාටියෙක්කො බන්ධූතිපි පටිබන්ධු. නිච්චසන්නිස්සිතට්ඨෙන හි සත්තානං තණ්හාසමො බන්ධු නාම නත්ථි.

ආරම්මණානං අසනතො ආසා. අජ්ඣොත්ථරණතො චෙව තිත්තිං අනුපගන්ත්වාව පරිභුඤ්ජනතො චාති අත්ථො. ආසිසනවසෙන ආසිසනා. ආසිසිතස්ස භාවො ආසිසිතත්තං. ඉදානි තස්සා පවත්තිට්ඨානං දස්සෙතුං රූපාසාතිආදි වුත්තං. තත්ථ ආසිසනවසෙන ආසාති ආසාය අත්ථං ගහෙත්වා රූපෙ ආසා රූපාසාති එවං නවපි පදානි වෙදිතබ්බානි. එත්ථ ච පුරිමානි පඤ්ච පඤ්චකාමගුණවසෙන වුත්තානි. පරික්ඛාරලොභවසෙන ඡට්ඨං. තං විසෙසතො පබ්බජිතානං. තතො පරානි තීණි අතිත්තියවත්ථුවසෙන ගහට්ඨානං. න හි තෙසං ධනපුත්තජීවිතෙහි අඤ්ඤං පියතරං අත්ථි. ‘එතං මය්හං එතං මය්හ’න්ති වා ‘අසුකෙන මෙ ඉදං දින්නං ඉදං දින්න’න්ති වා එවං සත්තෙ ජප්පාපෙතීති ජප්පා. පරතො ද්වෙ පදානි උපසග්ගෙන වඩ්ඪිතානි. තතො පරං අඤ්ඤෙනාකාරෙන විභජිතුං ආරද්ධත්තා පුන ජප්පාති වුත්තං. ජප්පනාකාරො ජප්පනා. ජප්පිතස්ස භාවො ජප්පිතත්තං. පුනප්පුනං විසයෙ ලුම්පති ආකඩ්ඪතීති ලොලුපො. ලොලුපස්ස භාවො ලොලුප්පං. ලොලුප්පාකාරො ලොලුප්පායනා. ලොලුප්පසමඞ්ගිනො භාවො ලොලුප්පායිතත්තං.

පුච්ඡඤ්ජිකතාති යාය තණ්හාය ලාභට්ඨානෙසු, පුච්ඡං චාලයමානා සුනඛා විය, කම්පමානා විචරන්ති, තං තස්සා කම්පනතණ්හාය නාමං. සාධු මනාපමනාපෙ විසයෙ කාමෙතීති සාධුකාමො. තස්ස භාවො සාධුකම්‍යතා. මාතා මාතුච්ඡාතිආදිකෙ අයුත්තට්ඨානෙ රාගොති අධම්මරාගො. යුත්තට්ඨානෙපි බලවා හුත්වා උප්පන්නලොභො විසමලොභො. ‘‘රාගො විසම’’න්තිආදිවචනතො (විභ. 924) වා යුත්තට්ඨානෙ වා අයුත්තට්ඨානෙ වා උප්පන්නො ඡන්දරාගො අධම්මට්ඨෙන ‘අධම්මරාගො’, විසමට්ඨෙන ‘විසමලොභො’ති වෙදිතබ්බො.

ආරම්මණානං නිකාමනවසෙන නිකන්ති. නිකාමනාකාරො නිකාමනා. පත්ථනාවසෙන පත්ථනා. පිහායනවසෙන පිහනා. සුට්ඨු පත්ථනා සම්පත්ථනා. පඤ්චසු කාමගුණෙසු තණ්හා කාමතණ්හා. රූපාරූපභවෙ තණ්හා භවතණ්හා. උච්ඡෙදසඞ්ඛාතෙ විභවෙ තණ්හා විභවතණ්හා. සුද්ධෙ රූපභවස්මිංයෙව තණ්හා රූපතණ්හා. අරූපභවෙ තණ්හා අරූපතණ්හා. උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො දිට්ඨිරාගො. නිරොධෙ තණ්හා නිරොධතණ්හා. රූපෙ තණ්හා රූපතණ්හා. සද්දෙ තණ්හා සද්දතණ්හා. ගන්ධතණ්හාදීසුපි එසෙව නයො. ඔඝාදයො වුත්තත්ථාව.

කුසලධම්මෙ ආවරතීති ආවරණං. ඡාදනවසෙන ඡාදනං. සත්තෙ වට්ටස්මිං බන්ධතීති බන්ධනං. චිත්තං උපගන්ත්වා කිලිස්සති සංකිලිට්ඨං කරොතීති උපක්කිලෙසො. ථාමගතට්ඨෙන අනුසෙතීති අනුසයො. උප්පජ්ජමානා චිත්තං පරියුට්ඨාතීති පරියුට්ඨානං; උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන කුසලචාරං ගණ්හාතීති අත්ථො. ‘‘චොරා මග්ගෙ පරියුට්ඨිංසු ධුත්තා මග්ගෙ පරියුට්ඨිංසූ’’තිආදීසු (චූළව. 430) හි මග්ගං ගණ්හිංසූති අත්ථො. එවමිධාපි ගහණට්ඨෙන පරියුට්ඨානං වෙදිතබ්බං. පලිවෙඨනට්ඨෙන ලතා වියාති ලතා. ‘‘ලතා උබ්භිජ්ජ තිට්ඨතී’’ති (ධ. ප. 340) ආගතට්ඨානෙපි අයං තණ්හා ලතාති වුත්තා. විවිධානි වත්ථූනි ඉච්ඡතීති වෙවිච්ඡං. වට්ටදුක්ඛස්ස මූලන්ති දුක්ඛමූලං. තස්සෙව දුක්ඛස්ස නිදානන්ති දුක්ඛනිදානං. තං දුක්ඛං ඉතො පභවතීති දුක්ඛප්පභවො. බන්ධනට්ඨෙන පාසො වියාති පාසො. මාරස්ස පාසො මාරපාසො. දුරුග්ගිලනට්ඨෙන බළිසං වියාති බළිසං. මාරස්ස බළිසං මාරබළිසං. තණ්හාභිභූතා මාරස්ස විසයං නාතික්කමන්ති, තෙසං උපරි මාරො වසං වත්තෙතීති ඉමිනා පරියායෙන මාරස්ස විසයොති මාරවිසයො. සන්දනට්ඨෙන තණ්හාව නදී තණ්හානදී. අජ්ඣොත්ථරණට්ඨෙන තණ්හාව ජාලං තණ්හාජාලං. යථා සුනඛා ගද්දුලබද්ධා යදිච්ඡකං නීයන්ති, එවං තණ්හාබද්ධා සත්තාපීති දළ්හබන්ධනට්ඨෙන ගද්දුලං වියාති ගද්දුලං. තණ්හාව ගද්දුලං තණ්හාගද්දුලං. දුප්පූරණට්ඨෙන තණ්හාව සමුද්දො තණ්හාසමුද්දො.

1066. දොසනිද්දෙසෙ අනත්ථං මෙ අචරීති අවුඩ්ඪිං මෙ අකාසි. ඉමිනා උපායෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතොති අකාරණෙ කොපො – එකච්චො හි ‘දෙවො අතිවස්සතී’ති කුප්පති, ‘න වස්සතී’ති කුප්පති, ‘සූරියො තප්පතී’ති කුප්පති, ‘න තප්පතී’ති කුප්පති, වාතෙ වායන්තෙපි කුප්පති, අවායන්තෙපි කුප්පති, සම්මජ්ජිතුං අසක්කොන්තො බොධිපණ්ණානං කුප්පති, චීවරං පාරුපිතුං අසක්කොන්තො වාතස්ස කුප්පති, උපක්ඛලිත්වා ඛාණුකස්ස කුප්පති ඉදං සන්ධාය වුත්තං – අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායතීති. තත්ථ හෙට්ඨා නවසු ඨානෙසු සත්තෙ ආරබ්භ උප්පන්නත්තා කම්මපථභෙදො හොති. අට්ඨානාඝාතො පන සඞ්ඛාරෙසු උප්පන්නො කම්මපථභෙදං න කරොති. චිත්තං ආඝාතෙන්තො උප්පන්නොති චිත්තස්ස ආඝාතො. තතො බලවතරො පටිඝාතො. පටිහඤ්ඤනවසෙන පටිඝං. පටිවිරුජ්ඣතීති පටිවිරොධො. කුප්පනවසෙන කොපො. පකොපො සම්පකොපොති උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං. දුස්සනවසෙන දොසො. පදොසො සම්පදොසොති උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං. චිත්තස්ස බ්‍යාපත්තීති චිත්තස්ස විපන්නතා, විපරිවත්තනාකාරො. මනං පදූසයමානො උප්පජ්ජතීති මනොපදොසො. කුජ්ඣනවසෙන කොධො. කුජ්ඣනාකාරො කුජ්ඣනා. කුජ්ඣිතස්ස භාවො කුජ්ඣිතත්තං.

ඉදානි අකුසලනිද්දෙසෙ වුත්තනයං දස්සෙතුං දොසො දුස්සනාතිආදි වුත්තං. තස්මා ‘‘යො එවරූපො චිත්තස්ස ආඝාතො…පෙ… කුජ්ඣිතත්ත’’න්ති ච ඉධ වුත්තො, ‘‘දොසො දුස්සනා’’තිආදිනා නයෙන හෙට්ඨා වුත්තො, අයං වුච්චති දොසොති. එවමෙත්ථ යොජනා කාතබ්බා. එවඤ්හි සති පුනරුත්තිදොසො පටිසෙධිතො හොති. මොහනිද්දෙසො අමොහනිද්දෙසෙ වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො. සබ්බාකාරෙන පනෙස විභඞ්ගට්ඨකථායං ආවි භවිස්සති.

1079. තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා සහෙතුකාති තෙහි හෙතුධම්මෙහි යෙ අඤ්ඤෙ හෙතුධම්මා වා නහෙතුධම්මා වා තෙ සහෙතුකා. අහෙතුකපදෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච හෙතු හෙතුයෙව ච හොති, තිණ්ණං වා ද්වින්නං වා එකතො උප්පත්තියං සහෙතුකො ච. විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතො පන මොහො හෙතු අහෙතුකො. හෙතුසම්පයුත්තදුකනිද්දෙසෙපි එසෙව නයො.

1091. සඞ්ඛතදුකනිද්දෙසෙ පුරිමදුකෙ වුත්තං අසඞ්ඛතධාතුං සන්ධාය යො එව සො ධම්මොති එකවචනනිද්දෙසො කතො. පුරිමදුකෙ පන බහුවචනවසෙන පුච්ඡාය උද්ධටත්තා ඉමෙ ධම්මා අප්පච්චයාති පුච්ඡානුසන්ධිනයෙන බහුවචනං කතං. ඉමෙ ධම්මා සනිදස්සනාතිආදීසුපි එසෙව නයො.

1101. කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යදුකනිද්දෙසෙ චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන විජානිතබ්බා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු කෙනචි එකෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන වා සොතවිඤ්ඤාණෙන වා විජානිතබ්බා. කෙනචි න විඤ්ඤෙය්‍යාති තෙනෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන වා සොතවිඤ්ඤාණෙන වා න විජානිතබ්බා. ‘එවං සන්තෙ ද්වින්නම්පි පදානං අත්ථනානත්තතො දුකො හොතී’ති හෙට්ඨා වුත්තත්තා ‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා’ති අයං දුකො න හොති. රූපං පන චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං සද්දො න චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යොති ඉමමත්ථං ගහෙත්වා ‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා, යෙ වා පන තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා න තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා’ති අයමෙකො දුකොති වෙදිතබ්බො. එවං එකෙකඉන්ද්‍රියමූලකෙ චත්තාරො චත්තාරො කත්වා වීසති දුකා විභත්තාති වෙදිතබ්බා.

කිං පන ‘මනොවිඤ්ඤාණෙන කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යා කෙනචි න විඤ්ඤෙය්‍යා’ නත්ථි? තෙනෙත්ථ දුකා න වුත්තාති? නො නත්ථි, වවත්ථානාභාවතො පන න වුත්තා. න හි, යථා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන අවිඤ්ඤෙය්‍යා එවාති වවත්ථානං අත්ථි, එවං මනොවිඤ්ඤාණෙනාපීති වවත්ථානාභාවතො එත්ථ දුකා න වුත්තා. මනොවිඤ්ඤාණෙන පන කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යා චෙව අවිඤ්ඤෙය්‍යා චාති අයමත්ථො අත්ථි. තස්මා සො අවුත්තොපි යථාලාභවසෙන වෙදිතබ්බො. මනොවිඤ්ඤාණන්ති හි සඞ්ඛ්‍යං ගතෙහි කාමාවචරධම්මෙහි කාමාවචරධම්මා එව තාව කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යා කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යා. තෙහියෙව රූපාවචරාදිධම්මාපි කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යා කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යා. රූපාවචරෙහිපි කාමාවචරා කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යා කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යා. තෙහෙව රූපාවචරාදයොපි කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යා කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යා. අරූපාවචරෙහි පන කාමාවචරා රූපාවචරා අපරියාපන්නා ච නෙව විඤ්ඤෙය්‍යා. අරූපාවචරා පන කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යා කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යා. තෙපි ච කෙචිදෙව විඤ්ඤෙය්‍යා කෙචි අවිඤ්ඤෙය්‍යා. අපරියාපන්නෙහි කාමාවචරාදයො නෙව විඤ්ඤෙය්‍යා. අපරියාපන්නා පන නිබ්බානෙන අවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යා කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යා. තෙපි ච මග්ගඵලානං අවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා කෙචිදෙව විඤ්ඤෙය්‍යා කෙචි අවිඤ්ඤෙය්‍යාති.

1102. ආසවනිද්දෙසෙ පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමාසවො නාම. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහජාතො රාගො භවවසෙන පත්ථනා භවාසවො නාම. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨාසවො නාම. අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාසවො නාම. තත්ථ තත්ථ ආගතෙසු පන ආසවෙසු අසම්මොහත්ථං එකවිධාදිභෙදො වෙදිතබ්බො. අත්ථතො හෙතෙ චිරපාරිවාසියට්ඨෙන ආසවාති එවං එකවිධාව හොන්ති. විනයෙ පන ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති (පාරා. 39) දුවිධෙන ආගතා. සුත්තන්තෙ සළායතනෙ තාව ‘‘තයොමෙ, ආවුසො, ආසවා – කාමාසවො භවාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති (සං. නි. 4.321) තිවිධෙන ආගතා. නිබ්බෙධිකපරියායෙ ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා නිරයගමනීයා, අත්ථි ආසවා තිරච්ඡානයොනිගමනීයා, අත්ථි ආසවා පෙත්තිවිසයගමනීයා, අත්ථි ආසවා මනුස්සලොකගමනීයා, අත්ථි ආසවා දෙවලොකගමනීයා’’ති (අ. නි. 6.63) පඤ්චවිධෙන ආගතා. ඡක්කනිපාතෙ ආහුනෙය්‍යසුත්තෙ – ‘‘අත්ථි ආසවා සංවරා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා පටිසෙවනා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා අධිවාසනා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා පරිවජ්ජනා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා විනොදනා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා භාවනා පහාතබ්බා’’ති (අ. නි. 6.58) ඡබ්බිධෙන ආගතා. සබ්බාසවපරියායෙ (ම. නි. 1.14 ආදයො) ‘දස්සනපහාතබ්බෙහි’ සද්ධිං සත්තවිධෙන ආගතා. ඉධ පනෙතෙ කාමාසවාදිභෙදතො චතුබ්බිධෙන ආගතා. තත්‍රායං වචනත්ථො – පඤ්චකාමගුණසඞ්ඛාතෙ කාමෙ ආසවො ‘කාමාසවො’. රූපාරූපසඞ්ඛාතෙ කම්මතො ච උපපත්තිතො ච දුවිධෙපි භවෙ ආසවො ‘භවාසවො’. දිට්ඨි එව ආසවො ‘දිට්ඨාසවො’. අවිජ්ජාව ආසවො ‘අවිජ්ජාසවො’.

1103. කාමෙසූති පඤ්චසු කාමගුණෙසු. කාමච්ඡන්දොති කාමසඞ්ඛාතො ඡන්දො, න කත්තුකම්‍යතාඡන්දො, න ධම්මච්ඡන්දො. කාමනවසෙන රජ්ජනවසෙන ච කාමොයෙව රාගො කාමරාගො. කාමනවසෙන නන්දනවසෙන ච කාමොව නන්දීති කාමනන්දී. එවං සබ්බත්ථ කාමත්ථං විදිත්වා තණ්හායනට්ඨෙන කාමතණ්හා, සිනෙහනට්ඨෙන කාමසිනෙහො, පරිඩය්හනට්ඨෙන කාමපරිළාහො, මුච්ඡනට්ඨෙන කාමමුච්ඡා, ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපනට්ඨෙන කාමජ්ඣොසානන්ති වෙදිතබ්බං. අයං වුච්චතීති අයං අට්ඨහි පදෙහි විභත්තො කාමාසවො නාම වුච්චති.

1104. භවෙසු භවඡන්දොති රූපාරූපභවෙසු භවපත්ථනාවසෙනෙව පවත්තො ඡන්දො ‘භවඡන්දො’. සෙසපදානිපි ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ්බානි.

1105. සස්සතො ලොකොති වාතිආදීහි දසහාකාරෙහි දිට්ඨිප්පභෙදොව වුත්තො. තත්ථ සස්සතො ලොකොති එත්ථ ඛන්ධපඤ්චකං ලොකොති ගහෙත්වා ‘අයං ලොකො නිච්චො ධුවො සබ්බකාලිකො’ති ගණ්හන්තස්ස ‘සස්සත’න්ති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. අසස්සතොති තමෙව ලොකං ‘උච්ඡිජ්ජති විනස්සතී’ති ගණ්හන්තස්ස උච්ඡෙදගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. අන්තවාති පරිත්තකසිණලාභිනො ‘සුප්පමත්තෙ වා සරාවමත්තෙ වා’ කසිණෙ සමාපන්නස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තිතරූපාරූපධම්මෙ ලොකොති ච කසිණපරිච්ඡෙදන්තෙන ච ‘අන්තවා’ති ගණ්හන්තස්ස ‘අන්තවා ලොකො’ති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. සා සස්සතදිට්ඨිපි හොති උච්ඡෙදදිට්ඨිපි. විපුලකසිණලාභිනො පන තස්මිං කසිණෙ සමාපන්නස්ස අන්තොසමාපත්තියං පවත්තිතරූපාරූපධම්මෙ ලොකොති ච කසිණපරිච්ඡෙදන්තෙන ච ‘අනන්තො’ති ගණ්හන්තස්ස ‘අනන්තවා ලොකො’ති ගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. සා සස්සතදිට්ඨිපි හොති, උච්ඡෙදදිට්ඨිපි.

තං ජීවං තං සරීරන්ති භෙදනධම්මස්ස සරීරස්සෙව ‘ජීව’න්ති ගහිතත්තා සරීරෙ උච්ඡිජ්ජමානෙ ‘ජීවම්පි උච්ඡිජ්ජතී’ති උච්ඡෙදගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. දුතියපදෙ සරීරතො අඤ්ඤස්ස ජීවස්ස ගහිතත්තා සරීරෙ උච්ඡිජ්ජමානෙපි ‘ජීවං න උච්ඡිජ්ජතී’ති සස්සතගහණාකාරප්පවත්තා දිට්ඨි. හොති තථාගතො පරං මරණාතිආදීසු සත්තො තථාගතො නාම. සො පරං මරණා හොතීති ගණ්හතො පඨමා සස්සතදිට්ඨි. න හොතීති ගණ්හතො දුතියා උච්ඡෙදදිට්ඨි. හොති ච න ච හොතීති ගණ්හතො තතියා එකච්චසස්සතදිට්ඨි. නෙව හොති න නහොතීති ගණ්හතො චතුත්ථා අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨි. ඉමෙ ධම්මා ආසවාති ඉමෙ කාමාසවඤ්ච භවාසවඤ්ච රාගවසෙන එකතො කත්වා, සඞ්ඛෙපතො තයො, විත්ථාරතො චත්තාරො ධම්මා ආසවා නාම.

යො පන බ්‍රහ්මානං විමානකප්පරුක්ඛආභරණෙසු ඡන්දරාගො උප්පජ්ජති, සො කාමාසවො හොති න හොතීති? න හොති. කස්මා? පඤ්චකාමගුණිකස්ස රාගස්ස ඉධෙව පහීනත්තා. හෙතුගොච්ඡකං පන පත්වා ලොභො හෙතු නාම හොති. ගන්ථගොච්ඡකං පත්වා අභිජ්ඣාකායගන්ථො නාම. කිලෙසගොච්ඡකං පත්වා ලොභො කිලෙසො නාම හොති. දිට්ඨිසහජාතො පන රාගො කාමාසවො හොති න හොතීති? න හොති; දිට්ඨිරාගො නාම හොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘දිට්ඨිරාගරත්තෙ පුරිසපුග්ගලෙ දින්නදානං න මහප්ඵලං හොති, න මහානිසංස’’න්ති (පටි. ම. 1.129).

ඉමෙ පන ආසවෙ කිලෙසපටිපාටියාපි ආහරිතුං වට්ටති, මග්ගපටිපාටියාපි. කිලෙසපටිපාටියා කාමාසවො අනාගාමිමග්ගෙන පහීයති, භවාසවො අරහත්තමග්ගෙන, දිට්ඨාසවො සොතාපත්තිමග්ගෙන, අවිජ්ජාසවො අරහත්තමග්ගෙන. මග්ගපටිපාටියා සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨාසවො පහීයති, අනාගාමිමග්ගෙන කාමාසවො, අරහත්තමග්ගෙන භවාසවො අවිජ්ජාසවො චාති.

1121. සංයොජනෙසු මානනිද්දෙසෙ සෙය්‍යොහමස්මීති මානොති උත්තමට්ඨෙන ‘අහං සෙය්‍යො’ති එවං උප්පන්නමානො. සදිසොහමස්මීති මානොති සමසමට්ඨෙන ‘අහං සදිසො’ති එවං උප්පන්නමානො. හීනොහමස්මීති මානොති ලාමකට්ඨෙන ‘අහං හීනො’ති එවං උප්පන්නමානො. එවං සෙය්‍යමානො සදිසමානො හීනමානොති ඉමෙ තයො මානා තිණ්ණං ජනානං උප්පජ්ජන්ති. සෙය්‍යස්සාපි හි ‘අහං සෙය්‍යො සදිසො හීනො’ති තයො මානා උප්පජ්ජන්ති. සදිසස්සාපි, හීනස්සාපි. තත්ථ සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යමානොව යාථාවමානො, ඉතරෙ ද්වෙ අයාථාවමානා. සදිසස්ස සදිසමානොව…පෙ… හීනස්ස හීනමානොව යාථාවමානො, ඉතරෙ ද්වෙ අයාථාවමානා. ඉමිනා කිං කථිතං? එකස්ස තයො මානා උප්පජ්ජන්තීති කථිතං. ඛුද්දකවත්ථුකෙ පන පඨමකමානභාජනීයෙ එකො මානො තිණ්ණං ජනානං උප්පජ්ජතීති කථිතො.

මානකරණවසෙන මානො. මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තන්ති ආකාරභාවනිද්දෙසා. උස්සිතට්ඨෙන උන්නති. යස්සුප්පජ්ජති තං පුග්ගලං උන්නාමෙති, උක්ඛිපිත්වා ඨපෙතීති උන්නමො. සමුස්සිතට්ඨෙන ධජො. උක්ඛිපනට්ඨෙන චිත්තං සම්පග්ගණ්හාතීති සම්පග්ගාහො. කෙතු වුච්චති බහූසු ධජෙසු අච්චුග්ගතධජො. මානොපි පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානො අපරාපරෙ උපාදාය අච්චුග්ගතට්ඨෙන කෙතු වියාති ‘කෙතු’. කෙතුං ඉච්ඡතීති කෙතුකම්‍යං, තස්ස භාවො කෙතුකම්‍යතා. සා පන චිත්තස්ස, න අත්තනො. තෙන වුත්තං – ‘කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්සා’ති. මානසම්පයුත්තඤ්හි චිත්තං කෙතුං ඉච්ඡති. තස්ස ච භාවො කෙතුකම්‍යතා; කෙතුසඞ්ඛාතො මානොති.

1126. ඉස්සානිද්දෙසෙ යා පරලාභසක්කාරගරුකාරමානනවන්දනපූජනාසු ඉස්සාති යා එතෙසු පරෙසං ලාභාදීසු ‘කිං ඉමිනා ඉමෙස’න්ති පරසම්පත්තිඛිය්‍යනලක්ඛණා ඉස්සා. තත්ථ ලාභොති චීවරාදීනං චතුන්නං පච්චයානං පටිලාභො. ඉස්සුකී හි පුග්ගලො පරස්ස තං ලාභං ඛිය්‍යති, ‘කිං ඉමස්ස ඉමිනා’ති න ඉච්ඡති. සක්කාරොති තෙසංයෙව පච්චයානං සුකතානං සුන්දරානං පටිලාභො. ගරුකාරොති ගරුකිරියා, භාරියකරණං. මානනන්ති මනෙන පියකරණං. වන්දනන්ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දනං. පූජනාති ගන්ධමාලාදීහි පූජනා. ඉස්සායනවසෙන ඉස්සා. ඉස්සාකාරො ඉස්සායනා. ඉස්සායිතභාවො ඉස්සායිතත්තං. උසූයාදීනි ඉස්සාදිවෙවචනානි.

ඉමිස්සා පන ඉස්සාය ඛිය්‍යනලක්ඛණං ආගාරිකෙනාපි අනාගාරිකෙනාපි දීපෙතබ්බං. ආගාරිකො හි එකච්චො කසිවණිජ්ජාදීසු අඤ්ඤතරෙන ආජීවෙන අත්තනො පුරිසකාරං නිස්සාය භද්දකං යානං වා වාහනං වා රතනං වා ලභති. අපරො තස්ස අලාභත්ථිකො තෙන ලාභෙන න තුස්සති. ‘කදා නු ඛො එස ඉමාය සම්පත්තියා පරිහායිත්වා කපණො හුත්වා චරිස්සතී’ති චින්තෙත්වා එකෙන කාරණෙන තස්මිං තාය සම්පත්තියා පරිහීනෙ අත්තමනො හොති. අනාගාරිකොපි එකො ඉස්සාමනකො අඤ්ඤං අත්තනො සුතපරියත්තිආදීනි නිස්සාය උප්පන්නලාභාදිසම්පත්තිං දිස්වා ‘කදා නු ඛො එසො ඉමෙහි ලාභාදීහි පරිහායිස්සතී’ති චින්තෙත්වා, යදා තං එකෙන කාරණෙන පරිහීනං පස්සති, තදා අත්තමනො හොති. එවං පරසම්පත්තිඛිය්‍යනලක්ඛණා ‘ඉස්සා’ති වෙදිතබ්බා.

1127. මච්ඡරියනිද්දෙසෙ වත්ථුතො මච්ඡරියදස්සනත්ථං ‘පඤ්ච මච්ඡරියානි ආවාසමච්ඡරිය’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ආවාසෙ මච්ඡරියං ආවාසමච්ඡරියං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

ආවාසො නාම සකලාරාමොපි පරිවෙණම්පි එකොවරකොපි රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීනිපි. තෙසු වසන්තා සුඛං වසන්ති පච්චයෙ ලභන්ති. එකො භික්ඛු වත්තසම්පන්නස්සෙව පෙසලස්ස භික්ඛුනො තත්ථ ආගමනං න ඉච්ඡති. ආගතොපි ‘ඛිප්පං ගච්ඡතූ’ති චින්තෙති. ඉදං ‘ආවාසමච්ඡරියං’ නාම. භණ්ඩනකාරකාදීනං පන තත්ථ වාසං අනිච්ඡතො ආවාසමච්ඡරියං නාම න හොති.

කුලන්ති උපට්ඨාකකුලම්පි ඤාතිකුලම්පි. තත්ථ අඤ්ඤස්ස උපසඞ්කමනං අනිච්ඡතො කුලමච්ඡරියං හොති. පාපපුග්ගලස්ස පන උපසඞ්කමනං අනිච්ඡන්තොපි මච්ඡරී නාම න හොති. සො හි තෙසං පසාදභෙදාය පටිපජ්ජති. පසාදං රක්ඛිතුං සමත්ථස්සෙව පන භික්ඛුනො තත්ථ උපසඞ්කමනං අනිච්ඡන්තො මච්ඡරී නාම හොති.

ලාභොති චතුපච්චයලාභොව. තං අඤ්ඤස්මිං සීලවන්තෙයෙව ලභන්තෙ ‘මා ලභතූ’ති චින්තෙන්තස්ස ලාභමච්ඡරියං හොති. යො පන සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙති, අපරිභොගදුප්පරිභොගාදිවසෙන විනාසෙති, පූතිභාවං ගච්ඡන්තම්පි අඤ්ඤස්ස න දෙති, තං දිස්වා ‘සචෙ ඉමං එස න ලභෙය්‍ය, අඤ්ඤො සීලවා ලභෙය්‍ය, පරිභොගං ගච්ඡෙය්‍යා’ති චින්තෙන්තස්ස මච්ඡරියං නාම නත්ථි.

වණ්ණො නාම සරීරවණ්ණොපි ගුණවණ්ණොපි. තත්ථ සරීරවණ්ණෙ මච්ඡරිපුග්ගලො ‘පරො පාසාදිකො රූපවා’ති වුත්තෙ තං න කථෙතුකාමො හොති. ගුණවණ්ණමච්ඡරී සීලෙන ධුතඞ්ගෙන පටිපදාය ආචාරෙන වණ්ණං න කථෙතුකාමො හොති.

ධම්මොති පරියත්තිධම්මො ච පටිවෙධධම්මො ච. තත්ථ අරියසාවකා පටිවෙධධම්මං න මච්ඡරායන්ති, අත්තනා පටිවිද්ධධම්මෙ සදෙවකස්ස ලොකස්ස පටිවෙධං ඉච්ඡන්ති. තං පන පටිවෙධං ‘පරෙ ජානන්තූ’ති ඉච්ඡන්ති. තන්තිධම්මෙයෙව පන ධම්මමච්ඡරියං නාම හොති. තෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො යං ගුළ්හං ගන්ථං වා කථාමග්ගං වා ජානාති තං අඤ්ඤං න ජානාපෙතුකාමො හොති. යො පන පුග්ගලං උපපරික්ඛිත්වා ධම්මානුග්ගහෙන, ධම්මං වා උපපරික්ඛිත්වා පුග්ගලානුග්ගහෙන න දෙති, අයං ධම්මමච්ඡරී නාම න හොති.

තත්ථ එකච්චො පුග්ගලො ලොලො හොති, කාලෙන සමණො හොති, කාලෙන බ්‍රාහ්මණො, කාලෙන නිගණ්ඨො. යො හි භික්ඛු ‘අයං පුග්ගලො පවෙණිආගතං තන්තිං සණ්හං සුඛුමං ධම්මන්තරං භින්දිත්වා ආලුළිස්සතී’ති න දෙති, අයං පුග්ගලං උපපරික්ඛිත්වා ධම්මානුග්ගහෙන න දෙති නාම. යො පන ‘අයං ධම්මො සණ්හො සුඛුමො, සචායං පුග්ගලො ගණ්හිස්සති අඤ්ඤං බ්‍යාකරිත්වා අත්තානං ආවිකත්වා නස්සිස්සතී’ති න දෙති, අයං ධම්මං උපපරික්ඛිත්වා පුග්ගලානුග්ගහෙන න දෙති නාම. යො පන ‘සචායං ඉමං ධම්මං ගණ්හිස්සති, අම්හාකං සමයං භින්දිතුං සමත්ථො භවිස්සතී’ති න දෙති, අයං ධම්මමච්ඡරී නාම හොති.

ඉමෙසු පඤ්චසු මච්ඡරියෙසු ආවාසමච්ඡරියෙන තාව යක්ඛො වා පෙතො වා හුත්වා තස්සෙව ආවාසස්ස සඞ්කාරං සීසෙන උක්ඛිපිත්වා විචරති. කුලමච්ඡරියෙන තස්මිං කුලෙ අඤ්ඤෙසං දානමානනාදීනි කරොන්තෙ දිස්වා ‘භින්නං වතිදං කුලං මමා’ති චින්තයතො ලොහිතම්පි මුඛතො උග්ගච්ඡති, කුච්ඡිවිරෙචනම්පි හොති, අන්තානිපි ඛණ්ඩාඛණ්ඩානි හුත්වා නික්ඛමන්ති. ලාභමච්ඡරියෙන සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා සන්තකෙ ලාභෙ මච්ඡරායිත්වා පුග්ගලිකපරිභොගං විය පරිභුඤ්ජිත්වා යක්ඛො වා පෙතො වා මහාඅජගරො වා හුත්වා නිබ්බත්තති. සරීරවණ්ණගුණවණ්ණමච්ඡරෙන පරියත්තිධම්මමච්ඡරියෙන ච අත්තනොව වණ්ණං වණ්ණෙති, පරෙසං වණ්ණෙ ‘කිං වණ්ණො එසො’ති තං තං දොසං වදන්තො පරියත්තිධම්මඤ්ච කස්සචි කිඤ්චි අදෙන්තො දුබ්බණ්ණො චෙව එළමූගො ච හොති.

අපිච ආවාසමච්ඡරියෙන ලොහගෙහෙ පච්චති. කුලමච්ඡරියෙන අප්පලාභො හොති. ලාභමච්ඡරියෙන ගූථනිරයෙ නිබ්බත්තති. වණ්ණමච්ඡරියෙන භවෙ භවෙ නිබ්බත්තස්ස වණ්ණො නාම න හොති. ධම්මමච්ඡරියෙන කුක්කුළනිරයෙ නිබ්බත්තතීති.

මච්ඡරායනවසෙන මච්ඡෙරං. මච්ඡරායනාකාරො මච්ඡරායනා. මච්ඡරෙන අයිතස්ස මච්ඡෙරසමඞ්ගිනො භාවො මච්ඡරායිතත්තං. ‘මය්හමෙව හොන්තු මා අඤ්ඤස්සා’ති සබ්බාපි අත්තනො සම්පත්තියො බ්‍යාපෙතුං න ඉච්ඡතීති විවිච්ඡො. විවිච්ඡස්ස භාවො වෙවිච්ඡං, මුදුමච්ඡරියස්සෙතං නාමං. කදරියො වුච්චති අනාදරො. තස්ස භාවො කදරියං. ථද්ධමච්ඡරියස්සෙතං නාමං. තෙන හි සමන්නාගතො පුග්ගලො පරම්පි පරෙසං දදමානං නිවාරෙති. වුත්තම්පි චෙතං –

කදරියො පාපසඞ්කප්පො, මිච්ඡාදිට්ඨි අනාදරො;

දදමානං නිවාරෙති, යාචමානාන භොජනන්ති. (සං. නි. 1.132);

යාචකෙ දිස්වා කටුකභාවෙන චිත්තං අඤ්චති සඞ්කොචෙතීති කටුකඤ්චුකො. තස්ස භාවො කටුකඤ්චුකතා. අපරො නයො – කටුකඤ්චුකතා වුච්චති කටච්ඡුග්ගාහො. සමතිත්තිකපුණ්ණාය හි උක්ඛලියා භත්තං ගණ්හන්තො සබ්බතොභාගෙන සඞ්කුටිතෙන අග්ගකටච්ඡුනා ගණ්හාති, පූරෙත්වා ගහෙතුං න සක්කොති; එවං මච්ඡරිපුග්ගලස්ස චිත්තං සඞ්කුචති. තස්මිං සඞ්කුචිතෙ කායොපි තථෙව සඞ්කුචති, පටිකුටති, පටිනිවත්තති, න සම්පසාරියතීති මච්ඡෙරං ‘කටුකඤ්චුකතා’ති වුත්තං.

අග්ගහිතත්තං චිත්තස්සාති පරෙසං උපකාරකරණෙ දානාදිනා ආකාරෙන යථා න සම්පසාරියති, එවං ආවරිත්වා ගහිතභාවො චිත්තස්ස. යස්මා පන මච්ඡරිපුග්ගලො අත්තනො සන්තකං පරෙසං අදාතුකාමො හොති පරසන්තකං ගණ්හිතුකාමො, තස්මා ‘ඉදං අච්ඡරියං මය්හමෙව හොතු, මා අඤ්ඤස්සා’ති පවත්තිවසෙනස්ස අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණතා අත්තසම්පත්තිග්ගහණලක්ඛණතා වා වෙදිතබ්බා. සෙසං ඉමස්මිං ගොච්ඡකෙ උත්තානත්ථමෙව.

ඉමානි පන සංයොජනානි කිලෙසපටිපාටියාපි ආහරිතුං වට්ටති මග්ගපටිපාටියාපි. කිලෙසපටිපාටියා කාමරාගපටිඝසංයොජනානි අනාගාමිමග්ගෙන පහීයන්ති, මානසංයොජනං අරහත්තමග්ගෙන, දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසා සොතාපත්තිමග්ගෙන, භවරාගසංයොජනං අරහත්තමග්ගෙන, ඉස්සාමච්ඡරියානි සොතාපත්තිමග්ගෙන, අවිජ්ජා අරහත්තමග්ගෙන. මග්ගපටිපාටියා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසඉස්සාමච්ඡරියානි සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, කාමරාගපටිඝා අනාගාමිමග්ගෙන, මානභවරාගඅවිජ්ජා අරහත්තමග්ගෙනාති.

1140. ගන්ථගොච්ඡකෙ නාමකායං ගන්ථෙති, චුතිපටිසන්ධිවසෙන වට්ටස්මිං ඝටෙතීති කායගන්ථො. සබ්බඤ්ඤුභාසිතම්පි පටික්ඛිපිත්වා සස්සතො ලොකො ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉමිනා ආකාරෙන අභිනිවිසතීති ඉදංසච්චාභිනිවෙසො. යස්මා පන අභිජ්ඣාකාමරාගානං විසෙසො අත්ථි, තස්මා අභිජ්ඣාකායගන්ථස්ස පදභාජනෙ ‘‘යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො’’ති අවත්වා යො රාගො සාරාගොතිආදි වුත්තං. ඉමිනා යං හෙට්ඨා වුත්තං ‘බ්‍රහ්මානං විමානාදීසු ඡන්දරාගො කාමාසවො න හොති, ගන්ථගොච්ඡකං පත්වා අභිජ්ඣාකායගන්ථො හොතී’ති තං සුවුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පරතො කිලෙසගොච්ඡකෙපි එසෙව නයො. ඨපෙත්වා සීලබ්බතපරාමාසන්ති ඉදං යස්මා සීලබ්බතපරාමාසො ‘ඉදමෙව සච්ච’න්තිආදිනා ආකාරෙන නාභිනිවිසති, ‘සීලෙන සුද්ධී’තිආදිනා එව පන අභිනිවිසති, තස්මා මිච්ඡාදිට්ඨිභූතම්පි තං පටික්ඛිපන්තො ‘ඨපෙත්වා’ති ආහ.

1162. නීවරණගොච්ඡකස්ස ථිනමිද්ධනිද්දෙසෙ චිත්තස්ස අකල්ලතාති චිත්තස්ස ගිලානභාවො. ගිලානො හි අකල්ලකොති වුච්චති. විනයෙපි වුත්තං – ‘‘නාහං, භන්තෙ, අකල්ලකො’’ති (පාරා. 151). අකම්මඤ්ඤතාති චිත්තගෙලඤ්ඤසඞ්ඛාතොව අකම්මඤ්ඤතාකාරො. ඔලීයනාති ඔලීයනාකාරො. ඉරියාපථිකචිත්තඤ්හි ඉරියාපථං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තං, රුක්ඛෙ වග්ගුලි විය, ඛීලෙ ලග්ගිතඵාණිතවාරකො විය ච, ඔලීයති. තස්ස තං ආකාරං සන්ධාය ඔලීයනාති වුත්තං. දුතියපදං උපසග්ගවසෙන වඩ්ඪිතං. ලීනන්ති අවිප්ඵාරිකතාය පටිකුටිතං. ඉතරෙ ද්වෙ ආකාරභාවනිද්දෙසා. ථිනන්ති සප්පිපිණ්ඩො විය අවිප්ඵාරිකතාය ඝනභාවෙන ඨිතං. ථියනාති ආකාරනිද්දෙසො. ථියිතභාවො ථියිතත්තං, අවිප්ඵාරවසෙනෙව ථද්ධතාති අත්ථො.

1163. කායස්සාති ඛන්ධත්තයසඞ්ඛාතස්ස නාමකායස්ස. අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතාති හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. මෙඝො විය ආකාසං කායං ඔනය්හතීති ඔනාහො. සබ්බතොභාගෙන ඔනාහො පරියොනාහො. අබ්භන්තරෙ සමොරුන්ධතීති අන්තොසමොරොධො. යථා හි නගරෙ රුන්ධිත්වා ගහිතෙ මනුස්සා බහි නික්ඛමිතුං න ලභන්ති, එවම්පි මිද්ධෙන සමොරුද්ධා ධම්මා විප්ඵාරවසෙන නික්ඛමිතුං න ලභන්ති. තස්මා අන්තොසමොරොධොති වුත්තං. මෙධතීති මිද්ධං; අකම්මඤ්ඤභාවෙන විහිංසතීති අත්ථො. සුපන්ති තෙනාති සොප්පං. අක්ඛිදලාදීනං පචලභාවං කරොතීති පචලායිකා. සුපනා සුපිතත්තන්ති ආකාරභාවනිද්දෙසා. යං පන තෙසං පුරතො සොප්පපදං තස්ස පුනවචනෙ කාරණං වුත්තමෙව. ඉදං වුච්චති ථිනමිද්ධනීවරණන්ති ඉදං ථිනඤ්ච මිද්ධඤ්ච එකතො කත්වා ආවරණට්ඨෙන ථිනමිද්ධනීවරණන්ති වුච්චති. යං යෙභුය්‍යෙන සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං නිද්දාය පුබ්බභාගඅපරභාගෙසු උප්පජ්ජති තං අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡිජ්ජති. ඛීණාසවානං පන කරජකායස්ස දුබ්බලභාවෙන භවඞ්ගොතරණං හොති, තස්මිං අසම්මිස්සෙ වත්තමානෙ තෙ සුපන්ති, සා නෙසං නිද්දා නාම හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, අග්ගිවෙස්සන, ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති (ම. නි. 1.387). එවරූපො පනායං කරජකායස්ස දුබ්බලභාවො න මග්ගවජ්ඣො, උපාදින්නකෙපි අනුපාදින්නකෙපි ලබ්භති. උපාදින්නකෙ ලබ්භමානො යදා ඛීණාසවො දීඝමග්ගං ගතො හොති, අඤ්ඤතරං වා පන කම්මං කත්වා කිලන්තො, එවරූපෙ කාලෙ ලබ්භති. අනුපාදින්නකෙ ලබ්භමානො පණ්ණපුප්ඵෙසු ලබ්භති. එකච්චානඤ්හි රුක්ඛානං පණ්ණානි සූරියාතපෙන පසාරියන්ති රත්තිං පටිකුටන්ති, පදුමපුප්ඵාදීනි සූරියාතපෙන පුප්ඵන්ති, රත්තිං පුන පටිකුටන්ති. ඉදං පන මිද්ධං අකුසලත්තා ඛීණාසවානං න හොතීති.

තත්ථ සියා – ‘‘න මිද්ධං අකුසලං. කස්මා? රූපත්තා. රූපඤ්හි අබ්‍යාකතං. ඉදඤ්ච රූපං. තෙනෙවෙත්ථ ‘කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා’ති කායග්ගහණං කත’’න්ති. යදි ‘කායස්සා’ති වුත්තමත්තෙනෙවෙතං රූපං, කායපස්සද්ධාදයොපි ධම්මා රූපමෙව භවෙය්‍යුං. ‘සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති’ (ධ. ස. 163; දී. නි. 1.230) ‘කායෙන චෙව පරමසච්චං සච්ඡිකරොතී’ති (ම. නි. 2.183; අ. නි. 4.113) සුඛපටිසංවෙදනපරමත්ථසච්චසච්ඡිකරණානිපි රූපකායෙනෙව සියුං. තස්මා න වත්තබ්බමෙතං ‘රූපං මිද්ධ’න්ති. නාමකායො හෙත්ථ කායො නාම. යදි නාමකායො, අථ කස්මා ‘සොප්පං පචලායිකා’ති වුත්තං? න හි නාමකායො සුපති, න ච පචලායතීති. ‘ලිඞ්ගාදීනි විය ඉන්ද්‍රියස්ස, තස්ස ඵලත්තා. යථා හි ‘ඉත්ථිලිඞ්ගං ඉත්ථිනිමිත්තං ඉත්ථිකුත්තං ඉත්ථාකප්පො’ති ඉමානි ලිඞ්ගාදීනි ඉත්ථින්ද්‍රියස්ස ඵලත්තා වුත්තානි, එවං ඉමස්සාපි නාමකායගෙලඤ්ඤසඞ්ඛාතස්ස මිද්ධස්ස ඵලත්තා සොප්පාදීනි වුත්තානි. මිද්ධෙ හි සති තානි හොන්තීති. ඵලූපචාරෙන, මිද්ධං අරූපම්පි සමානං ‘සොප්පං පචලායිකා සුපනා සුපිතත්ත’න්ති වුත්තං.

‘අක්ඛිදලාදීනං පචලභාවං කරොතීති පචලායිකා’ති වචනත්ථෙනාපි චායමත්ථො සාධිතොයෙවාති න රූපං මිද්ධං. ඔනාහාදීහිපි චස්ස අරූපභාවො දීපිතොයෙව. න හි රූපං නාමකායස්ස ‘ඔනාහො පරියොනාහො අන්තොසමොරොධො’ හොතීති. ‘නනු ච ඉමිනාව කාරණෙනෙතං රූපං? න හි අරූපං කස්සචි ඔනාහො, න පරියොනාහො, න අන්තොසමොරොධො හොතී’ති. යදි එවං, ආවරණම්පි න භවෙය්‍ය. තස්මා. යථා කාමච්ඡන්දාදයො අරූපධම්මා ආවරණට්ඨෙන නීවරණා, එවං ඉමස්සාපි ඔනාහනාදිඅත්ථෙන ඔනාහාදිතා වෙදිතබ්බා. අපිච ‘‘පඤ්ච නීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ’’ති (දී. නි. 2.146; සං. නි. 5.233) වචනතොපෙතං අරූපං. න හි රූපං චිත්තුපක්කිලෙසො, න පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණං හොතීති.

කස්මා න හොති? නනු වුත්තං –

‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සුරං පිවන්ති මෙරයං, සුරාමෙරයපානා අප්පටිවිරතා, අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො සමණබ්‍රාහ්මණානං උපක්කිලෙසො’’ති (අ. නි. 4.50).

අපරම්පි වුත්තං ‘‘ඡ ඛොමෙ, ගහපතිපුත්ත, ආදීනවා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානානුයොගෙ – සන්දිට්ඨිකා ධනජානි, කලහප්පවඩ්ඪනී, රොගානං ආයතනං, අකිත්තිසඤ්ජනනී, කොපීනනිදංසනී, පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණීත්වෙව ඡට්ඨං පදං භවතී’’ති (දී. නි. 3.248). පච්චක්ඛතොපි චෙතං සිද්ධමෙව. යථා මජ්ජෙ උදරගතෙ, චිත්තං සංකිලිස්සති, පඤ්ඤා දුබ්බලා හොති, තස්මා මජ්ජං විය මිද්ධම්පි චිත්තසංකිලෙසො චෙව පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණඤ්ච සියාති. න, පච්චයනිද්දෙසතො. යදි හි මජ්ජං සංකිලෙසො භවෙය්‍ය, සො ‘‘ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ’’ති (ම. නි. 1.297) වා, ‘‘එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චිමෙ චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා, යෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං චිත්තං න චෙව මුදු හොති, න ච කම්මනියං, න ච පභස්සරං, පභඞ්ගු ච, න ච සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය. කතමෙ පඤ්ච? කාමච්ඡන්දො, භික්ඛවෙ, චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’ති (සං. නි. 5.214) වා, ‘‘කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා? අභිජ්ඣා විසමලොභො චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’ති (ම. නි. 1.71) වා – එවමාදීසු උපක්කිලෙසනිද්දෙසෙසු නිද්දෙසං ආගච්ඡෙය්‍ය. යස්මා පන තස්මිං පීතෙ උපක්කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති යෙ චිත්තසංකිලෙසා චෙව පඤ්ඤාය ච දුබ්බලීකරණා හොන්ති, තස්මා තං තෙසං පච්චයත්තා පච්චයනිද්දෙසතො එවං වුත්තං. මිද්ධං පන සයමෙව චිත්තස්ස සංකිලෙසො චෙව පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණඤ්චාති අරූපමෙව මිද්ධං.

කිඤ්ච භිය්‍යො? සම්පයොගවචනතො. ‘‘ථිනමිද්ධනීවරණං අවිජ්ජානීවරණෙන නීවරණඤ්චෙව නීවරණසම්පයුත්තඤ්චා’’ති (ධ. ස. 1176) හි වුත්තං. තස්මා සම්පයොගවචනතො නයිදං රූපං. න හි රූපං සම්පයුත්තසඞ්ඛ්‍යං ලභතීති. අථාපි සියා – ‘යථාලාභවසෙනෙතං වුත්තං. යථා හි ‘‘සිප්පිසම්බුකම්පි සක්ඛරකථලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පී’’ති (දී. නි. 1.249; ම. නි. 1.433) එවං එකතො කත්වා යථාලාභවසෙන වුත්තං. සක්ඛරකථලඤ්හි තිට්ඨති යෙව න චරති, ඉතරද්වයං තිට්ඨතිපි චරතිපි. එවමිධාපි මිද්ධං නීවරණමෙව, න සම්පයුත්තං, ථිනං නීවරණම්පි සම්පයුත්තම්පීති සබ්බං එකතො කත්වා යථාලාභවසෙන ‘‘නීවරණඤ්චෙව නීවරණසම්පයුත්තඤ්චා’’ති වුත්තං. මිද්ධං පන යථා සක්ඛරකථලං තිට්ඨතෙව න චරති, එවං නීවරණමෙව, න සම්පයුත්තං. තස්මා රූපමෙව මිද්ධන්ති. න, රූපභාවාසිද්ධිතො. සක්ඛරකථලඤ්හි න චරතීති විනාපි සුත්තෙන සිද්ධං. තස්මා තත්ථ යථාලාභවසෙනත්ථො හොතු. මිද්ධං පන රූපන්ති අසිද්ධමෙතං. න සක්කා තස්ස ඉමිනා සුත්තෙන රූපභාවො සාධෙතුන්ති මිද්ධස්ස රූපභාවාසිද්ධිතො න ඉදං යථාලාභවසෙන වුත්තන්ති අරූපමෙව මිද්ධං.

කිඤ්ච භිය්‍යො? ‘චත්තත්තා’තිආදිවචනතො. විභඞ්ගස්මිඤ්හි ‘‘විගතථිනමිද්ධොති තස්ස ථිනමිද්ධස්ස චත්තත්තා වන්තත්තා මුත්තත්තා පහීනත්තා පටිනිස්සට්ඨත්තා, තෙන වුච්චති විගතථිනමිද්ධො’’ති (විභ. 547) ච, ‘‘ඉදං චිත්තං ඉමම්හා ථිනමිද්ධා සොධෙති විසොධෙති පරිසොධෙති මොචෙති විමොචෙති පරිමොචෙති, තෙන වුච්චති ථිනමිද්ධා චිත්තං පරිසොධෙති’’ චාති (විභ. 551) – එවං ‘චත්තත්තා’තිආදි වුත්තං. න ච ‘රූපං’ එවං වුච්චති, තස්මාපි අරූපමෙව මිද්ධන්ති. න, චිත්තජස්සාසම්භවවචනතො. තිවිධඤ්හි මිද්ධං – චිත්තජං උතුජං ආහාරජඤ්ච. තස්මා යං තත්ථ චිත්තජං තස්ස විභඞ්ගෙ ඣානචිත්තෙහි අසම්භවො වුත්තො, න අරූපභාවො සාධිතොති රූපමෙව මිද්ධන්ති. න, රූපභාවාසිද්ධිතොව. මිද්ධස්ස හි රූපභාවෙ සිද්ධෙ සක්කා එතං ලද්ධුං. තත්ථ චිත්තජස්සාසම්භවො වුත්තො. සො එව ච න සිජ්ඣතීති අරූපමෙව මිද්ධං.

කිඤ්ච භිය්‍යො? පහානවචනතො. භගවතා හි ‘‘ඡ, භික්ඛවෙ, ධම්මෙ පහාය භබ්බො පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං; කතමෙ ඡ? කාමච්ඡන්දං, බ්‍යාපාදං, ථිනමිද්ධං, උද්ධච්චං, කක්කුච්චං, විචිකිච්ඡං; කාමෙසු ඛො පනස්ස ආදීනවො සම්මපඤ්ඤාය සුදිට්ඨො හොතී’’ති (අ. නි. 6.73) ච, ‘‘ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ පහාය බලවතියා පඤ්ඤාය අත්තත්ථං වා පරත්ථං වා ඤස්සතී’’ති (අ. නි. 5.51) ච ආදීසු මිද්ධස්සාපි පහානං වුත්තං. න ච රූපං පහාතබ්බං. යථාහ – ‘‘රූපක්ඛන්ධො අභිඤ්ඤෙය්‍යො, පරිඤ්ඤෙය්‍යො, න පහාතබ්බො, න භාවෙතබ්බො න සච්ඡිකාතබ්බො’’ති (විභ. 1031) ඉමස්සාපි පහානවචනතො අරූපමෙව මිද්ධන්ති. න, රූපස්සාපි පහානවචනතො. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං, තං පජහථා’’ති (ම. නි. 1.247; සං. නි. 3.33). එත්ථ හි රූපස්සාපි පහානං වුත්තමෙව. තස්මා අකාරණමෙතන්ති. න, අඤ්ඤථා වුත්තත්තා. තස්මිඤ්හි සුත්තෙ ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපෙ ඡන්දරාගවිනයො තං තත්ථ පහාන’’න්ති (සං. නි. 3.25) එවං ඡන්දරාගප්පහානවසෙන රූපස්ස පහානං වුත්තං, න යථා ‘‘ඡ ධම්මෙ පහාය පඤ්ච නීවරණෙ පහායා’’ති එවං පහාතබ්බමෙව වුත්තන්ති, අඤ්ඤථා වුත්තත්තා, න රූපං මිද්ධං. තස්මා යානෙතානි ‘‘සො ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ’’තිආදීනි සුත්තානි වුත්තානි, එතෙහි චෙව අඤ්ඤෙහි ච සුත්තෙහි අරූපමෙව මිද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. තථා හි –

‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආවරණා නීවරණා චෙතසො අජ්ඣාරුහා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා. කතමෙ පඤ්ච? කාමච්ඡන්දො, භික්ඛවෙ, ආවරණො නීවරණො…පෙ… ථිනමිද්ධං, භික්ඛවෙ, ආවරණං නීවරණං චෙතසො අජ්ඣාරුහං පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණ’’න්ති (සං. නි. 5.220) ච, ‘‘ථිනමිද්ධනීවරණං, භික්ඛවෙ, අන්ධකරණං අචක්ඛුකරණං අඤ්ඤාණකරණං පඤ්ඤානිරොධිකං විඝාතපක්ඛිකං අනිබ්බානසංවත්තනික’’න්ති (සං. නි. 5.221) ච, ‘‘එවමෙව ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යස්මිං සමයෙ ථිනමිද්ධපරියුට්ඨිතෙන චෙතසා විහරති ථිනමිද්ධපරෙතෙනා’’ති (සං. නි. 5.236) ච, ‘‘අයොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නො චෙව කාමච්ඡන්දො උප්පජ්ජති…පෙ… අනුප්පන්නඤ්චෙව ථිනමිද්ධං උප්පජ්ජතී’’ති (සං. නි. 5.216) ච, ‘‘කෙවලොහායං, භික්ඛවෙ, අකුසලරාසි යදිදං පඤ්ච නීවරණා’’ති (සං. නි. 5.371) ච –

එවමාදීනි ච අනෙකානි එතස්ස අරූපභාවජොතකානෙව සුත්තානි වුත්තානි. යස්මා චෙතං අරූපං තස්මා ආරුප්පෙපි උප්පජ්ජති. වුත්තඤ්හෙතං මහාපකරණෙ පට්ඨානෙ – ‘‘නීවරණං ධම්මං පටිච්ච නීවරණො ධම්මො උප්පජ්ජති, න පුරෙජාතපච්චයා’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධං… උද්ධච්චං අවිජ්ජානීවරණ’’න්ති (පට්ඨා. 3.8.8) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. තස්මා සන්නිට්ඨානමෙත්ථ ගන්තබ්බං අරූපමෙව මිද්ධන්ති.

1166. කුක්කුච්චනිද්දෙසෙ අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාතිආදීනි මූලතො කුක්කුච්චදස්සනත්ථං වුත්තානි. එවංසඤ්ඤිතාය හි කතෙ වීතිකම්මෙ, නිට්ඨිතෙ වත්ථුජ්ඣාචාරෙ, පුන සඤ්ජාතසතිනොපි ‘දුට්ඨු මයා කත’න්ති එවං අනුතප්පමානස්ස පච්ඡානුතාපවසෙනෙතං උප්පජ්ජති. තෙන තං මූලතො දස්සෙතුං ‘අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අකප්පියභොජනං කප්පියසඤ්ඤී හුත්වා පරිභුඤ්ජති, අකප්පියමංසං කප්පියමංසසඤ්ඤී හුත්වා, අච්ඡමංසං සූකරමංසන්ති, දීපිමංසං වා මිගමංසන්ති ඛාදති; කාලෙ වීතිවත්තෙ කාලසඤ්ඤාය, පවාරෙත්වා අප්පවාරිතසඤ්ඤාය, පත්තස්මිං රජෙ පතිතෙ පටිග්ගහිතසඤ්ඤාය භුඤ්ජති – එවං ‘අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤාය’ වීතික්කමං කරොති නාම. සූකරමංසං පන අච්ඡමංසසඤ්ඤාය ඛාදමානො, කාලෙ ච විකාලසඤ්ඤාය භුඤ්ජමානො ‘කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාය’ වීතික්කමං කරොති නාම. අනවජ්ජං පන කිඤ්චිදෙව වජ්ජසඤ්ඤිතාය, වජ්ජඤ්ච අනවජ්ජසඤ්ඤිතාය කරොන්තො ‘අනවජ්ජෙ වජ්ජසඤ්ඤාය වජ්ජෙ ච අනවජ්ජසඤ්ඤාය’ වීතික්කමං කරොති නාම. යස්මා පනෙතං ‘‘අකතං වත මෙ කල්‍යාණං, අකතං කුසලං, අකතං භීරුත්තාණං, කතං පාපං, කතං ලුද්දං, කතං කිබ්බිස’’න්ති එවං අනවජ්ජෙ වජ්ජසඤ්ඤිතායපි කතෙ වීතික්කමෙ උප්පජ්ජති, තස්මාස්ස අඤ්ඤම්පි වත්ථුං අනුජානන්තො යං එවරූපන්තිආදිමාහ.

තත්ථ කුක්කුච්චපදං වුත්තත්ථමෙව. කුක්කුච්චායනාකාරො කුක්කුච්චායනා. කුක්කුච්චෙන අයිතස්ස භාවො කුක්කුච්චායිතත්තං. චෙතසො විප්පටිසාරොති එත්ථ කතාකතස්ස සාවජ්ජානවජ්ජස්ස වා අභිමුඛගමනං ‘විප්පටිසාරො’ නාම. යස්මා පන සො කතං වා පාපං අකතං න කරොති, අකතං වා කල්‍යාණං කතං න කරොති, තස්මා විරූපො කුච්ඡිතො වා පටිසාරොති ‘විප්පටිසාරො’. සො පන චෙතසො, න සත්තස්සාති ඤාපනත්ථං ‘චෙතසො’ විප්පටිසාරොති වුත්තං. අයමස්ස සභාවනිද්දෙසො. උප්පජ්ජමානං පන කුක්කුච්චං ආරග්ගමිව කංසපත්තං මනං විලිඛමානමෙව උප්පජ්ජති, තස්මා මනොවිලෙඛොති වුත්තං. අයමස්ස කිච්චනිද්දෙසො. යං පන විනයෙ ‘‘අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවතා පටික්ඛිත්තං අනුවසිත්වා අනුවසිත්වා ආවසථපිණ්ඩං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති කුක්කුච්චායන්තො න පටිග්ගහෙසීති (පාචි. 204) කුක්කුච්චං ආගතං, න තං නීවරණං. න හි අරහතො ‘දුට්ඨු මයා ඉදං කත’න්ති එවං අනුතාපො අත්ථි. නීවරණපතිරූපකං පනෙතං ‘කප්පති න කප්පතී’ති වීමංසනසඞ්ඛාතං විනයකුක්කුච්චං නාම.

1176. ‘‘කතමෙ ධම්මා නීවරණා චෙව නීවරණසම්පයුත්තා චා’’ති පදස්ස නිද්දෙසෙ යස්මා ථිනමිද්ධං අඤ්ඤමඤ්ඤං න විජහති, තස්මා ථිනමිද්ධනීවරණං අවිජ්ජානීවරණෙන නීවරණඤ්චෙව නීවරණසම්පයුත්තඤ්චාති අභින්දිත්වා වුත්තං. යස්මා පන උද්ධච්චෙ සතිපි කුක්කුච්චස්ස අභාවා කුක්කුච්චෙන විනාපි උද්ධච්චං උප්පජ්ජති, තස්මා තං භින්දිත්වා වුත්තං. යඤ්ච යෙන සම්පයොගං න ගච්ඡති, තං න යොජිතන්ති වෙදිතබ්බං.

ඉමෙ පන නීවරණෙ කිලෙසපටිපාටියාපි ආහරිතුං වට්ටති මග්ගපටිපාටියාපි. කිලෙසපටිපාටියා කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා අනාගාමිමග්ගෙන පහීයන්ති, ථිනමිද්ධුද්ධච්චානි අරහත්තමග්ගෙන, කුක්කුච්චවිචිකිච්ඡා සොතාපත්තිමග්ගෙන, අවිජ්ජා අරහත්තමග්ගෙන. මග්ගපටිපාටියා සොතාපත්තිමග්ගෙන කුක්කුච්චවිචිකිච්ඡා පහීයන්ති, අනාගාමිමග්ගෙන කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා, අරහත්තමග්ගෙන ථිනමිද්ධුද්ධච්චාවිජ්ජාති.

1182. පරාමාසගොච්ඡකෙ තෙ ධම්මෙ ඨපෙත්වාති පුච්ඡාසභාගෙන බහුවචනං කතං.

1219. උපාදානනිද්දෙසෙ වත්ථුසඞ්ඛාතං කාමං උපාදියතීති කාමුපාදානං කාමො ච සො උපාදානඤ්චාතිපි කාමුපාදානං. උපාදානන්ති දළ්හග්ගහණං. දළ්හත්ථො හි එත්ථ උපසද්දො උපායාසඋපකට්ඨාදීසු විය. තථා දිට්ඨි ච සා උපාදානඤ්චාති දිට්ඨුපාදානං. දිට්ඨිං උපාදියතීති දිට්ඨුපාදානං. ‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’තිආදීසු (දී. නි. 1.31) හි පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි උපාදියහි. තථා සීලබ්බතං උපාදියතීති සීලබ්බතුපාදානං. සීලබ්බතඤ්ච තං උපාදානඤ්චාතිපි සීලබ්බතුපාදානං. ගොසීලගොවතාදීනි හි ‘එවං සුද්ධී’ති අභිනිවෙසතො සයමෙව උපාදානානි. තථා, වදන්ති එතෙනාති ‘වාදො’; උපාදියන්ති එතෙනාති ‘උපාදානං’. කිං වදන්ති, උපාදියන්ති වා? අත්තානං. අත්තනො වාදුපාදානං අත්තවාදුපාදානං; ‘අත්තවාදමත්තමෙව වා අත්තා’ති උපාදියන්ති එතෙනාති අත්තවාදුපාදානං.

1220. යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දොති එත්ථාපි වත්ථුකාමාව අනවසෙසතො කාමාති අධිප්පෙතා. තස්මා වත්ථුකාමෙසු කාමච්ඡන්දො ඉධ කාමුපාදානන්ති අනාගාමිනොපි තං සිද්ධං හොති. පඤ්චකාමගුණවත්ථුකො පනස්ස කාමරාගොව නත්ථීති.

1221. දිට්ඨුපාදානනිද්දෙසෙ නත්ථි දින්නන්ති. දින්නං නාම අත්ථි, සක්කා කස්සචි කිඤ්චි දාතුන්ති ජානාති; දින්නස්ස පන ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි යිට්ඨන්ති. යිට්ඨං වුච්චති මහායාගො. තං යජිතුං සක්කාති ජානාති; යිට්ඨස්ස පන ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි හුතන්ති ආහුනපාහුනමඞ්ගලකිරියා. තං කාතුං සක්කාති ජානාති; තස්ස පන ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි, සුකතදුක්කටානන්ති එත්ථ දස කුසලකම්මපථා සුකතකම්මානි නාම. දස අකුසලකම්මපථා දුක්කටකම්මානි නාම. තෙසං අත්ථිභාවං ජානාති ඵලං විපාකො පන නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි අයං ලොකොති පරලොකෙ ඨිතො ඉමං ලොකං නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි පරලොකොති ඉධ ලොකෙ ඨිතො පරලොකං නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි මාතා නත්ථි පිතාති මාතාපිතූනං අත්ථිභාවං ජානාති, තෙසු කතපච්චයෙන කොචි ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති චවනකඋපපජ්ජනකා සත්තා නත්ථීති ගණ්හාති. සම්මග්ගතා සම්මා පටිපන්නාති අනුලොමපටිපදං පටිපන්නා ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණා ලොකස්මිං නත්ථීති ගණ්හාති. යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්තීති ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං අත්තනාව අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ඤත්වා පවෙදනසමත්ථො සබ්බඤ්ඤූ බුද්ධො නාම නත්ථීති ගණ්හාති.

ඉමානි පන උපාදානානි කිලෙසපටිපාටියාපි ආහරිතුං වට්ටති මග්ගපටිපාටියාපි. කිලෙසපටිපාටියා කාමුපාදානං චතූහි මග්ගෙහි පහීයති, සෙසානි තීණි සොතාපත්තිමග්ගෙන. මග්ගපටිපාටියා සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨුපාදානාදීනි පහීයන්ති, චතූහි මග්ගෙහි කාමුපාදානන්ති.

1235. කිලෙසගොච්ඡකෙ කිලෙසා එව කිලෙසවත්ථූනි. වසන්ති වා එත්ථ අඛීණාසවා සත්තා ලොභාදීසු පතිට්ඨිතත්තාති ‘වත්ථූනි’. කිලෙසා ච තෙ තප්පතිට්ඨානං සත්තානං වත්ථූනි චාති ‘කිලෙසවත්ථූනි’. යස්මා චෙත්ථ අනන්තරපච්චයාදිභාවෙන උප්පජ්ජමානා කිලෙසාපි වසන්ති එව නාම, තස්මා කිලෙසානං වත්ථූනීතිපි ‘කිලෙසවත්ථූනි’.

1236. තත්ථ කතමො ලොභො? යො රාගො සාරාගොති අයං පන ලොභො හෙතුගොච්ඡකෙ ගන්ථගොච්ඡකෙ ඉමස්මිං කිලෙසගොච්ඡකෙති තීසු ඨානෙසු අතිරෙකපදසතෙන නිද්දිට්ඨො. ආසවසංයොජනඔඝයොගනීවරණඋපාදානගොච්ඡකෙසු අට්ඨහි අට්ඨහි පදෙහි නිද්දිට්ඨො. ස්වායං අතිරෙකපදසතෙන නිද්දිට්ඨට්ඨානෙපි අට්ඨහි අට්ඨහි පදෙහි නිද්දිට්ඨට්ඨානෙපි නිප්පදෙසතොව ගහිතොති වෙදිතබ්බො. තෙසු හෙතුගන්ථනීවරණඋපාදානකිලෙසගොච්ඡකෙසු චතුමග්ගවජ්ඣා තණ්හා එකෙනෙව කොට්ඨාසෙන ඨිතා. ආසවසංයොජනඔඝයොගෙසු චතුමග්ගවජ්ඣාපි ද්වෙ කොට්ඨාසා හුත්වා ඨිතා. කථං? ආසවෙසු කාමාසවො භවාසවොති, සංයොජනෙසු කාමරාගසංයොජනං භවරාගසංයොජනන්ති, ඔඝෙසු කාමොඝො භවොඝොති, යොගෙසු කාමයොගො භවයොගොති.

ඉමානි පන කිලෙසවත්ථූනි කිලෙසපටිපාටියාපි ආහරිතුං වට්ටති මග්ගපටිපාටියාපි. කිලෙසපටිපාටියා ලොභො චතූහි මග්ගෙහි පහීයති, දොසො අනාගාමිමග්ගෙන, මොහමානා අරහත්තමග්ගෙන, දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා සොතාපත්තිමග්ගෙන, ථිනාදීනි අරහත්තමග්ගෙන. මග්ගපටිපාටියා සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා පහීයන්ති, අනාගාමිමග්ගෙන දොසො, අරහත්තමග්ගෙන සෙසා සත්තාති.

1287. කාමාවචරනිද්දෙසෙ හෙට්ඨතොති හෙට්ඨාභාගෙන. අවීචිනිරයන්ති වා අග්ගිජාලානං වා සත්තානං වා දුක්ඛවෙදනාය වීචි, අන්තරං, ඡිද්දං එත්ථ නත්ථීති අවීචි. සුඛසඞ්ඛාතො අයො එත්ථ නත්ථීති නිරයො. නිරතිඅත්ථෙනපි නිරස්සාදත්ථෙනපි නිරයො. පරියන්තං කරිත්වාති තං අවීචිසඞ්ඛාතං නිරයං අන්තං කත්වා. උපරිතොති උපරිභාගෙන. පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙති පරනිම්මිතෙසු කාමෙසු වසං වත්තනතො එවංලද්ධවොහාරෙ දෙවෙ. අන්තො කරිත්වාති අන්තො පක්ඛිපිත්වා. යං එතස්මිං අන්තරෙති යෙ එතස්මිං ඔකාසෙ. එත්ථාවචරාති ඉමිනා යස්මා එතස්මිං අන්තරෙ අඤ්ඤෙපි චරන්ති කදාචි කත්ථචි සම්භවතො, තස්මා තෙසං අසඞ්ගණ්හනත්ථං ‘අවචරා’ති වුත්තං. තෙන යෙ එතස්මිං අන්තරෙ ඔගාළ්හා හුත්වා චරන්ති සබ්බත්ථ සදා ච සම්භවතො, අධොභාගෙ චරන්ති අවීචිනිරයස්ස හෙට්ඨා භූතුපාදායපවත්තිභාවෙන, තෙසං සඞ්ගහො කතො හොති. තෙ හි අවගාළ්හාව චරන්ති, අධොභාගෙව චරන්තීති අවචරා. එත්ථ පරියාපන්නාති ඉමිනා පන යස්මා එතෙ එත්ථාවචරා අඤ්ඤත්ථාපි අවචරන්ති, න පන තත්ථ පරියාපන්නා හොන්ති, තස්මා තෙසං අඤ්ඤත්ථාපි අවචරන්තානං පරිග්ගහො කතො හොති. ඉදානි තෙ එත්ථ පරියාපන්නධම්මෙ රාසිසුඤ්ඤතපච්චයභාවතො චෙව සභාවතො ච දස්සෙන්තො ඛන්ධාතිආදිමාහ.

1289. රූපාවචරනිද්දෙසෙ බ්‍රහ්මලොකන්ති පඨමජ්ඣානභූමිසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මට්ඨානං. සෙසමෙත්ථ කාමාවචරනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සමාපන්නස්ස වාතිආදීසු පඨමපදෙන කුසලජ්ඣානං වුත්තං, දුතියෙන විපාකජ්ඣානං, වුත්තං තතියෙන කිරියජ්ඣානං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

1291. අරූපාවචරනිද්දෙසෙ ආකාසානඤ්චායතනූපගෙති ආකාසානඤ්චායතනසඞ්ඛාතං භවං උපගතෙ. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

1301. සරණදුකනිද්දෙසෙ ය්වායං තීසු අකුසලමූලෙසු මොහො, සො ලොභසම්පයුත්තො ච ලොභෙන සරණො, දොසසම්පයුත්තො ච දොසෙන සරණො. විචිකිච්ඡුද්ධච්චසම්පයුත්තො පන මොහො දිට්ඨිසම්පයුත්තෙන චෙව රූපරාගඅරූපරාගසඞ්ඛාතෙන ච රාගරණෙන පහානෙකට්ඨභාවතො සරණො සරජොති වෙදිතබ්බො.