නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

අභිධම්මපිටකෙ

අට්ඨසාලිනී නාම

ධම්මසඞ්ගණී-අට්ඨකථා

ගන්ථාරම්භකථා

කරුණා විය සත්තෙසු, පඤ්ඤා යස්ස මහෙසිනො;

ඤෙය්‍යධම්මෙසු සබ්බෙසු, පවත්තිත්ථ යථාරුචි.

දයාය තාය සත්තෙසු, සමුස්සාහිතමානසො;

පාටිහීරාවසානම්හි, වසන්තො තිදසාලයෙ.

පාරිච්ඡත්තකමූලම්හි, පණ්ඩුකම්බලනාමකෙ;

සිලාසනෙ සන්නිසින්නො, ආදිච්චොව යුගන්ධරෙ.

චක්කවාළසහස්සෙහි, දසහාගම්ම සබ්බසො;

සන්නිසින්නෙන දෙවානං, ගණෙන පරිවාරිතො.

මාතරං පමුඛං කත්වා, තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා;

අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයි.

තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා, සම්බුද්ධස්ස සිරීමතො;

සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා, කත්වා සඞ්ඝස්ස චඤ්ජලිං.

නිපච්චකාරස්සෙතස්ස, කතස්ස රතනත්තයෙ;

ආනුභාවෙන සොසෙත්වා, අන්තරායෙ අසෙසතො.

විසුද්ධාචාරසීලෙන, නිපුණාමලබුද්ධිනා;

භික්ඛුනා බුද්ධඝොසෙන, සක්කච්චං අභියාචිතො.

යං දෙවදෙවො දෙවානං, දෙසෙත්වා නයතො පුන;

ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස, සමාචික්ඛි විනායකො.

අනොතත්තදහෙ කත්වා, උපට්ඨානං මහෙසිනො;

යඤ්ච සුත්වාන සො ථෙරො, ආහරිත්වා මහීතලං.

භික්ඛූනං පයිරුදාහාසි, ඉති භික්ඛූහි ධාරිතො;

සඞ්ගීතිකාලෙ සඞ්ගීතො, වෙදෙහමුනිනා පුන.

තස්ස ගම්භීරඤාණෙහි, ඔගාළ්හස්ස අභිණ්හසො;

නානානයවිචිත්තස්ස, අභිධම්මස්ස ආදිතො.

යා මහාකස්සපාදීහි, වසීහිට්ඨකථා පුරා;

සඞ්ගීතා අනුසඞ්ගීතා, පච්ඡාපි ච ඉසීහි යා.

ආභතා පන ථෙරෙන, මහින්දෙනෙතමුත්තමං;

යා දීපං දීපවාසීනං, භාසාය අභිසඞ්ඛතා.

අපනෙත්වා තතො භාසං, තම්බපණ්ණිනිවාසිනං;

ආරොපයිත්වා නිද්දොසං, භාසං තන්තිනයානුගං.

නිකායන්තරලද්ධීහි, අසම්මිස්සං අනාකුලං;

මහාවිහාරවාසීනං, දීපයන්තො විනිච්ඡයං.

අත්ථං පකාසයිස්සාමි, ආගමට්ඨකථාසුපි;

ගහෙතබ්බං ගහෙත්වාන, තොසයන්තො විචක්ඛණෙ.

කම්මට්ඨානානි සබ්බානි, චරියාභිඤ්ඤා විපස්සනා;

විසුද්ධිමග්ගෙ පනිදං, යස්මා සබ්බං පකාසිතං.

තස්මා තං අග්ගහෙත්වාන, සකලායපි තන්තියා;

පදානුක්කමතො එව, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනං.

ඉති මෙ භාසමානස්ස, අභිධම්මකථං ඉමං;

අවික්ඛිත්තා නිසාමෙථ, දුල්ලභා හි අයං කථාති.

නිදානකථා

තත්ථ කෙනට්ඨෙන අභිධම්මො? ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන. අතිරෙකවිසෙසත්ථදීපකො හෙත්ථ ‘අභි’-සද්දො. ‘‘බාළ්හා මෙ දුක්ඛා වෙදනා අභික්කමන්ති නො පටික්කමන්ති’’ (ම. නි. 3.384; සං. නි. 5.195) ‘‘අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.1-2) විය. තස්මා යථා සමුස්සිතෙසු බහූසු ඡත්තෙසු චෙව ධජෙසු ච යං අතිරෙකප්පමාණං විසෙසවණ්ණසණ්ඨානඤ්ච ඡත්තං, තං ‘අතිච්ඡත්ත’න්ති වුච්චති, යො අතිරෙකප්පමාණො නානාවිරාගවණ්ණවිසෙසසම්පන්නො ච ධජො සො ‘අතිධජො’ති වුච්චති, යථා ච එකතො සන්නිපතිතෙසු බහූසු රාජකුමාරෙසු චෙව දෙවෙසු ච යො ජාතිභොගයසඉස්සරියාදිසම්පත්තීහි අතිරෙකතරො චෙව විසෙසවන්තතරො ච රාජකුමාරො සො ‘අතිරාජකුමාරො’ති වුච්චති, යො ආයුවණ්ණඉස්සරියයසසම්පත්තිආදීහි අතිරෙකතරො චෙව විසෙසවන්තතරො ච දෙවො සො ‘අතිදෙවො’ති වුච්චති, තථාරූපො බ්‍රහ්මාපි ‘අතිබ්‍රහ්මා’ති වුච්චති, එවමෙව අයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘අභිධම්මො’ති වුච්චති.

සුත්තන්තඤ්හි පත්වා පඤ්චක්ඛන්ධා එකදෙසෙනෙව විභත්තා, න නිප්පදෙසෙන; අභිධම්මං පත්වා පන සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හපුච්ඡකනයානං වසෙන නිප්පදෙසතො විභත්තා. තථා ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, චත්තාරි සච්චානි, බාවීසතින්ද්‍රියානි, ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො. කෙවලඤ්හි ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි, පච්චයාකාරෙ ච පඤ්හපුච්ඡකං නත්ථි. සුත්තන්තඤ්ච පත්වා චත්තාරො සතිපට්ඨානා එකදෙසෙනෙව විභත්තා, න නිප්පදෙසෙන; අභිධම්මං පත්වා පන තිණ්ණම්පි නයානං වසෙන නිප්පදෙසතොව විභත්තා. තථා චත්තාරි සම්මප්පධානානි, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, චත්තාරි ඣානානි, චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො, පඤ්ච සික්ඛාපදානි, චතස්සො පටිසම්භිදා. කෙවලඤ්හෙත්ථ සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි. සුත්තන්තං පත්වා ච ඤාණං එකදෙසෙනෙව විභත්තං න නිප්පදෙසෙන; තථා කිලෙසා. අභිධම්මං පත්වා පන ‘‘එකවිධෙන ඤාණවත්ථූ’’තිආදිනා (විභ. 751) නයෙන මාතිකං ඨපෙත්වා නිප්පදෙසතොව විභත්තං. තථා එකකතො පට්ඨාය අනෙකෙහි නයෙහි කිලෙසා. සුත්තන්තං පත්වා ච භූමන්තරපරිච්ඡෙදො එකදෙසෙනෙව විභත්තො, න නිප්පදෙසෙන; අභිධම්මං පන පත්වා තිණ්ණම්පි නයානං වසෙන භූමන්තරපරිච්ඡෙදො නිප්පදෙසතොව විභත්තො. එවං ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන අභිධම්මොති වෙදිතබ්බො.

පකරණපරිච්ඡෙදතො පනෙස ධම්මසඞ්ගණීවිභඞ්ගධාතුකථාපුග්ගලපඤ්ඤත්තිකථාවත්ථුයමකපට්ඨානානං සත්තන්නං පකරණානං වසෙන ඨිතො. අයමෙත්ථ ආචරියානං සමානකථා. විතණ්ඩවාදී පනාහ – ‘කථාවත්ථු කස්මා ගහිතං? නනු සම්මාසම්බුද්ධස්ස පරිනිබ්බානතො අට්ඨාරසවස්සාධිකානි ද්වෙ වස්සසතානි අතික්කමිත්වා මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙනෙතං ඨපිතං? තස්මා සාවකභාසිතත්තා ඡඩ්ඩෙථ න’න්ති. ‘කිං පන ඡප්පකරණානි අභිධම්මො’ති? ‘එවං න වදාමී’ති. ‘අථ කිං වදෙසී’ති. ‘සත්තප්පකරණානී’ති. ‘කතරං ගහෙත්වා සත්ත කරොසී’ති? ‘මහාධම්මහදයං නාම අත්ථි, එතෙන සහ සත්තා’ති. ‘මහාධම්මහදයෙ අපුබ්බං නත්ථි, කතිපයාව පඤ්හාවාරා අවසෙසා, කථාවත්ථුනාව සද්ධිං සත්තා’ති. ‘නො කථාවත්ථුනා, මහාධාතුකථා නාම අත්ථි, තාය සද්ධිං සත්තා’ති. ‘මහාධාතුකථායං අපුබ්බං නත්ථි, අප්පමත්තිකාව තන්ති අවසෙසා. කථාවත්ථුනාව සද්ධිං සත්තා’ති.

සම්මාසම්බුද්ධො හි සත්තප්පකරණානි දෙසෙන්තො කථාවත්ථුං පත්වා යා එසා පුග්ගලවාරෙ තාව චතූසු පඤ්හෙසු ද්වින්නං පඤ්චකානං වසෙන අට්ඨමුඛා වාදයුත්ති තං ආදිං කත්වා සබ්බකථාමග්ගෙසු අසම්පුණ්ණභාණවාරමත්තාය පාළියා මාතිකං ඨපෙසි. සා පනෙසා ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති. ආමන්තා. යො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති. නහෙවං වත්තබ්බෙ. ආජානාහි නිග්ගහං…පෙ… පුග්ගලො නුපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති. ආමන්තා. යො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො තතො සො පුග්ගලො නුපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති. නහෙවං වත්තබ්බෙ. ආජානාහි නිග්ගහං…පෙ…. සබ්බත්ථ පුග්ගලො උපලබ්භති සබ්බත්ථ පුග්ගලො නුපලබ්භති, සබ්බදා පුග්ගලො උපලබ්භති සබ්බදා පුග්ගලො නුපලබ්භති, සබ්බෙසු පුග්ගලො උපලබ්භති සබ්බෙසු පුග්ගලො නුපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති (කථා. 15-16) එවං පඨමං වාදං නිස්සාය පඨමං නිග්ගහං, දුතියං නිස්සාය දුතියං …පෙ… අට්ඨමං නිස්සාය අට්ඨමං නිග්ගහං දස්සෙන්තෙන සත්ථාරා ඨපිතා. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ මාතිකාඨපනං වෙදිතබ්බං. තං පනෙතං මාතිකං ඨපෙන්තො ඉමං දිස්වා ඨපෙසි – මම පරිනිබ්බානතො අට්ඨාරසවස්සාධිකානං ද්වින්නං වස්සසතානං මත්ථකෙ මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො නාම භික්ඛු භික්ඛුසහස්සමජ්ඣෙ නිසින්නො සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානි පරවාදෙ පඤ්චාති සුත්තසහස්සං සමොධානෙත්වා දීඝනිකායප්පමාණං කථාවත්ථුප්පකරණං භාජෙස්සතීති.

මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරොපි ඉදං පකරණං දෙසෙන්තො න අත්තනො ඤාණෙන දෙසෙසි, සත්ථාරා පන දින්නනයෙන ඨපිතමාතිකාය දෙසෙසි. ඉති සත්ථාරා දින්නනයෙන ඨපිතමාතිකාය දෙසිතත්තා සකලම්පෙතං පකරණං බුද්ධභාසිතමෙව නාම ජාතං. යථා කිං? යථා මධුපිණ්ඩිකසුත්තන්තාදීනි. මධුපිණ්ඩිකසුත්තන්තස්මිඤ්හි භගවා ‘‘යතොනිදානං භික්ඛු පුරිසං පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්ති, එත්ථ චෙ නත්ථි අභිනන්දිතබ්බං අභිවදිතබ්බං අජ්ඣොසිතබ්බං, එසෙවන්තො රාගානුසයාන’’න්ති (ම. නි. 1.202) මාතිකං ඨපෙත්වා උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි.

ධම්මප්පටිග්ගාහකා භික්ඛූ මහාකච්චානත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා දසබලෙන ඨපිතමාතිකාය අත්ථං පුච්ඡිංසු. ථෙරො පුච්ඡිතමත්තකෙනෙව අකථෙත්වා දසබලස්ස අපචිතිදස්සනත්ථං ‘‘සෙය්‍යථාපි ආවුසො පුරිසො සාරත්ථිකො සාරගවෙසී’’ති (ම. නි. 1.203) සාරොපමං ආහරිත්වා සාරරුක්ඛො විය භගවා සාඛාපලාසසදිසා සාවකා, ‘‘සො හාවුසො භගවා ජානං ජානාති, පස්සං පස්සති චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො වත්තා පවත්තා අත්ථස්ස නින්නෙතා අමතස්ස දාතා ධම්මස්සාමී තථාගතො’’ති සත්ථාරං ථොමෙත්වා පුනප්පුනං ථෙරෙහි යාචිතො සත්ථාරා ඨපිතමාතිකාය අත්ථං විභජිත්වා ‘‘ආකඞ්ඛමානා ච පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො භගවන්තංයෙව උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පටිපුච්ඡෙය්‍යාථ සචෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දියමානං සමෙති ගණ්හෙය්‍යාථ, නො චෙ මා ගණ්හිත්ථා’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘යථා වො භගවා බ්‍යාකරොති තථා නං ධාරෙය්‍යාථා’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි.

තෙ සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිංසු. සත්ථා දුක්කථිතං කච්චානෙනාති අවත්වා සුවණ්ණාලිඞ්ගං උස්සාපෙන්තො විය ගීවං උන්නාමෙත්වා සුපුප්ඵිතසතපත්තසස්සිරිකං මහාමුඛං පූරෙන්තො බ්‍රහ්මස්සරං නිච්ඡාරෙත්වා සාධු සාධූති ථෙරස්ස සාධුකාරං දත්වා ‘‘පණ්ඩිතො, භික්ඛවෙ, මහාකච්චානො, මහාපඤ්ඤො භික්ඛවෙ මහාකච්චානො, මං චෙපි තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, එතමත්ථං පටිපුච්ඡෙය්‍යාථ, අහම්පි තං එවමෙවං බ්‍යාකරෙය්‍යං යථා තං මහාකච්චානෙන බ්‍යාකත’’න්ති (ම. නි. 1.205) ආහ.

එවං සත්ථාරා අනුමොදිතකාලතො පට්ඨාය ච පන සකලං සුත්තං බුද්ධභාසිතං නාම ජාතං. ආනන්දත්ථෙරාදීහි විත්ථාරිතසුත්තෙසුපි එසෙව නයො. එවමෙව සම්මාසම්බුද්ධො සත්තප්පකරණානි දෙසෙන්තො කථාවත්ථුං පත්වා වුත්තනයෙන මාතිකං ඨපෙසි. ඨපෙන්තො ච පන ඉමං අද්දස –

මම පරිනිබ්බානතො අට්ඨාරසවස්සාධිකානං ද්වින්නං වස්සසතානං මත්ථකෙ මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො නාම භික්ඛු භික්ඛුසහස්සමජ්ඣෙ නිසින්නො සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානි පරවාදෙ පඤ්චාති සුත්තසහස්සං සමොධානෙත්වා දීඝනිකායප්පමාණං කථාවත්ථුප්පකරණං භාජෙස්සතීති.

මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරොපි ඉමං පකරණං දෙසෙන්තො න අත්තනො ඤාණෙන දෙසෙසි, සත්ථාරා පන දින්නනයෙන ඨපිතමාතිකාය දෙසෙසි. ඉති සත්ථාරා දින්නනයෙන ඨපිතමාතිකාය දෙසිතත්තා සකලම්පෙතං පකරණං බුද්ධභාසිතමෙව ජාතං. එවං කථාවත්ථුනාව සද්ධිං සත්ත පකරණානි අභිධම්මො නාම.

තත්ථ ධම්මසඞ්ගණීපකරණෙ චතස්සො විභත්තියො – චිත්තවිභත්ති රූපවිභත්ති නික්ඛෙපරාසි අත්ථුද්ධාරොති. තත්ථ කාමාවචරකුසලතො අට්ඨ, අකුසලතො ද්වාදස, කුසලවිපාකතො සොළස, අකුසලවිපාකතො සත්ත, කිරියතො එකාදස; රූපාවචරකුසලතො පඤ්ච, විපාකතො පඤ්ච, කිරියතො පඤ්ච; අරූපාවචරකුසලතො චත්තාරි, විපාකතො චත්තාරි, කිරියතො චත්තාරි; ලොකුත්තරකුසලතො චත්තාරි, විපාකතො චත්තාරීති එකූනනවුති චිත්තානි චිත්තවිභත්ති නාම. චිත්තුප්පාදකණ්ඩන්තිපි එතස්සෙව නාමං. තං වාචනාමග්ගතො අතිරෙකඡභාණවාරං, විත්ථාරියමානං පන අනන්තමපරිමාණං හොති.

තදනන්තරං එකවිධෙන දුවිධෙනාතිආදිනා නයෙන මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරෙන විභජිත්වා දස්සිතා රූපවිභත්ති නාම. රූපකණ්ඩන්තිපි එතස්සෙව නාමං. තං වාචනාමග්ගතො අතිරෙකද්විභාණවාරං. විත්ථාරියමානං පන අනන්තමපරිමාණං හොති.

තදනන්තරං මූලතො ඛන්ධතො ද්වාරතො භූමිතො අත්ථතො ධම්මතො නාමතො ලිඞ්ගතොති එවං මූලාදීහි නික්ඛිපිත්වා දෙසිතො නික්ඛෙපරාසි නාම. සො –

මූලතො ඛන්ධතො චාපි, ද්වාරතො චාපි භූමිතො;

අත්ථතො ධම්මතො චාපි, නාමතො චාපි ලිඞ්ගතො;

නික්ඛිපිත්වා දෙසිතත්තා, නික්ඛෙපොති පවුච්චති.

නික්ඛෙපකණ්ඩන්තිපි තස්සෙව නාමං. තං වාචනාමග්ගතො තිමත්තභාණවාරං. විත්ථාරියමානං පන අනන්තමපරිමාණං හොති.

තදනන්තරං පන තෙපිටකස්ස බුද්ධවචනස්ස අත්ථුද්ධාරභූතං යාව සරණදුකා නික්ඛිත්තං අට්ඨකථාකණ්ඩං නාම. යතො මහාපකරණියා භික්ඛූ මහාපකරණෙ ගණනචාරං අසල්ලක්ඛෙන්තා ගණනචාරං සමානෙන්ති. තං වාචනාමග්ගතො ද්විමත්තභාණවාරං. විත්ථාරියමානං පන අනන්තමපරිමාණං හොති.

ඉති සකලම්පි ධම්මසඞ්ගණීපකරණං වාචනාමග්ගතො අතිරෙකතෙරසමත්තභාණවාරං. විත්ථාරියමානං පන අනන්තමපරිමාණං හොති. එවමෙතං –

චිත්තවිභත්ති රූපඤ්ච, නික්ඛෙපො අත්ථජොතනා;

ගම්භීරං නිපුණං ඨානං, තම්පි බුද්ධෙන දෙසිතං.

තදනන්තරං විභඞ්ගප්පකරණං නාම. තං ඛන්ධවිභඞ්ගො ආයතනවිභඞ්ගො ධාතුවිභඞ්ගො සච්චවිභඞ්ගො ඉද්‍රියවිභඞ්ගො පච්චයාකාරවිභඞ්ගො සතිපට්ඨානවිභඞ්ගො සම්මප්පධානවිභඞ්ගො ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගො බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගො මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගො ඣානවිභඞ්ගො අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගො සික්ඛාපදවිභඞ්ගො පටිසම්භිදාවිභඞ්ගො ඤාණවිභඞ්ගො ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගො ධම්මහදයවිභඞ්ගොති අට්ඨාරසවිධෙන විභත්තං.

තත්ථ ඛන්ධවිභඞ්ගො සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හපුච්ඡකානං වසෙන තිධා විභත්තො. සො වාචනාමග්ගතො පඤ්චමත්තභාණවාරො, විත්ථාරියමානො පන අනන්තො අපරිමාණො හොති. තතො පරං ආයතනවිභඞ්ගාදයොපි එතෙහෙව තීහි නයෙහි විභත්තා. තෙසු ආයතනවිභඞ්ගො වාචනාමග්ගතො අතිරෙකභාණවාරො, ධාතුවිභඞ්ගො ද්විමත්තභාණවාරො. තථා සච්චවිභඞ්ගො. ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි; වාචනාමග්ගතො පනෙස අතිරෙකභාණවාරමත්තො. පච්චයාකාරවිභඞ්ගො ඡමත්තභාණවාරො, පඤ්හපුච්ඡකං පනෙත්ථ නත්ථි. සතිපට්ඨානවිභඞ්ගො අතිරෙකභාණවාරමත්තො; තථා සම්මප්පධාන ඉද්ධිපාදබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගවිභඞ්ගා. ඣානවිභඞ්ගො ද්විභාණවාරමත්තො, අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගො අතිරෙකභාණවාරමත්තො. සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙපි සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි; වාචනාමග්ගතො පනෙස අතිරෙකභාණවාරමත්තො; තථා පටිසම්භිදාවිභඞ්ගො. ඤාණවිභඞ්ගො දසවිධෙන විභත්තො; වාචනාමග්ගතො පනෙස තිමත්තභාණවාරො. ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගොපි දසවිධෙන විභත්තො; වාචනාමග්ගතො පනෙස තිමත්තභාණවාරො. ධම්මහදයවිභඞ්ගො තිවිධෙන විභත්තො; වාචනාමග්ගතො පනෙස අතිරෙකද්විභාණවාරමත්තො. සබ්බෙපි විත්ථාරියමානා අනන්තා අපරිමාණා හොන්ති. එවමෙතං විභඞ්ගප්පකරණං වාචනාමග්ගතො පඤ්චතිංසමත්තභාණවාරං; විත්ථාරතො පන අනන්තමපරිමාණං හොති.

තදනන්තරං ධාතුකථාපකරණං නාම. තං සඞ්ගහො අසඞ්ගහො, සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතං, සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං; සම්පයොගො විප්පයොගො, සම්පයුත්තෙන විප්පයුත්තං, විප්පයුත්තෙන සම්පයුත්තං, සම්පයුත්තෙන සම්පයුත්තං, විප්පයුත්තෙන විප්පයුත්තං; සඞ්ගහිතෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තං; සම්පයුත්තෙන සඞ්ගහිතං අසඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තං, විප්පයුත්තෙන සඞ්ගහිතං අසඞ්ගහිතන්ති චුද්දසවිධෙන විභත්තං. තං වාචනාමග්ගතො අතිරෙකඡභාණවාරමත්තං, විත්ථාරියමානං පන අනන්තමපරිමාණං හොති.

තදනන්තරං පුග්ගලපඤ්ඤත්ති නාම. සා ‘‘ඛන්ධපඤ්ඤත්ති ආයතනපඤ්ඤත්ති ධාතුපඤ්ඤත්ති සච්චපඤ්ඤත්ති ඉන්ද්‍රියපඤ්ඤත්ති පුග්ගලපඤ්ඤත්තී’’ති ඡබ්බිධෙන විභත්තා. සා වාචනාමග්ගතො අතිරෙකපඤ්චභාණවාරා; විත්ථාරියමානා පන අනන්තා අපරිමාණාව හොති.

තදනන්තරං කථාවත්ථුප්පකරණං නාම. තං සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානි පරවාදෙ පඤ්චාති සුත්තසහස්සං සමොධානෙත්වා විභත්තං. තං වාචනාමග්ගතො ඉදානි පොත්ථකෙ ලිඛිතං අග්ගහෙත්වා සඞ්ගීතිආරොපිතනයෙන දීඝනිකායප්පමාණං, විත්ථාරියමානං පන අනන්තමපරිමාණං හොති.

තදනන්තරං යමකං නාම. තං මූලයමකං ඛන්ධයමකං ආයතනයමකං ධාතුයමකං සච්චයමකං සඞ්ඛාරයමකං අනුසයයමකං චිත්තයමකං ධම්මයමකං ඉන්ද්‍රියයමකන්ති දසවිධෙන විභත්තං. තං වාචනාමග්ගතො වීසභාණවාරසතං, විත්ථාරතො පන අනන්තමපරිමාණං හොති.

තදනන්තරං මහාපකරණං නාම. පට්ඨානන්තිපි තස්සෙව නාමං. තං හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො අධිපතිපච්චයො අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො සහජාතපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො නිස්සයපච්චයො උපනිස්සයපච්චයො පුරෙජාතපච්චයො පච්ඡාජාතපච්චයො ආසෙවනපච්චයො කම්මපච්චයො විපාකපච්චයො ආහාරපච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො ඣානපච්චයො මග්ගපච්චයො සම්පයුත්තපච්චයො විප්පයුත්තපච්චයො අත්ථිපච්චයො නත්ථිපච්චයො විගතපච්චයො අවිගතපච්චයොති. පච්චයවසෙන තාව චතුවීසතිවිධෙන විභත්තං.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ පට්ඨානං සමානෙතබ්බං. කුසලත්තිකාදයො හි ද්වාවීසති තිකා, නාම හෙතූ ධම්මා නහෙතූ ධම්මා…පෙ… සරණා ධම්මා අරණා ධම්මාති ඉමෙ සතං දුකා. අපරෙපි විජ්ජාභාගිනො ධම්මා අවිජ්ජාභාගිනො ධම්මා…පෙ… ඛයෙ ඤාණං, අනුප්පාදෙ ඤාණන්ති ද්වාචත්තාලීස සුත්තන්තිකදුකා නාම. තෙසු ද්වාවීසති තිකා සතං දුකාති අයං ආහච්චභාසිතා ජිනවචනභූතා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන දෙසිතා සත්තන්නං පකරණානං මාතිකා නාම.

අථාපරෙ ද්වාචත්තාලීස සුත්තන්තිකදුකා කුතොපභවා කෙන ඨපිතා කෙන දෙසිතාති? ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරප්පභවා, තෙන ඨපිතා, තෙන දෙසිතාති. ඉමෙ ඨපෙන්තො පන ථෙරො න සාමුක්කංසිකෙන අත්තනො ඤාණෙන ඨපෙසි. එකුත්තරියං පන එකනිපාතදුකනිපාතසඞ්ගීති දසුත්තරසුත්තන්තෙහි සමොධානෙත්වා ආභිධම්මිකත්ථෙරානං සුත්තන්තං පත්වා අකිලමත්ථං ඨපිතා. තෙ පනෙතෙ එකස්මිං නික්ඛෙපකණ්ඩෙයෙව මත්ථකං පාපෙත්වා විභත්තා. සෙසට්ඨානෙසු යාව සරණදුකා අභිධම්මො විභත්තො.

සම්මාසම්බුද්ධෙන හි අනුලොමපට්ඨානෙ ද්වාවීසති තිකෙ නිස්සාය තිකපට්ඨානං නාම නිද්දිට්ඨං. සතං දුකෙ නිස්සාය දුකපට්ඨානං නාම නිද්දිට්ඨං. තතො පරං ද්වාවීසති තිකෙ ගහෙත්වා දුකසතෙ පක්ඛිපිත්වා දුකතිකපට්ඨානං නාම දස්සිතං. තතො පරං දුකසතං ගහෙත්වා ද්වාවීසතියා තිකෙසු පක්ඛිපිත්වා තිකදුකපට්ඨානං නාම දස්සිතං. තිකෙ පන තිකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා තිකතිකපට්ඨානං නාම දස්සිතං. දුකෙ ච දුකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා දුකදුකපට්ඨානං නාම දස්සිතං. එවං –

තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,

දුකතිකඤ්චෙව තිකදුකඤ්ච;

තිකතිකඤ්චෙව දුකදුකඤ්ච,

ඡ අනුලොමම්හි නයා සුගම්භීරාති. (පට්ඨා. 1.1.39);

පච්චනීයපට්ඨානෙපි ද්වාවීසතිතිකෙ නිස්සාය තිකපට්ඨානං නාම. දුකසතං නිස්සාය දුකපට්ඨානං නාම. ද්වාවීසතිතිකෙ දුකසතෙ පක්ඛිපිත්වා දුකතිකපට්ඨානං නාම. දුකසතං ද්වාවීසතියා තිකෙසු පක්ඛිපිත්වා තිකදුකපට්ඨානං නාම. තිකෙ තිකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා තිකතිකපට්ඨානං නාම. දුකෙ දුකෙසුයෙව පක්ඛිපිත්වා දුකදුකපට්ඨානං නාමාති පච්චනීයෙපි ඡහි නයෙහි පට්ඨානං නිද්දිට්ඨං. තෙන වුත්තං –

තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,

දුකතිකඤ්චෙව තිකදුකඤ්ච;

තිකතිකඤ්චෙව දුකදුකඤ්ච,

ඡ පච්චනීයම්හි නයා සුගම්භීරාති. (පට්ඨා. 1.1.44);

තතො පරං අනුලොමපච්චනීයෙපි එතෙනෙව උපායෙන ඡ නයා දස්සිතා. තෙනාහ –

තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,

දුකතිකඤ්චෙව තිකදුකඤ්ච;

තිකතිකඤ්චෙව දුකදුකඤ්ච,

ඡ අනුලොමපච්චනීයම්හි නයා සුගම්භීරාති. (පට්ඨා. 1.1.48);

තදනන්තරං පච්චනීයානුලොමෙපි එතෙහෙව ඡහි නයෙහි නිද්දිට්ඨං. තෙනාහ –

තිකඤ්ච පට්ඨානවරං දුකුත්තමං,

දුකතිකඤ්චෙව තිකදුකඤ්ච;

තිකතිකඤ්චෙව දුකදුකඤ්ච,

ඡ පච්චනීයානුලොමම්හි නයා සුගම්භීරාති. (පට්ඨා. 1.1.52);

එවං අනුලොමෙ ඡ පට්ඨානානි, පටිලොමෙ ඡ, අනුලොමපච්චනීයෙ ඡ, පච්චනීයානුලොමෙ ඡ පට්ඨානානීති ඉදං චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානසමොධානං පට්ඨානං මහාපකරණං නාම.

ඉදානි ඉමස්ස අභිධම්මස්ස ගම්භීරභාවවිජානනත්ථං චත්තාරො සාගරා වෙදිතබ්බා – සංසාරසාගරො, ජලසාගරො, නයසාගරො, ඤාණසාගරොති. තත්ථ සංසාරසාගරො නාම –

ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතීති.

එවං වුත්තං සංසාරවට්ටං. ස්වායං යස්මා ඉමෙසං සත්තානං උප්පත්තියා පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායති එත්තකානඤ්හි වස්සසතානං වා වස්සසහස්සානං වා වස්සසතසහස්සානං වා, කප්පසතානං වා කප්පසහස්සානං වා කප්පසතසහස්සානං වා මත්ථකෙ සත්තා උප්පන්නා, තතො පුබ්බෙ නාහෙසුන්ති වා, අසුකස්ස නාම රඤ්ඤො කාලෙ උප්පන්නා, අසුකස්ස බුද්ධස්ස කාලෙ උප්පන්නා තතො පුබ්බෙ නාහෙසුන්ති වා, අයං පරිච්ඡෙදො නත්ථි; ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය, ඉතො පුබ්බෙ අවිජ්ජා නාහොසි අථ පච්ඡා සමභවී’’ති (අ. නි. 10.61) ඉමිනා පන නයෙන සංසාරසාගරො අනමතග්ගොව.

මහාසමුද්දො පන ජලසාගරො නාමාති වෙදිතබ්බො. සො චතුරාසීතියොජනසහස්සගම්භීරො. තත්ථ උදකස්ස ආළ්හකසතෙහි වා ආළ්හකසහස්සෙහි වා ආළ්හකසතසහස්සෙහි වා පමාණං නාම නත්ථි. අථ ඛො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. අයං ජලසාගරො නාම.

කතමො නයසාගරො? තෙපිටකං බුද්ධවචනං. ද්වෙපි හි තන්තියො පච්චවෙක්ඛන්තානං සද්ධාසම්පන්නානං පසාදබහුලානං ඤාණුත්තරානං කුලපුත්තානං අනන්තං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජති. කතමා ද්වෙ? විනයඤ්ච අභිධම්මඤ්ච. විනයධරභික්ඛූනඤ්හි විනයතන්තිං පච්චවෙක්ඛන්තානං දොසානුරූපං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං නාම – ඉමස්මිං දොසෙ ඉමස්මිං වීතික්කමෙ ඉදං නාම හොතීති සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං – අඤ්ඤෙසං අවිසයො, බුද්ධානමෙව විසයොති. උත්තරිමනුස්සධම්මපෙය්‍යාලං පච්චවෙක්ඛන්තානං නීලපෙය්‍යාලං පච්චවෙක්ඛන්තානං සඤ්චරිත්තපෙය්‍යාලං පච්චවෙක්ඛන්තානං අනන්තං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජති. ආභිධම්මිකභික්ඛූනම්පි ඛන්ධන්තරං ආයතනන්තරං ධාත්වන්තරං ඉන්ද්‍රියන්තරං බලබොජ්ඣඞ්ගකම්මවිපාකන්තරං රූපාරූපපරිච්ඡෙදං සණ්හසුඛුමධම්මං ගගනතලෙ තාරකරූපානි ගණ්හන්තො විය රූපාරූපධම්මෙ පබ්බං පබ්බං කොට්ඨාසං කොට්ඨාසං කත්වා විභජන්තො දස්සෙසි වත නො සත්ථාති අභිධම්මතන්තිං පච්චවෙක්ඛන්තානං අනන්තං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජති.

එවං උප්පත්තියා පනස්ස ඉදං වත්ථුපි වෙදිතබ්බං – මහාගතිගමියතිස්සදත්තත්ථෙරො කිර නාම මහාබොධිං වන්දිස්සාමීති පරතීරං ගච්ඡන්තො නාවාය උපරිතලෙ නිසින්නො මහාසමුද්දං ඔලොකෙසි. අථස්ස තස්මිං සමයෙ නෙව පරතීරං පඤ්ඤායිත්ථ, න ඔරිමතීරං, ඌමිවෙගප්පභෙදසමුග්ගතජලචුණ්ණපරිකිණ්ණො පන පසාරිතරජතපට්ටසුමනපුප්ඵසන්ථරසදිසො මහාසමුද්දොව පඤ්ඤායිත්ථ. සො කිං නු ඛො මහාසමුද්දස්ස ඌමිවෙගො බලවා උදාහු චතුවීසතිප්පභෙදෙ සමන්තපට්ඨානෙ නයමුඛං බලවන්ති චින්තෙසි. අථස්ස මහාසමුද්දෙ පරිච්ඡෙදො පඤ්ඤායති – අයඤ්හි හෙට්ඨා මහාපථවියා පරිච්ඡින්නො, උපරි ආකාසෙන, එකතො චක්කවාළපබ්බතෙන, එකතො වෙලන්තෙන පරිච්ඡින්නො; සමන්තපට්ඨානස්ස පන පරිච්ඡෙදො න පඤ්ඤායතීති සණ්හසුඛුමධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස බලවපීති උප්පන්නා. සො පීතිං වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා යථානිසින්නොව සබ්බකිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා අග්ගඵලෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාය උදානං උදානෙසි –

අත්ථෙව ගම්භීරගතං සුදුබ්බුධං,

සයං අභිඤ්ඤාය සහෙතුසම්භවං;

යථානුපුබ්බං නිඛිලෙන දෙසිතං,

මහෙසිනා රූපගතංව පස්සතීති.

අයං නයසාගරො නාම.

කතමො ඤාණසාගරො? සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඤාණසාගරො නාම. අයං සංසාරසාගරො නාම, අයං ජලසාගරො නාම, අයං නයසාගරො නාමාති හි අඤ්ඤෙන න සක්කා ජානිතුං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනෙව සක්කා ජානිතුන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඤාණසාගරො නාම. ඉමෙසු චතූසු සාගරෙසු ඉමස්මිං ඨානෙ නයසාගරො අධිප්පෙතො. ඉමඤ්හි සබ්බඤ්ඤුබුද්ධාව පටිවිජ්ඣන්ති.

අයම්පි භගවා බොධිමූලෙ නිසින්නො ‘ඉමං පටිවිජ්ඣිත්වා ඉමං වත මෙ ධම්මං එසන්තස්ස ගවෙසන්තස්ස කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි වීතිවත්තානි, අථ මෙ ඉමස්මිං පල්ලඞ්කෙ නිසින්නෙන දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං ඛෙපෙත්වා අයං ධම්මො පටිවිද්ධො’ති පටිවිද්ධධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තො සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසීදි. තතො තම්හා පල්ලඞ්කා වුට්ඨාය ‘ඉමස්මිං වත මෙ පල්ලඞ්කෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිද්ධ’න්ති අනිමිසෙහි චක්ඛූහි සත්තාහං පල්ලඞ්කං ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. තතො දෙවතානං ‘අජ්ජාපි නූන සිද්ධත්ථස්ස කත්තබ්බකිච්චං අත්ථි, පල්ලඞ්කස්මිඤ්හි ආලයං න විජහතී’ති පරිවිතක්කො උදපාදි.

සත්ථා දෙවතානං විතක්කං ඤත්වා තාවදෙව තාසං විතක්කවූපසමනත්ථං වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා යමකපාටිහාරියං දස්සෙසි. මහාබොධිපල්ලඞ්කස්මිඤ්හි කතපාටිහාරියඤ්ච, ඤාතිසමාගමෙ කතපාටිහාරියඤ්ච, පාටියපුත්තසමාගමෙ කතපාටිහාරියඤ්ච, සබ්බං කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ කතයමකපාටිහාරියසදිසමෙව අහොසි. එවං යමකපාටිහාරියං කත්වා පල්ලඞ්කස්ස ඨිතට්ඨානස්ස ච අන්තරෙ ආකාසතො ඔරුය්හ සත්තාහං චඞ්කමි. ඉමෙසු ච එකවීසතියා දිවසෙසු එකදිවසෙපි සත්ථු සරීරතො රස්මියො න නික්ඛන්තා.

චතුත්ථෙ පන සත්තාහෙ පච්ඡිමුත්තරාය දිසාය රතනඝරෙ නිසීදි – රතනඝරං නාම නෙව සත්තරතනමයං ගෙහං. සත්තන්නං පන පකරණානං සම්මසිතට්ඨානං රතනඝරන්ති වෙදිතබ්බං – තත්ථ ධම්මසඞ්ගණිං සම්මසන්තස්සාපි සරීරතො රස්මියො න නික්ඛන්තා. විභඞ්ගප්පකරණං ධාතුකථං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිං කථාවත්ථුප්පකරණං යමකප්පකරණං සම්මසන්තස්සාපි සරීරතො රස්මියො න නික්ඛන්තා. යදා පන මහාපකරණං ඔරුය්හ ‘‘හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො…පෙ… අවිගතපච්චයො’’ති සම්මසනං ආරභි, අථස්ස චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානං සම්මසන්තස්ස එකන්තතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං මහාපකරණෙයෙව ඔකාසං ලභි. යථා හි තිමිරපිඞ්ගලමහාමච්ඡො චතුරාසීතියොජනසහස්සගම්භීරෙ මහාසමුද්දෙයෙව ඔකාසං ලභති, එවමෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං එකන්තතො මහාපකරණෙයෙව ඔකාසං ලභි.

සත්ථු එවං ලද්ධොකාසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන යථාසුඛං සණ්හසුඛුමධම්මං සම්මසන්තස්ස සරීරතො නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරවසෙන ඡබ්බණ්ණරස්මියො නික්ඛමිංසු. කෙසමස්සූහි චෙව අක්ඛීනඤ්ච නීලට්ඨානෙහි නීලරස්මියො නික්ඛමිංසු, යාසං වසෙන ගගනතලං අඤ්ජනචුණ්ණසමොකිණ්ණං විය උමාපුප්ඵනීලුප්පලදලසඤ්ඡන්නං විය වීතිපතන්තමණිතාලවණ්ටං විය සම්පසාරිතමෙචකපටං විය ච අහොසි.

ඡවිතො චෙව අක්ඛීනඤ්ච පීතට්ඨානෙහි පීතරස්මියො නික්ඛමිංසු; යාසං වසෙන දිසාභාගා සුවණ්ණරසධාරාභිසිඤ්චමානා විය සුවණ්ණපටපසාරිතා විය කුඞ්කුමචුණ්ණකණිකාරපුප්ඵසම්පරිකිණ්ණා විය ච විරොචිංසු.

මංසලොහිතෙහි චෙව අක්ඛීනඤ්ච රත්තට්ඨානෙහි ලොහිතරස්මියො නික්ඛමිංසු යාසං වසෙන දිසාභාගා චීනපිට්ඨචුණ්ණරඤ්ජිතා විය සුපක්කලාඛාරසසිඤ්චමානා විය රත්තකම්බලපරික්ඛිත්තා විය ජයසුමනපාරිභද්දකබන්ධුජීවකකුසුමසම්පරිකිණ්ණා විය ච විරොචිංසු.

අට්ඨීහි චෙව දන්තෙහි ච අක්ඛීනඤ්ච සෙතට්ඨානෙහි ඔදාතරස්මියො නික්ඛමිංසු; යාසං වසෙන දිසාභාගා රජතඝටෙහි ආසිඤ්චමානඛීරධාරාසම්පරිකිණ්ණා විය සම්පසාරිතරජතපට්ටවිතානා විය, වීතිපතන්තරජතතාලවණ්ටා විය, කුන්දකුමුදසින්දුවාරසුමනමල්ලිකාදිකුසුමසඤ්ඡන්නා විය ච විරොචිංසු.

මඤ්ජිට්ඨපභස්සරා පන තම්හා තම්හා සරීරප්පදෙසා නික්ඛමිංසු. ඉති තා ඡබ්බණ්ණරස්මියො නික්ඛමිත්වා ඝනමහාපථවිං ගණ්හිංසු.

චතුනහුතාධිකද්වියොජනසතසහස්සබහලා මහාපථවී නිද්ධන්තසුවණ්ණපිණ්ඩි විය අහොසි. අථ මහාපථවිං භින්දිත්වා හෙට්ඨා උදකං ගණ්හිංසු. පථවිසන්ධාරකං අට්ඨනහුතාධිකචතුයොජනසතසහස්සබහලං උදකං සුවණ්ණකලසෙහි ආසිඤ්චමානවිලීනසුවණ්ණං විය අහොසි. උදකං විනිවිජ්ඣිත්වා වාතං අග්ගහෙසුං. ඡනහුතාධිකනවයොජනසතසහස්සබහලො වාතො සමුස්සිතසුවණ්ණක්ඛන්ධො විය අහොසි. වාතං විනිවිජ්ඣිත්වා හෙට්ඨා අජටාකාසං පක්ඛන්දිංසු.

උපරිභාගෙන උග්ගන්ත්වාපි චාතුමහාරාජිකෙ ගණ්හිංසු. තෙ විනිවිජ්ඣිත්වා තාවතිංසෙ තතො යාමෙ තතො තුසිතෙ තතො නිම්මානරතී තතො පරනිම්මිතවසවත්තී තතො නව බ්‍රහ්මලොකෙ තතො වෙහප්ඵලෙ තතො පඤ්ච සුද්ධාවාසෙ විනිවිජ්ඣිත්වා චත්තාරො ආරුප්පෙ ගණ්හිංසු. චත්තාරො ච ආරුප්පෙ විනිවිජ්ඣිත්වා අජටාකාසං පක්ඛන්දිංසු.

තිරියභාගෙහි අනන්තා ලොකධාතුයො පක්ඛන්දිංසු. එත්තකෙසු ඨානෙසු චන්දම්හි චන්දප්පභා නත්ථි, සූරියෙ සූරියප්පභා නත්ථි, තාරකරූපෙසු තාරකරූපප්පභා නත්ථි, දෙවතානං උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛෙසු චෙව සරීරෙසු ච ආභරණෙසු චාති සබ්බත්ථ පභා නත්ථි. තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුයා ආලොකඵරණසමත්ථො මහාබ්‍රහ්මාපි සූරියුග්ගමනෙ ඛජ්ජොපනකො විය අහොසි. චන්දසූරියතාරකරූපදෙවතුය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛානං පරිච්ඡෙදමත්තකමෙව පඤ්ඤායිත්ථ. එත්තකං ඨානං බුද්ධරස්මීහියෙව අජ්ඣොත්ථටං අහොසි. අයඤ්ච නෙව බුද්ධානං අධිට්ඨානිද්ධි, න භාවනාමයිද්ධි. සණ්හසුඛුමධම්මං පන සම්මසතො ලොකනාථස්ස ලොහිතං පසීදි, වත්ථුරූපං පසීදි, ඡවිවණ්ණො පසීදි. චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතු සමන්තා අසීතිහත්ථමත්තෙ පදෙසෙ නිච්චලාව අට්ඨාසි. ඉමිනා නීහාරෙන සත්තාහං සම්මසි.

සත්ත රත්තින්දිවානි සම්මසිතධම්මො කිත්තකො අහොසීති? අනන්තො අපරිමාණො අහොසි. අයං තාව මනසාදෙසනා නාම. සත්ථා පන එවං සත්තාහං මනසා චින්තිතධම්මං වචීභෙදං කත්වා දෙසෙන්තො වස්සසතෙනපි වස්සසහස්සෙනපි වස්සසතසහස්සෙනපි මත්ථකං පාපෙත්වා දෙසෙතුං න සක්කොතීති න වත්තබ්බං. අපරභාගෙපි හි තථාගතො තාවතිංසභවනෙ පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පණ්ඩුකම්බලසිලායං දසසහස්සචක්කවාළදෙවතානං මජ්ඣෙ නිසින්නො මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා කුසලා ධම්මා, අකුසලා ධම්මා, අබ්‍යාකතා ධම්මාති ධම්මං දෙසෙන්තො සතභාගෙන සහස්සභාගෙන සතසහස්සභාගෙන ධම්මන්තරා ධම්මන්තරං සඞ්කමිත්වා සඞ්කමිත්වාව දෙසෙසි. තයො මාසෙ නිරන්තරං පවත්තිතදෙසනා වෙගෙන පවත්තා ආකාසගඞ්ගා විය අධොමුඛඨපිතඋදකඝටා නික්ඛන්තඋදකධාරා විය ච හුත්වා අනන්තා අපරිමාණා අහොසි.

බුද්ධානඤ්හි භත්තානුමොදනකාලෙපි ථොකං වඩ්ඪෙත්වා අනුමොදෙන්තානං දෙසනා දීඝමජ්ඣිමනිකායප්පමාණා හොති. පච්ඡාභත්තං පන සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙන්තානං දෙසනා සංයුත්තඅඞ්ගුත්තරිකද්වෙමහානිකායප්පමාණාව හොති. කස්මා? බුද්ධානඤ්හි භවඞ්ගපරිවාසො ලහුකො දන්තාවරණං සුඵුසිතං මුඛාදානං සිලිට්ඨං ජිව්හා මුදුකා සරො මධුරො වචනං ලහුපරිවත්තං. තස්මා තං මුහුත්තං දෙසිතධම්මොපි එත්තකො හොති. තෙමාසං දෙසිතධම්මො පන අනන්තො අපරිමාණොයෙව.

ආනන්දත්ථෙරො හි බහුස්සුතො තිපිටකධරො පඤ්චදස ගාථාසහස්සානි සට්ඨි පදසහස්සානි ලතාපුප්ඵානි ආකඩ්ඪන්තො විය ඨිතපදෙනෙව ඨත්වා ගණ්හාති වා වාචෙති වා දෙසෙති වා. එත්තකො ථෙරස්ස එකො උද්දෙසමග්ගො නාම හොති. ථෙරස්ස හි අනුපදං උද්දෙසං දදමානො අඤ්ඤො දාතුං න සක්කොති, න සම්පාපුණාති. සම්මාසම්බුද්ධොව සම්පාපුණෙය්‍ය. එවං අධිමත්තසතිමා අධිමත්තගතිමා අධිමත්තධිතිමා සාවකො සත්ථාරා තෙමාසං ඉමිනා නීහාරෙන දෙසිතදෙසනං වස්සසතං වස්සසහස්සං උග්ගණ්හන්තොපි මත්ථකං පාපෙතුං න සක්කොති.

එවං තෙමාසං නිරන්තරං දෙසෙන්තස්ස පන තථාගතස්ස කබළීකාරාහාරප්පටිබද්ධං උපාදින්නකසරීරං කථං යාපෙසීති? පටිජග්ගනෙනෙව. බුද්ධානඤ්හි සො සො කාලො සුවවත්ථිතො සුපරිච්ඡින්නො සුපච්චක්ඛො. තස්මා භගවා ධම්මං දෙසෙන්තොව මනුස්සලොකෙ කාලං ඔලොකෙති. සො භික්ඛාචාරවෙලං සල්ලක්ඛෙත්වා නිම්මිතබුද්ධං මාපෙත්වා ‘ඉමස්ස චීවරග්ගහණං පත්තග්ගහණං සරකුත්ති ආකප්පො ච එවරූපො නාම හොතු, එත්තකං නාම ධම්මං දෙසෙතූ’ති අධිට්ඨාය පත්තචීවරමාදාය අනොතත්තදහං ගච්ඡති. දෙවතා නාගලතාදන්තකට්ඨං දෙන්ති. තං ඛාදිත්වා අනොතත්තදහෙ සරීරං පටිජග්ගිත්වා මනොසිලාතලෙ ඨිතො සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා චීවරං පාරුපිත්වා චාතුමහාරාජදත්තියං සෙලමයං පත්තං ආදාය උත්තරකුරුං ගච්ඡති. තතො පිණ්ඩපාතං ආහරිත්වා අනොතත්තදහතීරෙ නිසින්නො තං පරිභුඤ්ජිත්වා දිවාවිහාරාය චන්දනවනං ගච්ඡති.

ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරොපි තත්ථ ගන්ත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස වත්තං කත්වා එකමන්තං නිසීදති. අථස්ස සත්ථා නයං දෙති. ‘සාරිපුත්ත, එත්තකො ධම්මො මයා දෙසිතො’ති ආචික්ඛති. එවං සම්මාසම්බුද්ධෙ නයං දෙන්තෙ පටිසම්භිදාප්පත්තස්ස අග්ගසාවකස්ස වෙලන්තෙ ඨත්වා හත්ථං පසාරෙත්වා දස්සිතසමුද්දසදිසං නයදානං හොති. ථෙරස්සාපි නයසතෙන නයසහස්සෙන නයසතසහස්සෙන භගවතා දෙසිතධම්මො උපට්ඨාතියෙව.

සත්ථා දිවාවිහාරං නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙතුං කාය වෙලාය ගච්ඡතීති? සාවත්ථිවාසීනං කුලපුත්තානං සම්පත්තානං ධම්මදෙසනවෙලා නාම අත්ථි, තාය වෙලාය ගච්ඡති. ධම්මං දෙසෙත්වා ගච්ඡන්තං වා ආගච්ඡන්තං වා කෙ ජානන්ති කෙ න ජානන්තීති? මහෙසක්ඛා දෙවතා ජානන්ති, අප්පෙසක්ඛා දෙවතා න ජානන්ති. කස්මා න ජානන්තීති? සම්මාසම්බුද්ධස්ස වා නිම්මිතබුද්ධස්ස වා රස්මිආදීසු නානත්තාභාවා. උභින්නම්පි හි තෙසං රස්මීසු වා සරෙසු වා වචනෙසු වා නානත්තං නත්ථි.

සාරිපුත්තත්ථෙරොපි සත්ථාරා දෙසිතං දෙසිතං ධම්මං ආහරිත්වා අත්තනො සද්ධිවිහාරිකානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං දෙසෙසි. තෙසං අයං පුබ්බයොගො – තෙ කිර කස්සපදසබලස්ස කාලෙ ඛුද්දකවග්ගුලියොනියං නිබ්බත්තා පබ්භාරෙ ඔලම්බන්තා ද්වින්නං ආභිධම්මිකභික්ඛූනං අභිධම්මං සජ්ඣායන්තානං සරෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛෙ අජානිත්වාපි සරෙ නිමිත්තග්ගාහමත්තකෙනෙව කාලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. එකං බුද්ධන්තරං දෙවලොකෙ වසිත්වා තස්මිං කාලෙ මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තා යමකපාටිහාරියෙ පසීදිත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. ථෙරො සත්ථාරා දෙසිතං දෙසිතං ධම්මං ආහරිත්වා තෙසං දෙසෙසි. සම්මාසම්බුද්ධස්ස අභිධම්මදෙසනාපරියොසානඤ්ච තෙසං භික්ඛූනං සත්තප්පකරණඋග්ගහණඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව අහොසි.

අභිධම්මෙ වාචනාමග්ගො නාම සාරිපුත්තත්ථෙරප්පභවො. මහාපකරණෙ ගණනචාරොපි ථෙරෙනෙව ඨපිතො. ථෙරො හි ඉමිනා නීහාරෙන ධම්මන්තරං අමක්ඛෙත්වාව සුඛං ගහෙතුං ධාරෙතුං පරියාපුණිතුං වාචෙතුඤ්ච පහොතීති ගණනචාරං ඨපෙසි. එවං සන්තෙ ථෙරොව පඨමතරං ආභිධම්මිකො හොතීති? න හොති. සම්මාසම්බුද්ධොව පඨමතරං ආභිධම්මිකො. සො හි නං මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ නිසීදිත්වා පටිවිජ්ඣි. බුද්ධො හුත්වා ච පන සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නො උදානං උදානෙසි –

‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා,

ආතාපිනො ඣායතො බ්‍රාහ්මණස්ස;

අථස්ස කඞ්ඛා වපයන්ති සබ්බා,

යතො පජානාති සහෙතුධම්මං.

‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා,

ආතාපිනො ඣායතො බ්‍රාහ්මණස්ස;

අථස්ස කඞ්ඛා වපයන්ති සබ්බා,

යතො ඛයං පච්චයානං අවෙදි.

‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා,

ආතාපිනො ඣායතො බ්‍රාහ්මණස්ස;

විධූපයං තිට්ඨති මාරසෙනං,

සූරියොව ඔභාසයමන්තලික්ඛ’’න්ති. (මහාව. 1-3; උදා. 1-3);

ඉදං පඨමබුද්ධවචනං නාම. ධම්මපදභාණකා පන –

‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්සං අනිබ්බිසං;

ගහකාරං ගවෙසන්තො, දුක්ඛා ජාති පුනප්පුනං.

‘‘ගහකාරක දිට්ඨොසි, පුන ගෙහං න කාහසි;

සබ්බා තෙ ඵාසුකා භග්ගා, ගහකූටං විසඞ්ඛතං;

විසඞ්ඛාරගතං චිත්තං, තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා’’ති. (ධ. ප. 153-154);

ඉදං පඨමබුද්ධවචනං නාමාති වදන්ති.

යමකසාලානමන්තරෙ නිපන්නෙන පරිනිබ්බානසමයෙ ‘‘හන්ද දානි, භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි වො, වයධම්මා සඞ්ඛාරා, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති (දී. නි. 2.218) වුත්තවචනං පච්ඡිමබුද්ධවචනං නාම.

උභින්නමන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි පුප්ඵදාමං ගන්ථෙන්තෙන විය, රතනාවලිං ආවුනන්තෙන විය, ච කථිතො අමතප්පකාසනො සද්ධම්මො මජ්ඣිමබුද්ධවචනං නාම.