සුත්තන්තිකදුකනික්ඛෙපකථා

1303. සුත්තන්තිකදුකෙසු මාතිකාකථායං අත්ථතො විවෙචිතත්තා යානි ච නෙසං නිද්දෙසපදානි තෙසම්පි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා යෙභුය්‍යෙන උත්තානත්ථානි එව. ඉදං පනෙත්ථ විසෙසමත්තං – විජ්ජූපමදුකෙ තාව චක්ඛුමා කිර පුරිසො මෙඝන්ධකාරෙ රත්තිං මග්ගං පටිපජ්ජි. තස්ස අන්ධකාරතාය මග්ගො න පඤ්ඤායි. විජ්ජු නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරං විද්ධංසෙසි. අථස්ස අන්ධකාරවිගමා මග්ගො පාකටො අහොසි. සො දුතියම්පි ගමනං අභිනීහරි. දුතියම්පි අන්ධකාරො ඔත්ථරි. මග්ගො න පඤ්ඤායි. විජ්ජු නිච්ඡරිත්වා තං විද්ධංසෙසි. විගතෙ අන්ධකාරෙ මග්ගො පාකටො අහොසි. තතියම්පි ගමනං අභිනීහරි. අන්ධකාරො ඔත්ථරි. මග්ගො න පඤ්ඤායි. විජ්ජු නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරං විද්ධංසෙසි.

තත්ථ චක්ඛුමතො පුරිසස්ස අන්ධකාරෙ මග්ගපටිපජ්ජනං විය අරියසාවකස්ස සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය විපස්සනාරම්භො. අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස අපඤ්ඤායනකාලො විය සච්චච්ඡාදකතමං. විජ්ජුයා නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරස්ස විද්ධංසිතකාලො විය සොතාපත්තිමග්ගොභාසෙන උප්පජ්ජිත්වා සච්චච්ඡාදකතමස්ස විනොදිතකාලො. විගතෙ අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස පාකටකාලො විය සොතාපත්තිමග්ගස්ස චතුන්නං සච්චානං පාකටකාලො. මග්ගස්ස පාකටං පන මග්ගසමඞ්ගිපුග්ගලස්ස පාකටමෙව. දුතියගමනාභිනීහාරො විය සකදාගාමිමග්ගත්ථාය විපස්සනාරම්භො. අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස අපඤ්ඤායනකාලො විය සච්චච්ඡාදකතමං. දුතියං විජ්ජුයා නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරස්ස විද්ධංසිතකාලො විය සකදාගාමිමග්ගොභාසෙන උප්පජ්ජිත්වා සච්චච්ඡාදකතමස්ස විනොදිතකාලො. විගතෙ අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස පාකටකාලො විය සකදාගාමිමග්ගස්ස චතුන්නං සච්චානං පාකටකාලො. මග්ගස්ස පාකටං පන මග්ගසමඞ්ගිපුග්ගලස්ස පාකටමෙව. තතියගමනාභිනීහාරො විය අනාගාමිමග්ගත්ථාය විපස්සනාරම්භො. අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස අපඤ්ඤායනකාලො විය සච්චච්ඡාදකතමං. තතියං විජ්ජුයා නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරස්ස විද්ධංසිතකාලො විය අනාගාමිමග්ගොභාසෙන උප්පජ්ජිත්වා සච්චච්ඡාදකතමස්ස විනොදිතකාලො. විගතෙ අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස පාකටකාලො විය අනාගාමිමග්ගස්ස චතුන්නං සච්චානං පාකටකාලො. මග්ගස්ස පාකටං පන මග්ගසමඞ්ගිපුග්ගලස්ස පාකටමෙව.

වජිරස්ස පන පාසාණො වා මණි වා අභෙජ්ජො නාම නත්ථි. යත්ථ පතති තං විනිවිද්ධමෙව හොති. වජිරං ඛෙපෙන්තං අසෙසෙත්වා ඛෙපෙති. වජිරෙන ගතමග්ගො නාම පුන පාකතිකො න හොති. එවමෙව අරහත්තමග්ගස්ස අවජ්ඣකිලෙසො නාම නත්ථි. සබ්බකිලෙසෙ විනිවිජ්ඣති වජිරං විය. අරහත්තමග්ගොපි කිලෙසෙ ඛෙපෙන්තො අසෙසෙත්වා ඛෙපෙති. වජිරෙන ගතමග්ගස්ස පුන පාකතිකත්තාභාවො විය අරහත්තමග්ගෙන පහීනකිලෙසානං පුන පච්චුදාවත්තනං නාම නත්ථීති.

1307. බාලදුකනිද්දෙසෙ බාලෙසු අහිරිකානොත්තප්පානි පාකටානි, මූලානි ච සෙසානං බාලධම්මානං. අහිරිකො හි අනොත්තප්පී ච න කිඤ්චි අකුසලං න කරොති නාමාති. එතානි ද්වෙ පඨමංයෙව විසුං වුත්තානි. සුක්කපක්ඛෙපි අයමෙව නයො. තථා කණ්හදුකෙ.

1311. තපනීයදුකනිද්දෙසෙ කතත්තා ච අකතත්තා ච තපනං වෙදිතබ්බං. කායදුච්චරිතාදීනි හි කතත්තා තපන්ති, කායසුචරිතාදීනි අකතත්තා. තථා හි පුග්ගලො ‘කතං මෙ කායදුච්චරිත’න්ති තප්පති, ‘අකතං මෙ කායසුචරිත’න්ති තප්පති. ‘කතං මෙ වචීදුච්චරිත’න්ති තප්පති…පෙ… ‘අකතං මෙ මනොසුචරිත’න්ති තප්පති. අතපනීයෙපි එසෙව නයො. කල්‍යාණකාරී හි පුග්ගලො ‘කතං මෙ කායසුචරිත’න්ති න තප්පති, ‘අකතං මෙ කායදුච්චරිත’න්ති න තප්පති…පෙ… ‘අකතං මෙ මනොදුච්චරිත’න්ති න තප්පතීති (අ. නි. 2.3).

1313. අධිවචනදුකනිද්දෙසෙ යා තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති සබ්බධම්මග්ගහණං. සඞ්ඛායතීති සඞ්ඛා, සංකථියතීති අත්ථො. කින්ති සංකථියති? අහන්ති මමන්ති පරොති පරස්සාති සත්තොති භාවොති පොසොති පුග්ගලොති නරොති මාණවොති තිස්සොති දත්තොති, ‘මඤ්චො පීඨං භිසි බිම්බොහනං’ ‘විහාරො පරිවෙණං ද්වාරං වාතපාන’න්ති එවං අනෙකෙහි ආකාරෙහි සංකථියතීති ‘සඞ්ඛා’. සමඤ්ඤායතීති සමඤ්ඤා. කින්ති සමඤ්ඤායති? ‘අහන්ති…පෙ… වාතපාන’න්ති සමඤ්ඤායතීති ‘සමඤ්ඤා’. පඤ්ඤාපියතීති පඤ්ඤත්ති. වොහරියතීති වොහාරො. කින්ති වොහරියති? ‘අහ’න්ති…පෙ… ‘වාතපාන’න්ති වොහරියතීති වොහාරො.

නාමන්ති චතුබ්බිධං නාමං – සාමඤ්ඤනාමං ගුණනාමං කිත්තිමනාමං ඔපපාතිකනාමන්ති. තත්ථ පඨමකප්පිකෙසු මහාජනෙන සම්මන්නිත්වා ඨපිතත්තා මහාසම්මතොති රඤ්ඤො නාමං ‘සාමඤ්ඤනාමං’ නාම. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘මහාජනසම්මතොති ඛො, වාසෙට්ඨ, මහාසම්මතො ත්වෙව පඨමං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති (දී. නි. 3.131). ධම්මකථිකො පංසුකූලිකො විනයධරො තෙපිටකො සද්ධො පසන්නොති එවරූපං ගුණතො ආගතනාමං ‘ගුණනාමං’ නාම. භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනිපි තථාගතස්ස අනෙකානි නාමසතානි ගුණනාමානෙව. තෙන වුත්තං –

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති.

යං පන ජාතස්ස කුමාරකස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ දක්ඛිණෙය්‍යානං සක්කාරං කත්වා සමීපෙ ඨිතා ඤාතකා කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා ‘අයං අසුකොනාමා’ති නාමං කරොන්ති, ඉදං ‘කිත්තිමනාම’ නාම. යා පන පුරිමපඤ්ඤත්ති පච්ඡිමපඤ්ඤත්තියං පතති, පුරිමවොහාරො පච්ඡිමවොහාරෙ පතති, සෙය්‍යථිදං – පුරිමකප්පෙපි චන්දො චන්දොයෙව නාම, එතරහිපි චන්දොව. අතීතෙ සූරියො… සමුද්දො… පථවී… පබ්බතො පබ්බතොයෙව, නාම, එතරහිපි පබ්බතොයෙවාති ඉදං ‘ඔපපාතිකනාමං’ නාම. ඉදං චතුබ්බිධම්පි නාමං එත්ථ නාමමෙව හොති.

නාමකම්මන්ති නාමකරණං. නාමධෙය්‍යන්ති නාමට්ඨපනං. නිරුත්තීති නාමනිරුත්ති. බ්‍යඤ්ජනන්ති නාමබ්‍යඤ්ජනං. යස්මා පනෙතං අත්ථං බ්‍යඤ්ජෙති තස්මා එවං වුත්තං. අභිලාපොති නාමාභිලාපොව. සබ්බෙව ධම්මා අධිවචනපථාති අධිවචනස්ස නොපථධම්මො නාම නත්ථි. එකධම්මො සබ්බධම්මෙසු නිපතති, සබ්බධම්මා එකධම්මස්මිං නිපතන්ති. කථං? අයඤ්හි නාමපඤ්ඤත්ති එකධම්මො, සො සබ්බෙසු චතුභූමකධම්මෙසු නිපතති. සත්තොපි සඞ්ඛාරොපි නාමතො මුත්තකො නාම නත්ථි.

අටවීපබ්බතාදීසු රුක්ඛොපි ජානපදානං භාරො. තෙ හි ‘අයං කිං රුක්ඛො නාමා’ති පුට්ඨා ‘ඛදිරො’ ‘පලාසො’ති අත්තනා ජානනකනාමං කථෙන්ති. යස්ස නාමං න ජානන්ති තම්පි ‘අනාමකො’ නාමාති වදන්ති. තම්පි තස්ස නාමධෙය්‍යමෙව හුත්වා තිට්ඨති. සමුද්දෙ මච්ඡකච්ඡපාදීසුපි එසෙව නයො. ඉතරෙ ද්වෙ දුකා ඉමිනා සමානත්ථා එව.

1316. නාමරූපදුකෙ නාමකරණට්ඨෙන ච නමනට්ඨෙන ච නාමනට්ඨෙන ච නාමං. තත්ථ චත්තාරො ඛන්ධා තාව නාමකරණට්ඨෙන ‘නාමං’. යථා හි මහාජනසම්මතත්තා මහාසම්මතස්ස මහාසම්මතොති නාමං අහොසි, යථා වා මාතාපිතරො ‘අයං තිස්සො නාම හොතු, ඵුස්සො නාම හොතූ’ති එවං පුත්තස්ස කිත්තිමනාමං කරොන්ති, යථා වා ‘ධම්මකථිකො’ ‘විනයධරො’ති ගුණතො නාමං ආගච්ඡති, න එවං වෙදනාදීනං. වෙදනාදයො හි මහාපථවීආදයො විය අත්තනො නාමං කරොන්තාව උප්පජ්ජන්ති. තෙසු උප්පන්නෙසු තෙසං නාමං උප්පන්නමෙව හොති. න හි වෙදනං උප්පන්නං ‘ත්වං වෙදනා නාම හොහී’ති කොචි භණති. න ච තස්සා නාමග්ගහණකිච්චං අත්ථි. යථා පථවියා උප්පන්නාය ‘ත්වං පථවී නාම හොහී’ති නාමග්ගහණකිච්චං නත්ථි, චක්කවාළසිනෙරුචන්දිමසූරියනක්ඛත්තෙසු උප්පන්නෙසු ‘ත්වං චක්කවාළං නාම හොහි ත්වං නක්ඛත්තං නාම හොහී’ති නාමග්ගහණකිච්චං නත්ථි, නාමං උප්පන්නමෙව හොති, ඔපපාතිකපඤ්ඤත්තියං නිපතති, එවං වෙදනාය උප්පන්නාය ‘ත්වං වෙදනා නාම හොහී’ති නාමග්ගහණකිච්චං නත්ථි. තාය උප්පන්නාය වෙදනාති නාමං උප්පන්නමෙව හොති. ඔපපාතිකපඤ්ඤත්තියං නිපතති. සඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො. අතීතෙපි හි වෙදනා වෙදනායෙව, සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණමෙව. අනාගතෙපි, පච්චුප්පන්නෙපි. නිබ්බානං පන සදාපි නිබ්බානමෙවාති. ‘නාමකරණට්ඨෙන’ නාමං.

‘නමනට්ඨෙනා’පි චෙත්ථ චත්තාරො ඛන්ධා නාමං. තෙ හි ආරම්මණාභිමුඛා නමන්ති. ‘නාමනට්ඨෙන’ සබ්බම්පි නාමං. චත්තාරො හි ඛන්ධා ආරම්මණෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං නාමෙන්ති. නිබ්බානං ආරම්මණාධිපතිපච්චයතාය අත්තනි අනවජ්ජධම්මෙ නාමෙති.

1318. අවිජ්ජාභවතණ්හා වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථං ගහිතා.

1320. භවිස්සති අත්තා ච ලොකො චාති ඛන්ධපඤ්චකං අත්තා ච ලොකො චාති ගහෙත්වා ‘තං භවිස්සතී’ති ගහණාකාරෙන නිවිට්ඨා සස්සතදිට්ඨි. දුතියා ‘න භවිස්සතී’ති ආකාරෙන නිවිට්ඨා උච්ඡෙදදිට්ඨි.

1326. පුබ්බන්තං ආරබ්භාති අතීතකොට්ඨාසං ආරම්මණං කරිත්වා. ඉමිනා බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා අට්ඨාරස පුබ්බන්තානුදිට්ඨියො ගහිතා. අපරන්තං ආරබ්භාති අනාගතකොට්ඨාසං ආරම්මණං කරිත්වා. ඉමිනා තත්ථෙව ආගතා චතුචත්තාලීස අපරන්තානුදිට්ඨියො ගහිතා.

1332. දොවචස්සතානිද්දෙසෙ සහධම්මිකෙ වුච්චමානෙති සහධම්මිකං නාම යං භගවතා පඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං, තස්මිං වත්ථුං දස්සෙත්වා ආපත්තිං ආරොපෙත්වා ‘ඉදං නාම ත්වං ආපත්තිං ආපන්නො, ඉඞ්ඝ දෙසෙහි වුට්ඨාහි පටිකරොහී’ති වුච්චමානෙ. දොවචස්සායන්තිආදීසු එවං චොදියමානස්ස පටිචොදනාය වා අප්පදක්ඛිණගාහිතාය වා දුබ්බචස්ස කම්මං දොවචස්සායං. තදෙව දොවචස්සන්තිපි වුච්චති. තස්ස භාවො දොවචස්සියං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. විප්පටිකූලගාහිතාති විලොමගාහිතා. විලොමගහණසඞ්ඛාතෙන විපච්චනීකෙන සාතං අස්සාති විපච්චනීකසාතො. ‘පටාණිකගහණං ගහෙත්වා එකපදෙනෙව තං නිස්සද්දමකාසි’න්ති සුඛං පටිලභන්තස්සෙතං අධිවචනං. තස්ස භාවො විපච්චනීකසාතතා. ඔවාදං අනාදියනවසෙන අනාදරස්ස භාවො අනාදරියං. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. අනාදියනාකාරො වා අනාදරතා. ගරුවාසං අවසනවසෙන උප්පන්නො අගාරවභාවො අගාරවතා. සජෙට්ඨකවාසං අවසනවසෙන උප්පන්නො අප්පටිස්සවභාවො අප්පටිස්සවතා. අයං වුච්චතීති අයං එවරූපා දොවචස්සතා නාම වුච්චති. අත්ථතො පනෙසා තෙනාකාරෙන පවත්තා චත්තාරො ඛන්ධා, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොයෙව වාති. පාපමිත්තතාදීසුපි එසෙව නයො. දොවචස්සතා පාපමිත්තතාදයො හි විසුං චෙතසිකධම්මා නාම නත්ථි.

1333. නත්ථි එතෙසං සද්ධාති අස්සද්ධා; බුද්ධාදීනි වත්ථූනි න සද්දහන්තීති අත්ථො. දුස්සීලාති සීලස්ස දුන්නාමං නත්ථි, නිස්සීලාති අත්ථො. අප්පස්සුතාති සුතරහිතා. පඤ්ච මච්ඡරියානි එතෙසං අත්ථීති මච්ඡරිනො. දුප්පඤ්ඤාති නිප්පඤ්ඤා. සෙවනකවසෙන සෙවනා. බලවසෙවනා නිසෙවනා. සබ්බතොභාගෙන සෙවනා සංසෙවනා. උපසග්ගවසෙන වා පදං වඩ්ඪිතං. තීහිපි සෙවනාව කථිතා. භජනාති උපසඞ්කමනා. සම්භජනාති සබ්බතොභාගෙන භජනා. උපසග්ගවසෙන වා පදං වඩ්ඪිතං. භත්තීති දළ්හභත්ති. සම්භත්තීති සබ්බතොභාගෙන භත්ති. උපසග්ගවසෙන වා පදං වඩ්ඪිතං. ද්වීහිපි දළ්හභත්ති එව කථිතා. තංසම්පවඞ්කතාති තෙසු පුග්ගලෙසු කායෙන චෙව චිත්තෙන ච සම්පවඞ්කභාවො; තන්නින්නතා තප්පොණතා තප්පබ්භාරතාති අත්ථො.

1334. සොවචස්සතාදුකනිද්දෙසොපි වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො.

1336. පඤ්චපි ආපත්තික්ඛන්ධාති මාතිකානිද්දෙසෙන ‘පාරාජිකං සඞ්ඝාදිසෙසං පාචිත්තියං පාටිදෙසනීයං දුක්කට’න්ති ඉමා පඤ්ච ආපත්තියො. සත්තපි ආපත්තික්ඛන්ධාති විනයනිද්දෙසෙන ‘පාරාජිකං සඞ්ඝාදිසෙසං ථුල්ලච්චයං පාචිත්තියං පාටිදෙසනීයං දුක්කටං දුබ්භාසිත’න්ති ඉමා සත්ත ආපත්තියො. තත්ථ සහ වත්ථුනා තාසං ආපත්තීනං පරිච්ඡෙදජානනකපඤ්ඤා ආපත්තිකුසලතා නාම. සහ කම්මවාචාය ආපත්තිවුට්ඨානපරිච්ඡෙදජානනකපඤ්ඤා පන ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතා නාම.

1338. සමාපජ්ජිතබ්බතො සමාපත්ති. සහ පරිකම්මෙන අප්පනාපරිච්ඡෙදජානනකපඤ්ඤා පන සමාපත්තිකුසලතා නාම. ‘චන්දෙ වා සූරියෙ වා නක්ඛත්තෙ වා එත්තකං ඨානං ගතෙ වුට්ඨහිස්සාමී’ති අවිරජ්ඣිත්වා තස්මිංයෙව සමයෙ වුට්ඨානකපඤ්ඤාය අත්ථිතාය සමාපත්තිවුට්ඨානකුසලතා නාම.

1340. අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං උග්ගහමනසිකාරසවනධාරණපරිච්ඡෙදජානනකපඤ්ඤා ධාතුකුසලතා නාම. තාසංයෙව උග්ගහමනසිකාරජානනකපඤ්ඤා මනසිකාරකුසලතා නාම.

1342. ද්වාදසන්නං ආයතනානං උග්ගහමනසිකාරසවනධාරණපරිච්ඡෙදජානනකපඤ්ඤා ලතා නාම. තීසුපි වා එතාසු කුසලතාසු උග්ගහො මනසිකාරො සවනං සම්මසනං පටිවෙධො පච්චවෙක්ඛණාති සබ්බං වට්ටති. තත්ථ සවනඋග්ගහපච්චවෙක්ඛණා ලොකියා, පටිවෙධො ලොකුත්තරො. සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා. ‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’තිආදීනි (විභ. අට්ඨ. 225) පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ ආවිභවිස්සන්ති. ‘ඉමිනා පන පච්චයෙන ඉදං හොතී’ති ජානනකපඤ්ඤා පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා නාම.

1344. ඨානාට්ඨානකුසලතාදුකනිද්දෙසෙ හෙතූ පච්චයාති උභයම්පෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනං. චක්ඛුපසාදො හි රූපං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස හෙතු චෙව පච්චයො ච. තථා සොතපසාදාදයො සොතවිඤ්ඤාණාදීනං, අම්බබීජාදීනි ච අම්බඵලාදීනං. දුතියනයෙ යෙ යෙ ධම්මාති විසභාගපච්චයධම්මානං නිදස්සනං. යෙසං යෙසන්ති විසභාගපච්චයසමුප්පන්නධම්මනිදස්සනං. න හෙතූ න පච්චයාති චක්ඛුපසාදො සද්දං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකස්ස සොතවිඤ්ඤාණස්ස න හෙතු න පච්චයො. තථා සොතපසාදාදයො අවසෙසවිඤ්ඤාණාදීනං. අම්බාදයො ච තාලාදීනං උප්පත්තියාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

1346. අජ්ජවමද්දවනිද්දෙසෙ නීචචිත්තතාති පදමත්තමෙව විසෙසො. තස්සත්ථො – මානාභාවෙන නීචං චිත්තං අස්සාති නීචචිත්තො. නීචචිත්තස්ස භාවො නීචචිත්තතා. සෙසං චිත්තුජුකතාචිත්තමුදුතානං පදභාජනීයෙ ආගතමෙව.

1348. ඛන්තිනිද්දෙසෙ ඛමනකවසෙන ඛන්ති. ඛමනාකාරො ඛමනතා. අධිවාසෙන්ති එතාය, අත්තනො උපරි ආරොපෙත්වා වාසෙන්ති, න පටිබාහන්ති, න පච්චනීකතාය තිට්ඨන්තීති අධිවාසනතා. අචණ්ඩිකස්ස භාවො අචණ්ඩික්කං. අනසුරොපොති අසුරොපො වුච්චති න සම්මාරොපිතත්තා දුරුත්තවචනං. තප්පටිපක්ඛතො අනසුරොපො සුරුත්තවාචාති අත්ථො. එවමෙත්ථ ඵලූපචාරෙන කාරණං නිද්දිට්ඨං. අත්තමනතා චිත්තස්සාති සොමනස්සවසෙන චිත්තස්ස සකමනතා, අත්තනො චිත්තසභාවොයෙව, න බ්‍යාපන්නචිත්තතාති අත්ථො.

1349. සොරච්චනිද්දෙසෙ කායිකො අවීතික්කමොති තිවිධං කායසුචරිතං. වාචසිකො අවීතික්කමොති චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං. කායිකවාචසිකොති ඉමිනා කායවචීද්වාරසමුට්ඨිතං ආජීවට්ඨමකසීලං පරියාදියති. ඉදං වුච්චති සොරච්චන්ති ඉදං පාපතො සුට්ඨු ඔරතත්තා සොරච්චං නාම වුච්චති. සබ්බොපි සීලසංවරොති ඉදං යස්මා න කෙවලං කායවාචාහෙව අනාචාරං ආචරති මනසාපි ආචරති එව, තස්මා මානසිකසීලං පරියාදාය දස්සෙතුං වුත්තං.

1350. සාඛල්‍යනිද්දෙසෙ අණ්ඩකාති යථා සදොසෙ රුක්ඛෙ අණ්ඩකානි උට්ඨහන්ති, එවං සදොසතාය ඛුංසනවම්භනාදිවචනෙහි අණ්ඩකා ජාතා. කක්කසාති පූතිකා සා යථා නාම පූතිරුක්ඛො කක්කසො හොති පග්ඝරිතචුණ්ණො එවං කක්කසා හොති. සොතං ඝංසයමානා විය පවිසති. තෙන වුත්තං ‘කක්කසා’ති. පරකටුකාති පරෙසං කටුකා අමනාපා දොසජනනී. පරාභිසජ්ජනීති කුටිලකණ්ටකසාඛා විය චම්මෙසු විජ්ඣිත්වා පරෙසං අභිසජ්ජනී, ගන්තුකාමානම්පි ගන්තුං අදත්වා ලග්ගනකාරී. කොධසාමන්තාති කොධස්ස ආසන්නා. අසමාධිසංවත්තනිකාති අප්පනාසමාධිස්ස වා උපචාරසමාධිස්ස වා අසංවත්තනිකා. ඉති සබ්බානෙවෙතානි සදොසවාචාය වෙවචනානි. තථාරූපිං වාචං පහායාති ඉදං ඵරුසවාචං අප්පජහිත්වා ඨිතස්ස අන්තරන්තරෙ පවත්තාපි සණ්හවාචා අසණ්හවාචා එව නාමාති දීපනත්ථං වුත්තං.

නෙළාති එළං වුච්චති දොසො. නාස්සා එළන්ති නෙළා; නිද්දොසාති අත්ථො. ‘‘නෙළඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති (උදා. 65; සං. නි. 4.347; පෙටකො. 25) එත්ථ වුත්තනෙළං විය. කණ්ණසුඛාති බ්‍යඤ්ජනමධුරතාය කණ්ණානං සුඛා, සූචිවිජ්ඣනං විය කණ්ණසූලං න ජනෙති. අත්ථමධුරතාය සරීරෙ කොපං අජනෙත්වා පෙමං ජනෙතීති පෙමනීයා. හදයං ගච්ඡති, අප්පටිහඤ්ඤමානා සුඛෙන චිත්තං පවිසතීති හදයඞ්ගමා. ගුණපරිපුණ්ණතාය පුරෙ භවාති පොරී. පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී විය සුකුමාරාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාතිපි පොරී; නගරවාසීනං කථාති අත්ථො. නගරවාසිනො හි යුත්තකථා හොන්ති. පිතිමත්තං පිතාති භාතිමත්තං භාතාති වදන්ති. එවරූපී කථා බහුනො ජනස්ස කන්තා හොතීති බහුජනකන්තා. කන්තභාවෙනෙව බහුනො ජනස්ස මනාපා චිත්තවුඩ්ඪිකරාති බහුජනමනාපා. යා තත්ථාති යා තස්මිං පුග්ගලෙ. සණ්හවාචතාති මට්ඨවාචතා. සඛිලවාචතාති මුදුවාචතා. අඵරුසවාචතාති අකක්ඛළවාචතා.

1351. පටිසන්ථාරනිද්දෙසෙ ආමිසපටිසන්ථාරොති ආමිසඅලාභෙන අත්තනා සහ පරෙසං ඡිද්දං යථා පිහිතං හොති පටිච්ඡන්නං එවං ආමිසෙන පටිසන්ථරණං. ධම්මපටිසන්ථාරොති ධම්මස්ස අප්පටිලාභෙන අත්තනා සහ පරෙසං ඡිද්දං යථා පිහිතං හොති පටිච්ඡන්නං, එවං ධම්මෙන පටිසන්ථරණං. පටිසන්ථාරකො හොතීති ද්වෙයෙව හි ලොකසන්නිවාසස්ස ඡිද්දානි, තෙසං පටිසන්ථාරකො හොති. ආමිසපටිසන්ථාරෙන වා ධම්මපටිසන්ථාරෙන වාති ඉමිනා දුවිධෙන පටිසන්ථාරෙන පටිසන්ථාරකො හොති, පටිසන්ථරති, නිරන්තරං කරොති.

තත්‍රායං ආදිතො පට්ඨාය කථා – පටිසන්ථාරකෙන හි භික්ඛුනා ආගන්තුකං ආගච්ඡන්තං දිස්වාව පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තචීවරං ගහෙතබ්බං, ආසනං දාතබ්බං, තාලවණ්ටෙන බීජිතබ්බං, පාදා ධොවිත්වා මක්ඛෙතබ්බා, සප්පිඵාණිතෙ සති භෙසජ්ජං දාතබ්බං, පානීයෙන පුච්ඡිතබ්බො, ආවාසො පටිජග්ගිතබ්බො. එවං එකදෙසෙන ආමිසපටිසන්ථාරො කතො නාම හොති.

සායං පන නවකතරෙපි අත්තනො උපට්ඨානං අනාගතෙයෙව, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා නිසීදිත්වා අවිසයෙ අපුච්ඡිත්වා තස්ස විසයෙ පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො. ‘තුම්හෙ කතරභාණකා’ති අපුච්ඡිත්වා තුම්හාකං ‘ආචරියුපජ්ඣායා කතරං ගන්ථං වළඤ්ජෙන්තී’ති පුච්ඡිත්වා පහොනකට්ඨානෙ පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො. සචෙ කථෙතුං සක්කොති ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ සක්කොති සයං කථෙත්වා දාතබ්බං. එවං එකදෙසෙන ධම්මපටිසන්ථාරො කතො නාම හොති.

සචෙ අත්තනො සන්තිකෙ වසති තං ආදාය නිබද්ධං පිණ්ඩාය චරිතබ්බං. සචෙ ගන්තුකාමො හොති පුනදිවසෙ ගමනසභාගෙන තං ආදාය එකස්මිං ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා උය්‍යොජෙතබ්බො. සචෙ අඤ්ඤස්මිං දිසාභාගෙ භික්ඛූ නිමන්තිතා හොන්ති තං භික්ඛුං ඉච්ඡමානං ආදාය ගන්තබ්බං. ‘න මය්හං එසා දිසා සභාගා’ති ගන්තුං අනිච්ඡන්තෙ සෙසභික්ඛූ පෙසෙත්වා තං ආදාය පිණ්ඩාය චරිතබ්බං. අත්තනා ලද්ධාමිසං තස්ස දාතබ්බං. එවං ‘ආමිසපටිසන්ථාරො’ කතො නාම හොති.

ආමිසපටිසන්ථාරකෙන පන අත්තනා ලද්ධං කස්ස දාතබ්බන්ති? ආගන්තුකස්ස තාව දාතබ්බං. සචෙ ගිලානො වා අවස්සිකො වා අත්ථි, තෙසම්පි දාතබ්බං. ආචරියුපජ්ඣායානං දාතබ්බං. භණ්ඩගාහකස්ස දාතබ්බං. සාරාණීයධම්මපූරකෙන පන සතවාරම්පි සහස්සවාරම්පි ආගතාගතානං ථෙරාසනතො පට්ඨාය දාතබ්බං. පටිසන්ථාරකෙන පන යෙන යෙන න ලද්ධං, තස්ස තස්ස දාතබ්බං. බහිගාමං නික්ඛමිත්වා ජිණ්ණකං වා අනාථං භික්ඛුං වා භික්ඛුනිං වා දිස්වා තෙසම්පි දාතබ්බං.

තත්‍රිදං වත්ථු – චොරෙහි කිර ගුත්තසාලගාමෙ පහතෙ තඞ්ඛණඤ්ඤෙව එකා නිරොධතො වුට්ඨිතා ඛීණාසවත්ථෙරී දහරභික්ඛුනියා භණ්ඩකං ගාහාපෙත්වා මහාජනෙන සද්ධිං මග්ගං පටිපජ්ජිත්වා ඨිතමජ්ඣන්හිකෙ නකුලනගරගාමද්වාරං පත්වා රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. තස්මිං සමයෙ කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාගත්ථෙරො නකුලනගරගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා නික්ඛන්තො ථෙරිං දිස්වා භත්තෙන ආපුච්ඡි. සා ‘පත්තො මෙ නත්ථී’ති ආහ. ථෙරො ‘ඉමිනාව භුඤ්ජථා’ති සහ පත්තෙන අදාසි. ථෙරී භත්තකිච්චං කත්වා පත්තං ධොවිත්වා ථෙරස්ස දත්වා ආහ – ‘අජ්ජ තාව භික්ඛාචාරෙන කිලමිස්සථ, ඉතො පට්ඨාය පන වො භික්ඛාචාරපරිත්තාසො නාම න භවිස්සති, තාතා’ති. තතො පට්ඨාය ථෙරස්ස ඌනකහාපණග්ඝනකො පිණ්ඩපාතො නාම න උප්පන්නපුබ්බො. අයං ‘ආමිසපටිසන්ථාරො’ නාම.

ඉමං පටිසන්ථාරං කත්වා භික්ඛුනා සඞ්ගහපක්ඛෙ ඨත්වා තස්ස භික්ඛුනො කම්මට්ඨානං කථෙතබ්බං, ධම්මො වාචෙතබ්බො, කුක්කුච්චං විනොදෙතබ්බං, උප්පන්නං කිච්චං කරණීයං කාතබ්බං, අබ්භානවුට්ඨානමානත්තපරිවාසා දාතබ්බා. පබ්බජ්ජාරහො පබ්බාජෙතබ්බො උපසම්පදාරහො උපසම්පාදෙතබ්බො. භික්ඛුනියාපි අත්තනො සන්තිකෙ උපසම්පදං ආකඞ්ඛමානාය කම්මවාචං කාතුං වට්ටති. අයං ‘ධම්මපටිසන්ථාරො’ නාම.

ඉමෙහි ද්වීහි පටිසන්ථාරෙහි පටිසන්ථාරකො භික්ඛු අනුප්පන්නං ලාභං උප්පාදෙති, උප්පන්නං ථාවරං කරොති, සභයට්ඨානෙ අත්තනො ජීවිතං රක්ඛති චොරනාගරඤ්ඤො පත්තග්ගහණහත්ථෙනෙව අග්ගං ගහෙත්වා පත්තෙනෙව භත්තං ආකිරන්තො ථෙරො විය. අලද්ධලාභුප්පාදනෙ පන ඉතො පලායිත්වා පරතීරං ගතෙන මහානාගරඤ්ඤා එකස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ සඞ්ගහං ලභිත්වා පුන ආගන්ත්වා රජ්ජෙ පතිට්ඨිතෙන සෙතම්බඞ්ගණෙ යාවජීවං පවත්තිතං මහාභෙසජ්ජදානවත්ථු කථෙතබ්බං. උප්පන්නලාභථාවරකරණෙ දීඝභාණකඅභයත්ථෙරස්ස හත්ථතො පටිසන්ථාරං ලභිත්වා චෙතියපබ්බතෙ චොරෙහි භණ්ඩකස්ස අවිලුත්තභාවෙ වත්ථු කථෙතබ්බං.

1352. ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතානිද්දෙසෙ චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කාරණවසෙන චක්ඛූති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සනසමත්ථෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. පොරාණා පනාහු – ‘‘චක්ඛු රූපං න පස්සති, අචිත්තකත්තා; චිත්තං න පස්සති, අචක්ඛුකත්තා; ද්වාරාරම්මණසඞ්ඝට්ටනෙන පන පසාදවත්ථුකෙන චිත්තෙන පස්සති. ඊදිසී පනෙසා ‘ධනුනා විජ්ජතී’තිආදීසු විය සසම්භාරකථා නාම හොති. තස්මා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා’’ති අයමෙවෙත්ථ අත්ථොති. නිමිත්තග්ගාහීති ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තං වා සුභනිමිත්තාදිකං වා කිලෙසවත්ථුභූතං නිමිත්තං ඡන්දරාගවසෙන ගණ්හාති, දිට්ඨමත්තෙයෙව න සණ්ඨාති. අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහීති කිලෙසානං අනුබ්‍යඤ්ජනතො පාකටභාවකරණතො අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති ලද්ධවොහාරං හත්ථපාදසිතහසිතකථිතආලොකිතවිලොකිතාදිභෙදං ආකාරං ගණ්හාති. යත්වාධිකරණමෙනන්තිආදිම්හි යංකාරණා යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතු, එතං පුග්ගලං සතිකවාටෙන චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං අපිහිතචක්ඛුද්වාරං හුත්වා විහරන්තං එතෙ අභිජ්ඣාදයො ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං අනුබන්ධෙය්‍යුං අජ්ඣොත්ථරෙය්‍යුං. තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජතීති තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස සතිකවාටෙන පිදහනත්ථාය න පටිපජ්ජති. එවංභූතොයෙව ච න රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, න චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතීති වුච්චති.

තත්ථ කිඤ්චාපි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො වා අසංවරො වා නත්ථි, න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති වා මුට්ඨස්සච්චං වා උප්පජ්ජති. අපිච යදා රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථමාගච්ඡති තදා භවඞ්ගෙ ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං, තතො විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං, තතො විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං, තතො කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තදනන්තරං ජවනං ජවති. තත්‍රාපි නෙව භවඞ්ගසමයෙ න ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ සංවරො වා අසංවරො වා අත්ථි. ජවනක්ඛණෙ පන දුස්සීල්‍යං වා මුට්ඨස්සච්චං වා අඤ්ඤාණං වා අක්ඛන්ති වා කොසජ්ජං වා උප්පජ්ජති, අසංවරො හොති.

එවං හොන්තො පන සො ‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙ අසංවරො’ති වුච්චති. කස්මා? යස්මා තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි, ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි. යථා කිං? යථා නගරෙ චතූසු ද්වාරෙසු අසංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරකොට්ඨකගබ්භාදයො සුසංවුතා, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං අරක්ඛිතං අගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙන හි පවිසිත්වා චොරා යදිච්ඡකං කරෙය්‍යුං. එවමෙව ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි, ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානීති.

සොතෙන සද්දං සුත්වාතිආදීසුපි එසෙව නයො. යා ඉමෙසන්ති එවං සංවරං අනාපජ්ජන්තස්ස ඉමෙසං ඡන්නං ඉන්ද්‍රියානං යා අගුත්ති යා අගොපනා යො අනාරක්ඛො යො අසංවරො, අථකනං, අපිදහනන්ති අත්ථො.

1353. භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතානිද්දෙසෙ ඉධෙකච්චොති ඉමස්මිං සත්තලොකෙ එකච්චො. අප්පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛානපඤ්ඤාය අජානිත්වා අනුපධාරෙත්වා. අයොනිසොති අනුපායෙන. ආහාරන්ති අසිතපීතාදිඅජ්ඣොහරණීයං. ආහාරෙතීති පරිභුඤ්ජති අජ්ඣොහරති. දවායාතිආදි අනුපායදස්සනත්ථං වුත්තං. අනුපායෙන හි ආහාරෙන්තො දවත්ථාය මදත්ථාය මණ්ඩනත්ථාය විභූසනත්ථාය වා ආහාරෙති, නො ඉදමත්ථිතං පටිච්ච. යා තත්ථ අසන්තුට්ඨිතාති යා තස්මිං අයොනිසො ආහාරපරිභොගෙ අසන්තුස්සනා අසන්තුට්ඨිභාවො. අමත්තඤ්ඤුතාති අමත්තඤ්ඤුභාවො, පමාණසඞ්ඛාතාය මත්තාය අජානනං. අයං වුච්චතීති අයං අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගවසෙන පවත්තා භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා නාම වුච්චති.

1354. ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතානිද්දෙසෙ චක්ඛුනාතිආදි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. න නිමිත්තග්ගාහී හොතීති ඡන්දරාගවසෙන වුත්තප්පකාරං නිමිත්තං න ගණ්හාති. එවං සෙසපදානිපි වුත්තපටිපක්ඛනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. යථා ච හෙට්ඨා ‘ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති, ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි, ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානී’ති වුත්තං, එවමිධ තස්මිං සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි, ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි. යථා කිං? යථා නගරද්වාරෙසු සුසංවුතෙසු, කිඤ්චාපි අන්තොඝරාදයො අසංවුතා හොන්ති, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං සුරක්ඛිතං සුගොපිතමෙව හොති – නගරද්වාරෙසු පිහිතෙසු චොරානං පවෙසො නත්ථි – එවමෙව ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි, ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි. තස්මා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානොපි ‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො’ති වුත්තො. සොතෙන සද්දං සුත්වාතිආදීසුපි එසෙව නයො.

1355. භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතානිද්දෙසෙ පටිසඞ්ඛා යොනිසො ආහාරං ආහාරෙතීති පටිසඞ්ඛානපඤ්ඤාය ජානිත්වා උපායෙන ආහාරං පරිභුඤ්ජති. ඉදානි තං උපායං දස්සෙතුං නෙව දවායාතිආදි වුත්තං.

තත්ථ ‘නෙව දවායා’ති දවත්ථාය න ආහාරෙති. තත්ථ නටලඞ්ඝකාදයො දවත්ථාය ආහාරෙන්ති නාම. යඤ්හි භොජනං භුත්තස්ස නච්චගීතකබ්‍යසිලොකසඞ්ඛාතො දවො අතිරෙකතරෙන පටිභාති, තං භොජනං අධම්මෙන විසමෙන පරියෙසිත්වා තෙ ආහාරෙන්ති. අයං පන භික්ඛු එවං න ආහාරෙති.

න මදායාති මානමදපුරිසමදානං වඩ්ඪනත්ථාය න ආහාරෙති. තත්ථ රාජරාජමහාමත්තා මදත්ථාය ආහාරෙන්ති නාම. තෙ හි අත්තනො මානමදපුරිසමදානං වඩ්ඪනත්ථාය පිණ්ඩරසභොජනාදීනි පණීතභොජනානි භුඤ්ජන්ති. අයං පන භික්ඛු එවං න ආහාරෙති.

න මණ්ඩනායාති සරීරමණ්ඩනත්ථාය න ආහාරෙති. තත්ථ රූපූපජීවිනියො මාතුගාමා අන්තෙපුරිකාදයො ච සප්පිඵාණිතං නාම පිවන්ති, තෙ හි සිනිද්ධං මුදුං මන්දං භොජනං ආහාරෙන්ති ‘එවං නො අඞ්ගලට්ඨි සුසණ්ඨිතා භවිස්සති, සරීරෙ ඡවිවණ්ණො පසන්නො භවිස්සතී’ති. අයං පන භික්ඛු එවං න ආහාරෙති.

න විභූසනායාති සරීරෙ මංසවිභූසනත්ථාය න ආහාරෙති. තත්ථ නිබ්බුද්ධමල්ලමුට්ඨිකමල්ලාදයො සුසිනිද්ධෙහි මච්ඡමංසාදීහි සරීරමංසං පීණෙන්ති ‘එවං නො මංසං උස්සදං භවිස්සති පහාරසහනත්ථායා’ති. අයං පන භික්ඛු එවං සරීරෙ මංසවිභූසනත්ථාය න ආහාරෙති.

යාවදෙවාති ආහාරාහරණෙ පයොජනස්ස පරිච්ඡෙදනියමදස්සනං. ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියාති ඉමස්ස චතුමහාභූතිකකරජකායස්ස ඨපනත්ථාය ආහාරෙති. ඉදමස්ස ආහාරාහරණෙ පයොජනන්ති අත්ථො. යාපනායාති ජීවිතින්ද්‍රියයාපනත්ථාය ආහාරෙති. විහිංසූපරතියාති විහිංසා නාම අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකා ඛුද්දා. තස්සා උපරතියා වූපසමනත්ථාය ආහාරෙති. බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායාති බ්‍රහ්මචරියං නාම තිස්සො සික්ඛා, සකලං සාසනං, තස්ස අනුග්ගණ්හනත්ථාය ආහාරෙති.

ඉතීති උපායනිදස්සනං; ඉමිනා උපායෙනාති අත්ථො. පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමීති පුරාණවෙදනා නාම අභුත්තප්පච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනා. තං පටිහනිස්සාමීති ආහාරෙති. නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති නවවෙදනා නාම අතිභුත්තප්පච්චයෙන උප්පජ්ජනකවෙදනා. තං න උප්පාදෙස්සාමීති ආහාරෙති. අථ වා, ‘නවවෙදනා’ නාම භුත්තප්පච්චයා නඋප්පජ්ජනකවෙදනා. තස්සා අනුප්පන්නාය අනුප්පජ්ජනත්ථමෙව ආහාරෙති. යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති යාපනා ච මෙ භවිස්සති. අනවජ්ජතා චාති එත්ථ අත්ථි සාවජ්ජං අත්ථි අනවජ්ජං. තත්ථ අධම්මිකපරියෙසනා අධම්මිකපටිග්ගහණං අධම්මෙන පරිභොගොති ඉදං ‘සාවජ්ජං’ නාම. ධම්මෙන පරියෙසිත්වා ධම්මෙන පටිග්ගහෙත්වා පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනං ‘අනවජ්ජං’ නාම. එකච්චො අනවජ්ජෙයෙව සාවජ්ජං කරොති, ‘ලද්ධං මෙ’ති කත්වා පමාණාතික්කන්තං භුඤ්ජති. තං ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො උද්ධංවිරෙචනඅධොවිරෙචනාදීහි කිලමති. සකලවිහාරෙ භික්ඛූ තස්ස සරීරපටිජග්ගනභෙසජ්ජපරියෙසනාදීසු උස්සුක්කං ආපජ්ජන්ති. ‘කිං ඉද’න්ති වුත්තෙ ‘අසුකස්ස නාම උදරං උද්ධුමාත’න්තිආදීනි වදන්ති. ‘එස නිච්චකාලම්පි එවංපකතිකොයෙව, අත්තනො කුච්ඡිපමාණං නාම න ජානාතී’ති නින්දන්ති ගරහන්ති. අයං අනවජ්ජෙයෙව සාවජ්ජං කරොති නාම. එවං අකත්වා ‘අනවජ්ජතා ච භවිස්සතී’ති ආහාරෙති.

ඵාසුවිහාරො චාති එත්ථාපි අත්ථි ඵාසුවිහාරො අත්ථි න ඵාසුවිහාරො. තත්ථ ‘ආහරහත්ථකො අලංසාටකො තත්ථවට්ටකො කාකමාසකො භුත්තවමිතකො’ති ඉමෙසං පඤ්චන්නං බ්‍රාහ්මණානං භොජනං න ඵාසුවිහාරො නාම. එතෙසු හි ‘ආහරහත්ථකො’ නාම බහුං භුඤ්ජිත්වා අත්තනො ධම්මතාය උට්ඨාතුං අසක්කොන්තො ‘ආහර හත්ථ’න්ති වදති. ‘අලංසාටකො’ නාම අච්චුද්ධුමාතකුච්ඡිතාය උට්ඨිතොපි සාටකං නිවාසෙතුං න සක්කොති. ‘තත්ථවට්ටකො’ නාම උට්ඨාතුං අසක්කොන්තො තත්ථෙව පරිවට්ටති. ‘කාකමාසකො’ නාම යථා කාකෙහි ආමසිතුං සක්කා හොති, එවං යාව මුඛද්වාරා ආහාරෙති. ‘භුත්තවමිතකො’ නාම මුඛෙන සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො තත්ථෙව වමති. එවං අකත්වා ‘ඵාසුවිහාරො ච මෙ භවිස්සතී’ති ආහාරෙති. ඵාසුවිහාරො නාම චතූහි පඤ්චහි ආලොපෙහි ඌනූදරතා. එත්තකඤ්හි භුඤ්ජිත්වා පානීයං පිවතො චත්තාරො ඉරියාපථා සුඛෙන පවත්තන්ති. තස්මා ධම්මසෙනාපති එවමාහ –

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

ඉමස්මිං පන ඨානෙ අඞ්ගානි සමොධානෙතබ්බානි. ‘නෙව දවායා’තිහි එකං අඞ්ගං, ‘න මදායා’ති එකං, ‘න මණ්ඩනායා’ති එකං, ‘න විභූසනායා’ති එකං, ‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා යාපනායා’ති එකං, ‘විහිංසූපරතියා බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායා’ති එකං, ‘ඉති පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමි නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමී’ති එකං, ‘යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතී’ති එකං අඞ්ගං. අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො චාති අයමෙත්ථ භොජනානිසංසො. මහාසීවත්ථෙරො පනාහ – හෙට්ඨා චත්තාරි අඞ්ගානි පටික්ඛෙපො නාම. උපරි පන අට්ඨඞ්ගානි සමොධානෙතබ්බානීති – තත්ථ ‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’ති එකං අඞ්ගං, ‘යාපනායා’ති එකං, ‘විහිංසූපරතියාති’ එකං, ‘බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායා’ති එකං, ‘ඉති පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමී’ති එකං, ‘නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමී’ති එකං, ‘යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතී’ති එකං, ‘අනවජ්ජතා’ චාති එකං. ඵාසුවිහාරො පන භොජනානිසංසොති. එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං ආහාරං ආහාරෙන්තො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ නාම හොති. අයං වුච්චතීති අයං පරියෙසනපටිග්ගහණපරිභොගෙසු යුත්තප්පමාණජානනවසෙන පවත්තො පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා නාම වුච්චති.

1356. මුට්ඨස්සච්චනිද්දෙසෙ අසතීති සතිවිරහිතා චත්තාරො ඛන්ධා. අනනුස්සති අප්පටිස්සතීති උපසග්ගවසෙන පදං වඩ්ඪිතං. අසරණතාති අසරණාකාරො. අධාරණතාති ධාරෙතුං අසමත්ථතා. තාය හි සමන්නාගතො පුග්ගලො ආධානප්පත්තො නිධානක්ඛමො න හොති. උදකෙ අලාබුකටාහං විය ආරම්මණෙ පිලවතීති පිලාපනතා. සංමුසනතාති නට්ඨමුට්ඨස්සතිතා. තාය හි සමන්නාගතො පුග්ගලො නික්ඛිත්තභත්තො විය කාකො, නික්ඛිත්තමංසො විය ච සිඞ්ගාලො හොති.

1361. භාවනාබලනිද්දෙසෙ කුසලානං ධම්මානන්ති බොධිපක්ඛියධම්මානං ආසෙවනාති ආදිසෙවනා. භාවනාති වඩ්ඪනා. බහුලීකම්මන්ති පුනප්පුනං කරණං.

1368. සීලවිපත්තිනිද්දෙසො සීලසම්පදානිද්දෙසපටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බො. දිට්ඨිවිපත්තිනිද්දෙසො ච දිට්ඨිසම්පදානිද්දෙසපටිපක්ඛතො දිට්ඨිසම්පදානිද්දෙසො ච දිට්ඨුපාදානනිද්දෙසපටිපක්ඛතො. සීලවිසුද්ධිනිද්දෙසො කිඤ්චාපි සීලසම්පදානිද්දෙසෙන සමානො, තත්ථ පන විසුද්ධිසම්පාපකං පාතිමොක්ඛසංවරසීලං කථිතං, ඉධ විසුද්ධිප්පත්තං සීලං. සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච, පටිසඞ්ඛානබලඤ්ච භාවනාබලඤ්ච, සමථො ච විපස්සනා ච, සමථනිමිත්තඤ්ච පග්ගහනිමිත්තඤ්ච, පග්ගාහො ච අවික්ඛෙපො ච, සීලසම්පදා ච දිට්ඨිසම්පදා චාති ඉමෙහි පන ඡහි දුකෙහි චතුභූමකාපි ලොකියලොකුත්තරධම්මාව කථිතා.

1373. දිට්ඨිවිසුද්ධිනිද්දෙසෙ කම්මස්සකතඤ්ඤාණන්ති ‘ඉදං කම්මං සකං, ඉදං නො සක’න්ති ජානනපඤ්ඤා. තත්ථ අත්තනා වා කතං හොතු පරෙන වා සබ්බම්පි අකුසලකම්මං නො සකං. කස්මා? අත්ථභඤ්ජනතො අනත්ථජනනතො ච. කුසලකම්මං පන අනත්ථභඤ්ජනතො අත්ථජනනතො ච ‘සකං’ නාම. තත්ථ යථා නාම සධනො සභොගො පුරිසො අද්ධානමග්ගං පටිපජ්ජිත්වා අන්තරාමග්ගෙ ගාමනිගමාදීසු නක්ඛත්තෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ ‘අහං ආගන්තුකො, කං නු ඛො නිස්සාය නක්ඛත්තං කීළෙය්‍ය’න්ති අචින්තෙත්වා යථා යථා ඉච්ඡති තෙන තෙන නීහාරෙන නක්ඛත්තං කීළන්තො සුඛෙන කන්තාරං අතික්කමති, එවමෙව ඉමස්මිං කම්මස්සකතඤ්ඤාණෙ ඨත්වා ඉමෙ සත්තා බහුං වට්ටගාමිකම්මං ආයූහිත්වා සුඛෙන සුඛං අනුභවන්තා අරහත්තං පත්තා ගණනපථං වීතිවත්තා. සච්චානුලොමිකඤාණන්ති චතුන්නං සච්චානං අනුලොමං විපස්සනාඤාණං. මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණං ඵලසමඞ්ගිස්ස ඤාණන්ති මග්ගඤාණඵලඤාණානියෙව.

1374. ‘දිට්ඨිවිසුද්ධි ඛො පනා’තිපදස්ස නිද්දෙසෙ යා පඤ්ඤා පජානනාතිආදීහි පදෙහි හෙට්ඨා වුත්තානි කම්මස්සකතඤ්ඤාණාදීනෙව චත්තාරි ඤාණානි විභත්තානි.

1375. ‘යථාදිට්ඨිස්ස ච පධාන’න්ති පදස්ස නිද්දෙසෙ යො චෙතසිකො වීරියාරම්භොතිආදීහි පදෙහි නිද්දිට්ඨං වීරියං පඤ්ඤාගතිකමෙව; පඤ්ඤාය හි ලොකියට්ඨානෙ ලොකියං ලොකුත්තරට්ඨානෙ ලොකුත්තරන්ති වෙදිතබ්බං.

1376. සංවෙගදුකනිද්දෙසෙ ජාතිභයන්ති ජාතිං භයතො දිස්වා ඨිතඤාණං. ජරාමරණභයාදීසුපි එසෙව නයො.

1377. අනුප්පන්නානං පාපකානන්තිආදීහි ජාතිආදීනි භයතො දිස්වා ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණෙහි මුච්චිතුකාමස්ස උපායපධානං කථිතං. පදභාජනීයස්ස පනත්ථො විභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 367 බොජ්ඣඞ්ගපබ්බවණ්ණනා) ආවි භවිස්සති.

1378. ‘අසන්තුට්ඨිතා ච කුසලෙසු ධම්මෙසූ’ති පදනිද්දෙසෙ භිය්‍යොකම්‍යතාති විසෙසකාමතා. ඉධෙකච්චො හි ආදිතොව පක්ඛිකභත්තං වා සලාකභත්තං වා උපොසථිකං වා පාටිපදිකං වා දෙති, සො තෙන අසන්තුට්ඨො හුත්වා පුන ධුරභත්තං සඞ්ඝභත්තං වස්සාවාසිකං දෙති, ආවාසං කාරෙති, චත්තාරොපි පච්චයෙ දෙති. තත්‍රාපි අසන්තුට්ඨො හුත්වා සරණානි ගණ්හාති, පඤ්ච සීලානි සමාදියති. තත්‍රාපි අසන්තුට්ඨො හුත්වා පබ්බජති. පබ්බජිත්වා එකං නිකායං ද්වෙ නිකායෙති තෙපිටකං බුද්ධවචනං ගණ්හාති, අට්ඨ සමාපත්තියො භාවෙති, විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති. අරහත්තප්පත්තිතො පට්ඨාය මහාසන්තුට්ඨො නාම හොති. එවං යාව අරහත්තා විසෙසකාමතා ‘භිය්‍යොකම්‍යතා’ නාම.

1379. ‘අප්පටිවානිතා ච පධානස්මි’න්ති පදස්ස නිද්දෙසෙ යස්මා පන්තසෙනාසනෙසු අධිකුසලානං ධම්මානං භාවනාය උක්කණ්ඨමානො පධානං පටිවාසෙති නාම, අනුක්කණ්ඨමානො නො පටිවාසෙති නාම, තස්මා තං නයං දස්සෙතුං යා කුසලානං ධම්මානන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ සක්කච්චකිරියතාති කුසලානං කරණෙ සක්කච්චකාරිතා. සාතච්චකිරියතාති සතතමෙව කරණං. අට්ඨිතකිරියතාති ඛණ්ඩං අකත්වා අට්ඨපෙත්වා කරණං. අනොලීනවුත්තිතාති අලීනජීවිතා, අලීනපවත්තිතා වා. අනික්ඛිත්තඡන්දතාති කුසලච්ඡන්දස්ස අනික්ඛිපනං. අනික්ඛිත්තධුරතාති කුසලකරණෙ වීරියධුරස්ස අනික්ඛිපනං.

1380. ‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං විජ්ජා’ති එත්ථ පුබ්බෙනිවාසොති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා ච ඛන්ධපටිබද්ධඤ්ච. පුබ්බෙනිවාසස්ස අනුස්සති පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. තාය සම්පයුත්තං ඤාණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං. තයිදං පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධපටිච්ඡාදකං තමං විජ්ඣතීති විජ්ජා. තං තමං විජ්ඣිත්වා තෙ ඛන්ධෙ විදිතෙ පාකටෙ කරොතීති විදිතකරණට්ඨෙනාපි විජ්ජා.

චුතූපපාතෙ ඤාණන්ති චුතියඤ්ච උපපාතෙ ච ඤාණං. ඉදම්පි සත්තානං චුතිපටිසන්ධිච්ඡාදකං තමං විජ්ඣතීති විජ්ජා. තං තමං විජ්ඣිත්වා සත්තානං චුතිපටිසන්ධියො විදිතා පාකටා කරොතීති විදිතකරණට්ඨෙනාපි විජ්ජා. ආසවානං ඛයෙ ඤාණන්ති සබ්බකිලෙසානං ඛයසමයෙ ඤාණං. තයිදං චතුසච්චච්ඡාදකතමං විජ්ඣතීති විජ්ජා. තං තමං විජ්ඣිත්වා චත්තාරි සච්චානි විදිතානි පාකටානි කරොතීති විදිතකරණට්ඨෙනාපි විජ්ජා.

1381. ‘චිත්තස්ස ච අධිමුත්ති නිබ්බානඤ්චා’ති එත්ථ ආරම්මණෙ අධිමුච්චනට්ඨෙන, පච්චනීකධම්මෙහි ච සුට්ඨුමුත්තට්ඨෙන අට්ඨ සමාපත්තියො චිත්තස්ස අධිමුත්ති නාම. ඉතරං පන ‘නත්ථි එත්ථ තණ්හාසඞ්ඛාතං වානං’, ‘නිග්ගතං වා තස්මා වානා’ති නිබ්බානං. තත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො සයං වික්ඛම්භිතකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තීති වුත්තා, නිබ්බානං පන සබ්බකිලෙසෙහි අච්චන්තං විමුත්තත්තා විමුත්තීති.

1382. මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණන්ති චත්තාරි මග්ගඤාණානි. ඵලසමඞ්ගිස්ස ඤාණන්ති චත්තාරි ඵලඤාණානි. තත්ථ පඨමමග්ගඤාණං පඤ්ච කිලෙසෙ ඛෙපෙන්තං නිරොධෙන්තං වූපසමෙන්තං පටිප්පස්සම්භෙන්තං උප්පජ්ජතීති ඛයෙ ඤාණං නාම ජාතං. දුතියමග්ගඤාණං චත්තාරො කිලෙසෙ. තථා තතියමග්ගඤාණං. චතුත්ථමග්ගඤාණං පන අට්ඨ කිලෙසෙ ඛෙපෙන්තං නිරොධෙන්තං වූපසමෙන්තං පටිප්පස්සම්භෙන්තං උප්පජ්ජතීති ‘ඛයෙ ඤාණං’ නාම ජාතං. තං තං මග්ගඵලඤාණං පන තෙසං තෙසං කිලෙසානං ඛීණන්තෙ නිරුද්ධන්තෙ වූපසමන්තෙ පටිප්පස්සම්භන්තෙ අනුප්පාදන්තෙ අප්පවත්තන්තෙ උප්පන්නන්ති අනුප්පාදෙ ඤාණං නාම ජාතන්ති.

අට්ඨසාලිනියා ධම්මසඞ්ගහඅට්ඨකථාය

නික්ඛෙපකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.