තිකනික්ඛෙපකථා

985. එත්තාවතා කුසලත්තිකො සබ්බෙසං කුසලාදිධම්මානං පදභාජනනයෙන විත්ථාරිතො හොති. යස්මා පන ය්වායං කුසලත්තිකස්ස විභජනනයො වුත්තො, සෙසතිකදුකානම්පි එසෙව විභජනනයො හොති – යථා හි එත්ථ, එවං ‘කතමෙ ධම්මා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා…පෙ… යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙපි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා ඨපෙත්වා වෙදනාඛන්ධං, ඉමෙ ධම්මා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’තිආදිනා අනුක්කමෙන සබ්බතිකදුකෙසු සක්කා පණ්ඩිතෙහි විභාජනනයං සල්ලක්ඛෙතුං – තස්මා තං විත්ථාරදෙසනං නික්ඛිපිත්වා, අඤ්ඤෙන නාතිසඞ්ඛෙපනාතිවිත්ථාරනයෙන සබ්බතිකදුකධම්මවිභාගං දස්සෙතුං කතමෙ ධම්මා කුසලාති නික්ඛෙපකණ්ඩං ආරද්ධං. චිත්තුප්පාදකණ්ඩඤ්හි විත්ථාරදෙසනා, අට්ඨකථාකණ්ඩං සඞ්ඛෙපදෙසනා. ඉදං පන නික්ඛෙපකණ්ඩං චිත්තුප්පාදකණ්ඩං උපාදාය සඞ්ඛෙපො, අට්ඨකථාකණ්ඩං උපාදාය විත්ථාරොති සඞ්ඛිත්තවිත්ථාරධාතුකං හොති. තයිදං, විත්ථාරදෙසනං නික්ඛිපිත්වා දෙසිතත්තාපි, හෙට්ඨා වුත්තකාරණවසෙනාපි, නික්ඛෙපකණ්ඩං නාමාති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

මූලතො ඛන්ධතො චාපි, ද්වාරතො චාපි භූමිතො;

අත්ථතො ධම්මතො චාපි, නාමතො චාපි ලිඞ්ගතො;

නික්ඛිපිත්වා දෙසිතත්තා, නික්ඛෙපොති පවුච්චතීති.

ඉදඤ්හි තීණි කුසලමූලානීතිආදිනා නයෙන මූලතො නික්ඛිපිත්වා දෙසිතං. තංසම්පයුත්තො වෙදනාක්ඛන්ධොති ඛන්ධතො. තංසමුට්ඨානං කායකම්මන්ති ද්වාරතො. කායද්වාරප්පවත්තඤ්හි කම්මං කායකම්මන්ති වුච්චති. සුඛභූමියං, කාමාවචරෙති භූමිතො නික්ඛිපිත්වා දෙසිතං. තත්ථ තත්ථ අත්ථධම්මනාමලිඞ්ගානං වසෙන දෙසිතත්තා අත්ථාදීහි නික්ඛිපිත්වා දෙසිතං නාමාති වෙදිතබ්බං.

තත්ථ කුසලපදනිද්දෙසෙ තාව තීණීති ගණනපරිච්ඡෙදො. කුසලානි ච තානි මූලානි ච, කුසලානං වා ධම්මානං හෙතුපච්චයපභවජනකසමුට්ඨානනිබ්බත්තකට්ඨෙන මූලානීති කුසලමූලානි. එවං අත්ථවසෙන දස්සෙත්වා ඉදානි නාමවසෙන දස්සෙතුං අලොභො අදොසො අමොහොති ආහ. එත්තාවතා යස්මා මූලෙන මුත්තං කුසලං නාම නත්ථි, තස්මා චතුභූමකකුසලං තීහි මූලෙහි පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. තංසම්පයුත්තොති තෙහි අලොභාදීහි සම්පයුත්තො. තත්ථ අලොභෙන සම්පයුත්තෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ, අදොසාමොහාපි අලොභෙන සම්පයුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධගණනංයෙව ගච්ඡන්ති. සෙසද්වයවසෙන සම්පයොගෙපි එසෙව නයො. ඉති චතුභූමකකුසලං පුන තංසම්පයුත්තකචතුක්ඛන්ධවසෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. තංසමුට්ඨානන්ති තෙහි අලොභාදීහි සමුට්ඨිතං. ඉමිනාපි නයෙන තදෙව චතුභූමිකකුසලං තිණ්ණං කම්මද්වාරානං වසෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. එවං තාව කුසලං තීසු ඨානෙසු පරියාදියිත්වා දස්සිතං.

986. අකුසලෙපි එසෙව නයො. ද්වාදසන්නඤ්හි අකුසලචිත්තානං එකම්පි මූලෙන මුත්තං නාම නත්ථීති මූලෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. තංසම්පයුත්තචතුක්ඛන්ධතො ච උද්ධං අකුසලං නාම නත්ථීති තානෙව ද්වාදස අකුසලචිත්තානි චතුක්ඛන්ධවසෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි. ධම්මරාජා කායකම්මාදිවසෙන පන නෙසං පවත්තිසබ්භාවතො කම්මද්වාරවසෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. යං පනෙත්ථ තදෙකට්ඨා ච කිලෙසාතිආදි වුත්තං, තත්ථ එකස්මිං චිත්තෙ පුග්ගලෙ වා ඨිතන්ති ‘එකට්ඨං’. තත්ථ එකස්මිං චිත්තෙ ඨිතං සහජෙකට්ඨං නාම හොති. එකස්මිං පුග්ගලෙ ඨිතං පහානෙකට්ඨං නාම. තෙන ලොභාදිනා අඤ්ඤෙන වා තත්ථ තත්ථ නිද්දිට්ඨෙන සහ එකස්මිං ඨිතන්ති තදෙකට්ඨං. තත්ථ ‘කතමෙ ධම්මා සංකිලිට්ඨසංකිලෙසිකා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති සංකිලිට්ඨත්තිකෙ; ‘කතමෙ ධම්මා හීනා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති හීනත්තිකෙ ‘කතමෙ ධම්මා අකුසලා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති ඉමස්මිං කුසලත්තිකෙ; ‘කතමෙ ධම්මා සංකිලිට්ඨා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති කිලෙසගොච්ඡකෙ ‘කතමෙ ධම්මා සරණා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසාති සරණදුකෙ’ති – ඉමෙසු එත්තකෙසු ඨානෙසු ‘සහජෙකට්ඨං’ ආගතං.

දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකෙ පන ‘ඉමානි තීණි සංයොජනානි, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති, දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකත්තිකෙපි ‘ඉමානි තීණි සංයොජනානි, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති, පුන තත්ථෙව තීණි සංයොජනානි – සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො, ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙනපහාතබ්බා; තදෙකට්ඨො ලොභො දොසො මොහො, ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතූ; තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා තංසම්පයුත්තො වෙදනාඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තංසමුට්ඨානං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකාති; සම්මප්පධානවිභඞ්ගෙ ‘‘තත්ථ කතමෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’ති (විභ. 391) – ඉමෙසු පන එත්තකෙසු ඨානෙසු ‘පහානෙකට්ඨං’ ආගතන්ති වෙදිතබ්බං.

987. අබ්‍යාකතපදනිද්දෙසො උත්තානත්ථොයෙවාති. ඉමස්මිං තිකෙ තීණි ලක්ඛණානි තිස්සො පඤ්ඤත්තියො කසිණුග්ඝාටිමාකාසං අජටාකාසං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස ආරම්මණං නිරොධසමාපත්ති ච න ලබ්භතීති වුත්තං.

988. වෙදනාත්තිකනිද්දෙසෙ සුඛභූමියන්ති එත්ථ යථා තම්බභූමි කණ්හභූමීති තම්බකණ්හභූමියොව වුච්චන්ති, එවං සුඛම්පි සුඛභූමි නාම. යථා උච්ඡුභූමි සාලිභූමීති උච්ඡුසාලීනං උප්පජ්ජනට්ඨානානි වුච්චන්ති, එවං සුඛස්ස උප්පජ්ජනට්ඨානං චිත්තම්පි සුඛභූමි නාම. තං ඉධ අධිප්පෙතං. යස්මා පන සා කාමාවචරෙ වා හොති, රූපාවචරාදීසු වා, තස්මාස්සා තං පභෙදං දස්සෙතුං කාමාවචරෙතිආදි වුත්තං. සුඛවෙදනං ඨපෙත්වාති යා සා සුඛභූමියං සුඛවෙදනා, තං ඨපෙත්වා. තංසම්පයුත්තොති තාය ඨපිතාය සුඛවෙදනාය සම්පයුත්තො. සෙසපදද්වයෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

ඉමස්මිං තිකෙ තිස්සො වෙදනා, සබ්බං රූපං, නිබ්බානන්ති ඉදම්පි න ලබ්භති. අයඤ්හි තිකො කුසලත්තිකෙ ච අලබ්භමානෙහි ඉමෙහි ච තීහි කොට්ඨාසෙහි මුත්තකො නාම. ඉතො පරෙසු පන තිකදුකෙසු පාළිතො ච අත්ථතො ච යං වත්තබ්බං සියා තං සබ්බං පදානුක්කමෙන මාතිකාකථායඤ්චෙව කුසලාදීනං නිද්දෙසෙ ච වුත්තමෙව. යං පන යත්ථ විසෙසමත්තං තදෙව වක්ඛාම.

991. තත්ථ විපාකත්තිකෙ තාව කිඤ්චාපි අරූපධම්මා විය රූපධම්මාපි කම්මසමුට්ඨානා අත්ථි, අනාරම්මණත්තා පන තෙ කම්මසරික්ඛකා න හොන්තීති සාරම්මණා අරූපධම්මාව කම්මසරික්ඛකත්තා විපාකාති වුත්තා, බීජසරික්ඛකං ඵලං විය. සාලිබීජස්මිඤ්හි වපිතෙ අඞ්කුරපත්තාදීසු නික්ඛන්තෙසුපි සාලිඵලන්ති න වුච්චති. යදා පන සාලිසීසං පක්කං හොති පරිණතං, තදා බීජසරික්ඛකො සාලි එව සාලිඵලන්ති වුච්චති. අඞ්කුරපත්තාදීනි පන බීජජාතානි බීජතො නිබ්බත්තානීති වුච්චන්ති, එවමෙව රූපම්පි කම්මජන්ති වා උපාදිණ්ණන්ති වා වත්තුං වට්ටති.

994. උපාදිණ්ණත්තිකෙ කිඤ්චාපි ඛීණාසවස්ස ඛන්ධා ‘අම්හාකං මාතුලත්ථෙරො අම්හාකං චූළපිතුත්ථෙරො’ති වදන්තානං පරෙසං උපාදානස්ස පච්චයා හොන්ති, මග්ගඵලනිබ්බානානි පන අග්ගහිතානි අපරාමට්ඨානි අනුපාදිණ්ණානෙව. තානි හි, යථා දිවසං සන්තත්තො අයොගුළො මක්ඛිකානං අභිනිසීදනස්ස පච්චයො න හොති, එවමෙව තෙජුස්සදත්තා තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන ගහණස්ස පච්චයා න හොන්ති. තෙන වුත්තං – ඉමෙ ධම්මා අනුපාදිණ්ණඅනුපාදානියාති.

998. අසංකිලිට්ඨඅසංකිලෙසිකෙසුපි එසෙව නයො.

1000. විතක්කත්තිකෙ විතක්කසහජාතෙන විචාරෙන සද්ධිං කුසලත්තිකෙ අලබ්භමානාව න ලබ්භන්ති.

1003. පීතිසහගතත්තිකෙ පීතිආදයො අත්තනා සහජාතධම්මානං පීතිසහගතාදිභාවං දත්වා සයං පිට්ඨිවට්ටකා ජාතා. ඉමස්මිඤ්හි තිකෙ ද්වෙ දොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා දුක්ඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං උපෙක්ඛාවෙදනා රූපං නිබ්බානන්ති – ඉදම්පි න ලබ්භති. අයඤ්හි තිකො කුසලත්තිකෙ ච අලබ්භමානෙහි ඉමෙහි ච පඤ්චහි කොට්ඨාසෙහි මුත්තකො නාම.

1006. දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකෙ සඤ්ඤොජනානීති බන්ධනානි. සක්කායදිට්ඨීති විජ්ජමානට්ඨෙන සති ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතෙ කායෙ; සයං වා සතී තස්මිං කායෙ දිට්ඨීති ‘සක්කායදිට්ඨි’. සීලෙන සුජ්ඣිතුං සක්කා, වතෙන සුජ්ඣිතුං සක්කා, සීලවතෙහි සුජ්ඣිතුං සක්කාති ගහිතසමාදානං පන සීලබ්බතපරාමාසො නාම.

1007. ඉධාති දෙසාපදෙසෙ නිපාතො. ස්වායං කත්ථචි ලොකං උපාදාය වුච්චති. යථාහ – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’ති (දී. නි. 1.189). කත්ථචි සාසනං. යථාහ – ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො ඉධ දුතියො සමණො’’ති (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241). කත්ථචි ඔකාසං. යථාහ –

‘‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස, දෙවභූතස්ස මෙ සතො;

පුනරායු ච මෙ ලද්ධො, එවං ජානාහි මාරිසා’’ති. (දී. නි. 2.369);

කත්ථචි පදපූරණමත්තමෙව. යථාහ – ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්සං පවාරිතො’’ති (ම. නි. 1.30). ඉධ පන ලොකං උපාදාය වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

අස්සුතවා පුථුජ්ජනොති එත්ථ පන ‘ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති’. යස්ස හි ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයරහිතත්තා දිට්ඨිපටිසෙධකො නෙව ‘ආගමො’, පටිපත්තියා අධිගන්තබ්බස්ස අනධිගතත්තා නෙව ‘අධිගමො’ අත්ථි, සො ‘ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති’. ස්වායං –

පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.7; ම. නි. අට්ඨ. 1.2; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.51; පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.130; චූළනි. අට්ඨ. 88; නෙත්ති. අට්ඨ. 56);

සො හි පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. යථාහ – ‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා. පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකාති පුථුජ්ජනා. පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති පුථුජ්ජනා. පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති පුථුජ්ජනා. පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තීති පුථුජ්ජනා. පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්තීති පුථුජ්ජනා. පුථු නානාසන්තාපෙහි සන්තප්පන්තීති පුථුජ්ජනා. පුථු නානාපරිළාහෙහි පරිඩය්හන්තීති පුථුජ්ජනා. පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තා ගිද්ධා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොසන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පලිබුද්ධාති පුථුජ්ජනා. පුථු පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති පුථුජ්ජනා’’ති (මහානි. 94). පුථූනං වා ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනා. පුථු වා අයං – විසුංයෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතො, විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි – ජනොතිපි පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’ති ද්වීහි පදෙහි යෙ තෙ –

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.7; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.51; පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.130; චූළනි. අට්ඨ. 88);

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො.

අරියානං අදස්සාවීතිආදීසු අරියාති ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ඉරියනතො, සදෙවකෙන ලොකෙන ච අරණීයතො බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච බුද්ධසාවකා ච වුච්චන්ති. බුද්ධා එව වා ඉධ අරියා. යථාහ – ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… තථාගතො අරියොති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 5.1098).

සප්පුරිසාති එත්ථ පන පච්චෙකබුද්ධා තථාගතසාවකා ච සප්පුරිසාති වෙදිතබ්බා. තෙ හි ලොකුත්තරගුණයොගෙන සොභනා පුරිසාති සප්පුරිසා. සබ්බෙව වා එතෙ ද්වෙධාපි වුත්තා. බුද්ධාපි හි අරියා ච සප්පුරිසා ච පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධසාවකාපි. යථාහ –

‘‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො,

කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොති;

දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්චං,

තථාවිධං සප්පුරිසං වදන්තී’’ති. (ජා. 2.17.78);

‘කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොතී’ති එත්තාවතා හි බුද්ධසාවකො වුත්තො. කතඤ්ඤුතාදීහි පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධාති. ඉදානි යො තෙසං අරියානං අදස්සනසීලො, න ච දස්සනෙ සාධුකාරී, සො අරියානං අදස්සාවීති වෙදිතබ්බො. සො චක්ඛුනා අදස්සාවී ඤාණෙන අදස්සාවීති දුවිධො. තෙසු ඤාණෙන අදස්සාවී ඉධ අධිප්පෙතො. මංසචක්ඛුනා හි දිබ්බචක්ඛුනා වා අරියා දිට්ඨාපි අදිට්ඨාව හොන්ති, තෙසං චක්ඛූනං වණ්ණමත්තග්ගහණතො, න අරියභාවගොචරතො. සොණසිඞ්ගාලාදයොපි චක්ඛුනා අරියෙ පස්සන්ති, න ච තෙ අරියානං දස්සාවිනො.

තත්‍රිදං වත්ථු – චිත්තලපබ්බතවාසිනො කිර ඛීණාසවත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකො වුඩ්ඪපබ්බජිතො එකදිවසං ථෙරෙන සද්ධිං පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා පිට්ඨිතො ආගච්ඡන්තො ථෙරං පුච්ඡි – ‘අරියා නාම භන්තෙ කීදිසා’ති? ථෙරො ආහ – ‘ඉධෙකච්චො මහල්ලකො අරියානං පත්තචීවරං ගහෙත්වා වත්තපටිපත්තිං කත්වා සහ චරන්තොපි නෙව අරියෙ ජානාති, එවංදුජ්ජානාවුසො, අරියා’ති. එවං වුත්තෙපි සො නෙව අඤ්ඤාසි. තස්මා න චක්ඛුනා දස්සනං ‘දස්සනං’, ඤාණදස්සනමෙව ‘දස්සනං’. යථාහ – ‘‘කිං තෙ වක්කලි ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන? යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87). තස්මා චක්ඛුනා පස්සන්තොපි, ඤාණෙන අරියෙහි දිට්ඨං අනිච්චාදිලක්ඛණං අපස්සන්තො, අරියාධිගතඤ්ච ධම්මං අනධිගච්ඡන්තො, අරියකරධම්මානං අරියභාවස්ස ච අදිට්ඨත්තා, ‘අරියානං අදස්සාවී’ති වෙදිතබ්බො.

අරියධම්මස්ස අකොවිදොති සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ අරියධම්මෙ අකුසලො. අරියධම්මෙ අවිනීතොති, එත්ථ පන

දුවිධො විනයො නාම, එකමෙකෙත්ථ පඤ්චධා;

අභාවතො තස්ස අයං, අවිනීතොති වුච්චති.

අයඤ්හි සංවරවිනයො පහානවිනයොති දුවිධො විනයො. එත්ථ ච දුවිධෙපි විනයෙ එකමෙකො විනයො පඤ්චධා භිජ්ජති. සංවරවිනයොපි හි සීලසංවරො සතිසංවරො ඤාණසංවරො ඛන්තිසංවරො වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො. පහානවිනයොපි තදඞ්ගපහානං වික්ඛම්භනපහානං සමුච්ඡෙදපහානං පටිප්පස්සද්ධිපහානං නිස්සරණපහානන්ති පඤ්චවිධො.

තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) අයං සීලසංවරො. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) අයං සතිසංවරො.

‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා)

සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි,

පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041) –

අයං ඤාණසංවරො නාම. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’ති (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං ඛන්තිසංවරො. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං වීරියසංවරො. සබ්බොපි චායං සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො සංවරො, විනයනතො විනයොති වුච්චති. එවං තාව ‘සංවරවිනයො’ පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

තථා යං නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනාඤාණෙසු පටිපක්ඛභාවතො, දීපාලොකෙනෙව තමස්ස, තෙන තෙන විපස්සනාඤාණෙන තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පහානං, සෙය්‍යථිදං – නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, තස්සෙව අපරභාගෙන කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථිභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘අහං මමා’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙ අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනාය අභිරතිසඤ්ඤාය, මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුච්චිතුකාමතාය, උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමෙන ධම්මට්ඨිතියං නිබ්බානෙ ච පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස පහානං, එතං ‘තදඞ්ගපහානං’ නාම.

යං පන උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිභාවනිවාරණතො, ඝටප්පහාරෙනෙව උදකපිට්ඨෙ සෙවාලස්ස, තෙසං තෙසං නීවරණාදිධම්මානං පහානං, එතං ‘වික්ඛම්භනපහානං’ නාම. ‘‘යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො අත්තනො සන්තානෙ දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 277) නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසගණස්ස අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන පහානං, ඉදං ‘සමුච්ඡෙදපහානං’ නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං, එතං ‘පටිප්පස්සද්ධිපහානං’ නාම. යං සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, එතං ‘නිස්සරණපහානං’ නාම. සබ්බම්පි චෙතං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයනට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘පහානවිනයො’ති වුච්චති. තංතංපහානවතො වා තස්ස තස්ස විනයස්ස සම්භවතොපෙතං පහානවිනයොති වුච්චති. එවං පහානවිනයොපි පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

එවමයං සඞ්ඛෙපතො දුවිධො, භෙදතො ච දසවිධො විනයො, භින්නසංවරත්තා, පහාතබ්බස්ස ච අප්පහීනත්තා, යස්මා එතස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස නත්ථි, තස්මා අභාවතො තස්ස, අයං ‘අවිනීතො’ති වුච්චතීති. එස නයො සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථාපි. නින්නානාකරණඤ්හෙතං අත්ථතො. යථාහ – ‘‘යෙව තෙ අරියා තෙව තෙ සප්පුරිසා, යෙව තෙ සප්පුරිසා තෙව තෙ අරියා. යො එව සො අරියානං ධම්මො සො එව සො සප්පුරිසානං ධම්මො, යො එව සො සප්පුරිසානං ධම්මො සො එව සො අරියානං ධම්මො. යෙව තෙ අරියවිනයා තෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා, යෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා තෙව තෙ අරියවිනයා. අරියෙති වා සප්පුරිසෙති වා, අරියධම්මෙති වා සප්පුරිසධම්මෙති වා, අරියවිනයෙති වා සප්පුරිසවිනයෙති වා, එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවා’’ති.

රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති – ‘යං රූපං සො අහං, යො අහං තං රූප’න්ති රූපඤ්ච අත්තානඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම තෙලප්පදීපස්ස ඣායතො යා අච්චි සො වණ්ණො, යො වණ්ණො සා අච්චීති අච්චිඤ්ච වණ්ණඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති,’’ එවමෙව ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති එවං රූපං අත්තාති දිට්ඨිපස්සනාය පස්සති. රූපවන්තං වා අත්තානන්ති ‘අරූපං අත්තා’ති ගහෙත්වා, ඡායාවන්තං රුක්ඛං විය, තං රූපවන්තං සමනුපස්සති. අත්තනි වා රූපන්ති ‘අරූපමෙව අත්තා’ති ගහෙත්වා, පුප්ඵම්හි ගන්ධං විය, අත්තනි රූපං සමනුපස්සති. රූපස්මිං වා අත්තානන්ති ‘අරූපමෙව අත්තා’ති ගහෙත්වා, කරණ්ඩකෙ මණිං විය, අත්තානං රූපස්මිං සමනුපස්සති. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො.

තත්ථ ‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’ති සුද්ධරූපමෙව අත්තාති කථිතං. ‘රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං; වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’ති ඉමෙසු සත්තසු ඨානෙසු ‘අරූපං අත්තා’ති කථිතං. වෙදනාවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා වෙදනං, වෙදනාය වා අත්තානන්ති එවං චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන ද්වාදසසු ඨානෙසු ‘රූපාරූපමිස්සකො අත්තා’ කථිතො. තත්ථ ‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’ති ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු උච්ඡෙදදිට්ඨි කථිතා. අවසෙසෙසු සස්සතදිට්ඨි. එවමෙත්ථ පන්නරස භවදිට්ඨියො පඤ්ච විභවදිට්ඨියො හොන්ති. තා සබ්බාපි මග්ගාවරණා, න සග්ගාවරණා, පඨමමග්ගවජ්ඣාති වෙදිතබ්බා.

1008. සත්ථරි කඞ්ඛතීති සත්ථු සරීරෙ වා ගුණෙ වා උභයත්ථ වා කඞ්ඛති. සරීරෙ කඞ්ඛමානො ‘ද්වත්තිංසවරලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං නාම සරීරං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’ති කඞ්ඛති. ගුණෙ කඞ්ඛමානො ‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නජානනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’ති කඞ්ඛති. උභයත්ථ කඞ්ඛමානො ‘අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභානුරඤ්ජිතාය සරීරනිප්ඵත්තියා සමන්නාගතො සබ්බඤෙය්‍යජානනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො ලොකතාරකො බුද්ධො නාම අත්ථි නු ඛො නත්ථී’ති කඞ්ඛති. අයඤ්හිස්ස අත්තභාවෙ ගුණෙ වා කඞ්ඛනතො උභයත්ථ කඞ්ඛති නාම. විචිකිච්ඡතීති ආරම්මණං නිච්ඡෙතුං අසක්කොන්තො කිච්ඡති කිලමති. නාධිමුච්චතීති තත්ථෙව අධිමොක්ඛං න ලභති. න සම්පසීදතීති චිත්තං අනාවිලං කත්වා පසීදිතුං න සක්කොති, ගුණෙසු නප්පසීදති.

ධම්මෙ කඞ්ඛතීතිආදීසු පන ‘කිලෙසෙ පජහන්තා චත්තාරො අරියමග්ගා, පටිප්පස්සද්ධකිලෙසානි චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, මග්ගඵලානං ආරම්මණපච්චයභූතං අමතං මහානිබ්බානං නාම අත්ථි නු ඛො නත්ථී’ති කඞ්ඛන්තොපි ‘අයං ධම්මො නිය්‍යානිකො නු ඛො අනිය්‍යානිකො’ති කඞ්ඛන්තොපි ධම්මෙ කඞ්ඛති නාම. ‘චත්තාරො මග්ගට්ඨකා චත්තාරො ඵලට්ඨකාති ඉදං සඞ්ඝරතනං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’ති කඞ්ඛන්තොපි, ‘අයං සඞ්ඝො සුප්පටිපන්නො නු ඛො දුප්පටිපන්නො’ති කඞ්ඛන්තොපි, ‘එතස්මිං සඞ්ඝරතනෙ දින්නස්ස විපාකඵලං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’ති කඞ්ඛන්තොපි සඞ්ඝෙ කඞ්ඛති නාම. ‘තිස්සො පන සික්ඛා අත්ථි නු ඛො නත්ථී’ති කඞ්ඛන්තොපි, ‘තිස්සො සික්ඛා සික්ඛිතපච්චයෙන ආනිසංසො අත්ථි නු ඛො නත්ථී’ති කඞ්ඛන්තොපි සික්ඛාය කඞ්ඛති නාම.

පුබ්බන්තො වුච්චති අතීතානි ඛන්ධධාතායතනානි. අපරන්තො අනාගතානි. තත්ථ අතීතෙසු ඛන්ධාදීසු ‘අතීතානි නු ඛො, න නු ඛො’ති කඞ්ඛන්තො පුබ්බන්තෙ කඞ්ඛති නාම. අනාගතෙසු ‘අනාගතානි නු ඛො, න නු ඛො’ති කඞ්ඛන්තො අපරන්තෙ කඞ්ඛති නාම. උභයත්ථ කඞ්ඛන්තො පුබ්බන්තාපරන්තෙ කඞ්ඛති නාම. ‘ද්වාදසපදිකං පච්චයවට්ටං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’ති කඞ්ඛන්තො ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛති නාම. තත්‍රායං වචනත්ථො – ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයා ‘ඉදප්පච්චයා’. ඉදප්පච්චයානං භාවො ‘ඉදප්පච්චයතා’. ඉදප්පච්චයා එව වා ‘ඉදප්පච්චයතා’; ජාතිආදීනමෙතං අධිවචනං. ජාතිආදීසු තං තං පටිච්ච ආගම්ම සමුප්පන්නාති ‘පටිච්චසමුප්පන්නා’. ඉදං වුත්තං හොති – ඉදප්පච්චයතාය ච පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ච ධම්මෙසු කඞ්ඛතීති.

1009. සීලෙනාති ගොසීලාදිනා. වතෙනාති ගොවතාදිනාව. සීලබ්බතෙනාති තදුභයෙන. සුද්ධීති කිලෙසසුද්ධි; පරමත්ථසුද්ධිභූතං වා නිබ්බානමෙව. තදෙකට්ඨාති ඉධ පහානෙකට්ඨං ධුරං. ඉමිස්සා ච පාළියා දිට්ඨිකිලෙසො විචිකිච්ඡාකිලෙසොති ද්වෙයෙව ආගතා. ලොභො දොසො මොහො මානො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ පන අට්ඨ අනාගතා. ආහරිත්වා පන දීපෙතබ්බා. එත්ථ හි දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසු පහීයමානාසු අපායගමනීයො ලොභො දොසො මොහො මානො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති සබ්බෙපිමෙ පහානෙකට්ඨා හුත්වා පහීයන්ති. සහජෙකට්ඨං පන ආහරිත්වා දීපෙතබ්බං. සොතාපත්තිමග්ගෙන හි චත්තාරි දිට්ඨිසහගතානි විචිකිච්ඡාසහගතඤ්චාති පඤ්ච චිත්තානි පහීයන්ති. තත්ථ ද්වීසු අසඞ්ඛාරිකදිට්ඨිචිත්තෙසු පහීයන්තෙසු තෙහි සහජාතො ලොභො මොහො උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ කිලෙසා සහජෙකට්ඨවසෙන පහීයන්ති. සෙසදිට්ඨිකිලෙසො ච විචිකිච්ඡාකිලෙසො ච පහානෙකට්ඨවසෙන පහීයන්ති. දිට්ඨිගතසම්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසුපි පහීයන්තෙසු තෙහි සහජාතො ලොභො මොහො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ කිලෙසා සහජෙකට්ඨවසෙන පහීයන්ති. සෙසදිට්ඨිකිලෙසො ච විචිකිච්ඡාකිලෙසො ච පහානෙකට්ඨවසෙන පහීයන්ති. එවං පහානෙකට්ඨස්මිංයෙව සහජෙකට්ඨං ලබ්භතීති ඉදං සහජෙකට්ඨං ආහරිත්වා දීපයිංසු.

තංසම්පයුත්තොති තෙහි තදෙකට්ඨෙහි අට්ඨහි කිලෙසෙහි සම්පයුත්තො. විනිබ්භොගං වා කත්වා තෙන ලොභෙන තෙන දොසෙනාති එවං එකෙකෙන සම්පයුත්තතා දීපෙතබ්බා. තත්ථ ලොභෙ ගහිතෙ, මොහො මානො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති අයං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ කිලෙසගණො ලොභසම්පයුත්තො නාම. දොසෙ ගහිතෙ, මොහො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති අයං කිලෙසගණො දොසසම්පයුත්තො නාම. මොහෙ ගහිතෙ, ලොභො දොසො මානො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති අයං කිලෙසගණො මොහසම්පයුත්තො නාම. මානෙ ගහිතෙ, තෙන සහුප්පන්නො ලොභො මොහො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති අයං කිලෙසගණො මානසම්පයුත්තො නාම. ඉමිනා උපායෙන තෙන ථිනෙන තෙන උද්ධච්චෙන තෙන අහිරිකෙන තෙන අනොත්තප්පෙන සම්පයුත්තො තංසම්පයුත්තොති යොජනා කාතබ්බා. තංසමුට්ඨානන්ති තෙන ලොභෙන…පෙ… තෙන අනොත්තප්පෙන සමුට්ඨිතන්ති අත්ථො.

ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බාති එත්ථ දස්සනං නාම සොතාපත්තිමග්ගො; තෙන පහාතබ්බාති අත්ථො. ‘කස්මා පන සොතාපත්තිමග්ගො දස්සනං නාම ජාතො’ති? ‘පඨමං නිබ්බානදස්සනතො’. ‘නනු ගොත්‍රභු පඨමතරං පස්සතී’ති? ‘නො න පස්සති; දිස්වාපි කත්තබ්බකිච්චං පන න කරොති, සංයොජනානං අප්පහානතො. තස්මා පස්සතී’ති න වත්තබ්බො. යත්ථ කත්ථචි රාජානං දිස්වාපි පණ්ණාකාරං දත්වා කිච්චනිප්ඵත්තියා අදිට්ඨත්තා ‘අජ්ජාපි රාජානං න පස්සාමී’ති වදන්තො චෙත්ථ ජානපදපුරිසො නිදස්සනං.

1011. අවසෙසො ලොභොති දස්සනෙන පහීනාවසෙසො. ලොභො දොසමොහෙසුපි එසෙව නයො. දස්සනෙන හි අපායගමනීයාව පහීනා. තෙහි පන අඤ්ඤෙ දස්සෙතුං ඉදං වුත්තං. ‘තදෙකට්ඨා’ති තෙහි පාළියං ආගතෙහි තීහි කිලෙසෙහි සම්පයොගතොපි පහානතොපි එකට්ඨා පඤ්ච කිලෙසා. නෙව දස්සනෙන න භාවනායාති ඉදං සංයොජනාදීනං විය තෙහි මග්ගෙහි අප්පහාතබ්බතං සන්ධාය වුත්තං. යං පන ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නාමඤ්ච රූපඤ්ච එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තී’’තිආදිනා නයෙන කුසලාදීනම්පි පහානං අනුඤ්ඤාතං, තං තෙසං මග්ගානං අභාවිතත්තා යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙ උපනිස්සයපච්චයානං කිලෙසානං පහීනත්තා පහීනාති ඉමං පරියායං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

1013. දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකත්තිකෙ ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකාති නිට්ඨපෙත්වා, පුන ‘තීණි සංයොජනානී’තිආදි පහාතබ්බෙ දස්සෙත්වා, තදෙකට්ඨභාවෙන හෙතූ චෙව සහෙතුකෙ ච දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ ‘කිඤ්චාපි දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු හෙතූසු ලොභසහගතො මොහො ලොභෙන සහෙතුකො හොති, දොසසහගතො මොහො දොසෙන, ලොභදොසා ච මොහෙනාති පහාතබ්බහෙතුකපදෙපෙතෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, විචිකිච්ඡාසහගතො පන මොහො අඤ්ඤස්ස සම්පයුත්තහෙතුනො අභාවෙන හෙතුයෙව, න සහෙතුකොති තස්ස පහානං දස්සෙතුං ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතූ’ති වුත්තං.

1018. දුතියපදෙ උද්ධච්චසහගතස්ස මොහස්ස පහානං දස්සෙතුං ඉමෙ ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බහෙතූති වුත්තං. සො හි අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ සහෙතුකෙ කත්වා පිට්ඨිවට්ටකො ජාතො, විචිකිච්ඡාසහගතො විය අඤ්ඤස්ස සම්පයුත්තහෙතුනො අභාවා පහාතබ්බහෙතුකපදං න භජති. තතියපදෙ අවසෙසා අකුසලාති පුන අකුසලග්ගහණං විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතානං මොහානං සඞ්ගහත්ථං කතං. තෙ හි සම්පයුත්තහෙතුනො අභාවා පහාතබ්බහෙතුකා නාම න හොන්ති.

1029. පරිත්තාරම්මණත්තිකෙ ආරබ්භාති ආරම්මණං කත්වා. සයඤ්හි පරිත්තා වා හොන්තු මහග්ගතා වා, පරිත්තධම්මෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නා පරිත්තාරම්මණා, මහග්ගතෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නා මහග්ගතාරම්මණා, අප්පමාණෙ ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නා අප්පමාණාරම්මණා. තෙ පන පරිත්තාපි හොන්ති මහග්ගතාපි අප්පමාණාපි.

1035. මිච්ඡත්තත්තිකෙ ආනන්තරිකානීති අනන්තරායෙන ඵලදායකානි; මාතුඝාතකකම්මාදීනමෙතං අධිවචනං. තෙසු හි එකස්මිම්පි කම්මෙ කතෙ තං පටිබාහිත්වා අඤ්ඤං කම්මං අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කාතුං න සක්කොති. සිනෙරුප්පමාණෙපි හි සුවණ්ණථූපෙ කත්වා චක්කවාළමත්තං වා රතනමයපාකාරං විහාරං කාරෙත්වා තං පූරෙත්වා නිසින්නස්ස බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස යාවජීවං චත්තාරො පච්චයෙ දදතොපි තං කම්මං එතෙසං කම්මානං විපාකං පටිබාහෙතුං න සක්කොති එව. යා ච මිච්ඡාදිට්ඨි නියතාති අහෙතුකවාදඅකිරියවාදනත්ථිකවාදෙසු අඤ්ඤතරා. තඤ්හි ගහෙත්වා ඨිතං පුග්ගලං බුද්ධසතම්පි බුද්ධසහස්සම්පි බොධෙතුං න සක්කොති.

1038. මග්ගාරම්මණත්තිකෙ අරියමග්ගං ආරබ්භාති ලොකුත්තරමග්ගං ආරම්මණං කත්වා. තෙ පන පරිත්තාපි හොන්ති මහග්ගතාපි.

1039. මග්ගහෙතුකනිද්දෙසෙ පඨමනයෙන පච්චයට්ඨෙන හෙතුනා මග්ගසම්පයුත්තානං ඛන්ධානං සහෙතුකභාවො දස්සිතො. දුතියනයෙන මග්ගභූතෙන සම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන හෙතුනා සෙසමග්ගඞ්ගානං සහෙතුකභාවො දස්සිතො. තතියනයෙන මග්ගෙ උප්පන්නහෙතූහි සම්මාදිට්ඨියා සහෙතුකභාවො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො.

1040. අධිපතිං කරිත්වාති ආරම්මණාධිපතිං කත්වා. තෙ ච ඛො පරිත්තධම්මාව හොන්ති. අරියසාවකානඤ්හි අත්තනො මග්ගං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛණකාලෙ ආරම්මණාධිපති ලබ්භති. චෙතොපරියඤාණෙන පන අරියසාවකො පරස්ස මග්ගං පච්චවෙක්ඛමානො ගරුං කරොන්තොපි අත්තනා පටිවිද්ධමග්ගං විය ගරුං න කරොති. ‘යමකපාටිහාරියං කරොන්තං තථාගතං දිස්වා තස්ස මග්ගං ගරුං කරොති න කරොතී’ති? කරොති, න පන අත්තනො මග්ගං විය. අරහා න කිඤ්චි ධම්මං ගරුං කරොති ඨපෙත්වා මග්ගං ඵලං නිබ්බානන්ති. එත්ථාපි අයමෙවත්ථො. වීමංසාධිපතෙය්‍යන්ති ඉදං සහජාතාධිපතිං දස්සෙතුං වුත්තං. ඡන්දඤ්හි ජෙට්ඨකං කත්වා මග්ගං භාවෙන්තස්ස ඡන්දො අධිපති නාම හොති, න මග්ගො. සෙසධම්මාපි ඡන්දාධිපතිනො නාම හොන්ති, න මග්ගාධිපතිනො. චිත්තෙපි එසෙව නයො. වීමංසං පන ජෙට්ඨකං කත්වා මග්ගං භාවෙන්තස්ස වීමංසාධිපති චෙව හොති මග්ගො චාති. සෙසධම්මා මග්ගාධිපතිනො නාම හොන්ති. වීරියෙපි එසෙව නයො.

1041. උප්පන්නත්තිකනිද්දෙසෙ ජාතාති නිබ්බත්තා, පටිලද්ධත්තභාවා. භූතාතිආදීනි තෙසංයෙව වෙවචනානි. ජාතා එව හි භාවප්පත්තියා භූතා. පච්චයසංයොගෙ ජාතත්තා සඤ්ජාතා. නිබ්බත්තිලක්ඛණප්පත්තත්තා නිබ්බත්තා. උපසග්ගෙන පන පදං වඩ්ඪෙත්වා අභිනිබ්බත්තාති වුත්තා. පාකටීභූතාති පාතුභූතා. පුබ්බන්තතො උද්ධං පන්නාති උප්පන්නා. උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪෙත්වා සමුප්පන්නාති වුත්තා. නිබ්බත්තට්ඨෙනෙව උද්ධං ඨිතාති උට්ඨිතා. පච්චයසංයොගෙ උට්ඨිතාති සමුට්ඨිතා. පුන උප්පන්නාතිවචනෙ කාරණං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. උප්පන්නංසෙන සඞ්ගහිතාති උප්පන්නකොට්ඨාසෙන ගණනං ගතා. රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණන්ති ඉදං නෙසං සභාවදස්සනං. දුතියපදනිද්දෙසො වුත්තපටිසෙධනයෙන වෙදිතබ්බො. තතියපදනිද්දෙසො උත්තානත්ථොයෙව.

අයං පන තිකො ද්වින්නං අද්ධානං වසෙන පූරෙත්වා දස්සිතො. ලද්ධොකාසස්ස හි කම්මස්ස විපාකො දුවිධො – ඛණප්පත්තො, ච අප්පත්තො ච. තත්ථ ‘ඛණප්පත්තො’ උප්පන්නො නාම. ‘අප්පත්තො’ චිත්තානන්තරෙ වා උප්පජ්ජතු, කප්පසතසහස්සාතික්කමෙ වා. ධුවපච්චයට්ඨෙන නත්ථි නාම න හොති, උප්පාදිනො ධම්මා නාම ජාතො. යථා හි – ‘‘තිට්ඨතෙව සායං, පොට්ඨපාද, අරූපී අත්තා සඤ්ඤාමයො. අථ ඉමස්ස පුරිසස්ස අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්තී’’ති (දී. නි. 1.419). එත්ථ ආරුප්පෙ කාමාවචරසඤ්ඤාපවත්තිකාලෙ කිඤ්චාපි මූලභවඞ්ගසඤ්ඤා නිරුද්ධා කාමාවචරසඤ්ඤාය පන නිරුද්ධකාලෙ අවස්සං සා උප්පජ්ජිස්සතීති අරූපසඞ්ඛාතො අත්තා නත්ථීති සඞ්ඛ්‍යං අගන්ත්වා ‘තිට්ඨතෙව’ නාමාති ජාතො. එවමෙව ලද්ධොකාසස්ස කම්මස්ස විපාකො දුවිධො…පෙ… ධුවපච්චයට්ඨෙන නත්ථි නාම න හොති, උප්පාදිනො ධම්මා නාම ජාතො.

යදි පන ආයූහිතං කුසලාකුසලකම්මං සබ්බං විපාකං දදෙය්‍ය, අඤ්ඤස්ස ඔකාසො න භවෙය්‍ය. තං පන දුවිධං හොති – ධුවවිපාකං, අධුවවිපාකඤ්ච. තත්ථ පඤ්ච ආනන්තරියකම්මානි, අට්ඨ සමාපත්තියො, චත්තාරො අරියමග්ගාති එතං ‘ධුවවිපාකං’ නාම. තං පන ඛණප්පත්තම්පි අත්ථි, අප්පත්තම්පි. තත්ථ ‘ඛණප්පත්තං’ උප්පන්නං නාම. ‘අප්පත්තං’ අනුප්පන්නං නාම. තස්ස විපාකො චිත්තානන්තරෙ වා උප්පජ්ජතු කප්පසතසහස්සාතික්කමෙ වා. ධුවපච්චයට්ඨෙන අනුප්පන්නං නාම න හොති, උප්පාදිනො ධම්මා නාම ජාතං. මෙත්තෙය්‍යබොධිසත්තස්ස මග්ගො අනුප්පන්නො නාම, ඵලං උප්පාදිනො ධම්මායෙව නාම ජාතං.

1044. අතීතත්තිකනිද්දෙසෙ අතීතාති ඛණත්තයං අතික්කන්තා. නිරුද්ධාති නිරොධප්පත්තා. විගතාති විභවං ගතා, විගච්ඡිතා වා. විපරිණතාති පකතිවිජහනෙන විපරිණාමං ගතා. නිරොධසඞ්ඛාතං අත්ථං ගතාති අත්ථඞ්ගතා. අබ්භත්ථඞ්ගතාති උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං. උප්පජ්ජිත්වා විගතාති නිබ්බත්තිත්වා විගච්ඡිතා. පුන අතීතවචනෙ කාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. පරතො අනාගතාදීසුපි එසෙව නයො. අතීතංසෙන සඞ්ගහිතාති අතීතකොට්ඨාසෙන ගණනං ගතා. කතමෙ තෙති? රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං. පරතො අනාගතාදීසුපි එසෙව නයො.

1047. අතීතාරම්මණත්තිකනිද්දෙසෙ අතීතෙ ධම්මෙ ආරබ්භාතිආදීසු පරිත්තමහග්ගතාව ධම්මා වෙදිතබ්බා. තෙ හි අතීතාදීනි ආරබ්භ උප්පජ්ජන්ති.

1050. අජ්ඣත්තත්තිකනිද්දෙසෙ තෙසං තෙසන්ති පදද්වයෙන සබ්බසත්තෙ පරියාදියති. අජ්ඣත්තං පච්චත්තන්ති උභයං නියකජ්ඣත්තාධිවචනං. නියතාති අත්තනි ජාතා. පාටිපුග්ගලිකාති පාටියෙක්කස්ස පාටියෙක්කස්ස පුග්ගලස්ස සන්තකා. උපාදිණ්ණාති සරීරට්ඨකා. තෙ හි කම්මනිබ්බත්තා වා හොන්තු මා වා, ආදින්නගහිතපරාමට්ඨවසෙන පන ඉධ උපාදිණ්ණාති වුත්තා.

1051. පරසත්තානන්ති අත්තානං ඨපෙත්වා අවසෙසසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තස්සෙව වෙවචනං. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තසදිසමෙව. තදුභයන්ති තං උභයං.

1053. අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකස්ස පඨමපදෙ පරිත්තමහග්ගතා ධම්මා වෙදිතබ්බා. දුතියෙ අප්පමාණාපි. තතියෙ පරිත්තමහග්ගතාව. අප්පමාණා පන කාලෙන බහිද්ධා කාලෙන අජ්ඣත්තං ආරම්මණං න කරොන්ති. සනිදස්සනත්තිකනිද්දෙසො උත්තානොයෙවාති.