5. පඤ්චකනිද්දෙසො

(1) පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි

940. තත්ථ කතමානි පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි? සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාසො, කාමච්ඡන්දො, බ්‍යාපාදො – ඉමානි පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි.

(2) පඤ්චුද්ධම්භාගියානි සංයොජනානි

තත්ථ කතමානි පඤ්චුද්ධම්භාගියානි සංයොජනානි? රූපරාගො, අරූපරාගො, මානො, උද්ධච්චං, අවිජ්ජා – ඉමානි පඤ්චුද්ධම්භාගියානි සංයොජනානි.

(3) පඤ්ච මච්ඡරියානි

තත්ථ කතමානි පඤ්ච මච්ඡරියානි? ආවාසමච්ඡරියං, කුලමච්ඡරියං, ලාභමච්ඡරියං, වණ්ණමච්ඡරියං, ධම්මමච්ඡරියං – ඉමානි පඤ්ච මච්ඡරියානි.

(4) පඤ්ච සඞ්ගා

තත්ථ කතමෙ පඤ්ච සඞ්ගා? රාගසඞ්ගො, දොසසඞ්ගො, මොහසඞ්ගො, මානසඞ්ගො, දිට්ඨිසඞ්ගො – ඉමෙ පඤ්ච සඞ්ගා.

(5) පඤ්ච සල්ලා

තත්ථ කතමෙ පඤ්ච සල්ලා? රාගසල්ලං, දොසසල්ලං, මොහසල්ලං, මානසල්ලං, දිට්ඨිසල්ලං – ඉමෙ පඤ්ච සල්ලා.

(6) පඤ්ච චෙතොඛිලා

941. තත්ථ කතමෙ පඤ්ච චෙතොඛිලා? සත්ථරි කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති, ධම්මෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති, සඞ්ඝෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති, සික්ඛාය කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති, සබ්‍රහ්මචාරීසු කුපිතො හොති අනත්තමනො ආහතචිත්තො ඛිලජාතො – ඉමෙ පඤ්ච චෙතොඛිලා.

(7) පඤ්ච චෙතසො විනිබන්ධා

තත්ථ කතමෙ පඤ්ච චෙතසො විනිබන්ධා? කාමෙ අවීතරාගො හොති අවිගතච්ඡන්දො අවිගතපෙමො අවිගතපිපාසො අවිගතපරිළාහො අවිගතතණ්හො; කායෙ අවීතරාගො හොති… රූපෙ අවීතරාගො හොති… යාවදත්ථං උදරාවදෙහකං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති; අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරති – ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති – ඉමෙ පඤ්ච චෙතසොවිනිබන්ධා.

(8) පඤ්ච නීවරණානි

තත්ථ කතමානි පඤ්ච නීවරණානි? කාමච්ඡන්දනීවරණං, බ්‍යාපාදනීවරණං, ථිනමිද්ධනීවරණං, උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං, විචිකිච්ඡානීවරණං – ඉමානි පඤ්ච නීවරණානි.

(9) පඤ්ච කම්මානි ආනන්තරිකානි

තත්ථ කතමානි පඤ්ච කම්මානි ආනන්තරිකානි? මාතා ජීවිතා වොරොපිතා හොති, පිතා ජීවිතා වොරොපිතො හොති, අරහන්තො ජීවිතා වොරොපිතො හොති, දුට්ඨෙන චිත්තෙන තථාගතස්ස ලොහිතං උප්පාදිතං හොති, සඞ්ඝො භින්නො හොති – ඉමානි පඤ්ච කම්මානි ආනන්තරිකානි.

(10) පඤ්ච දිට්ඨියො

තත්ථ කතමා පඤ්ච දිට්ඨියො? ‘‘සඤ්ඤී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති, ‘‘අසඤ්ඤී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති, ‘‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්ති, සතො වා පන සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤාපෙන්ති, දිට්ඨධම්මනිබ්බානං වා පනෙකෙ අභිවදන්ති – ඉමා පඤ්ච දිට්ඨියො.

(11) පඤ්ච වෙරා

942. තත්ථ කතමෙ පඤ්ච වෙරා? පාණාතිපාතො, අදින්නාදානං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරො, මුසාවාදො, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා – ඉමෙ පඤ්ච වෙරා.

(12) පඤ්ච බ්‍යසනා

තත්ථ කතමෙ පඤ්ච බ්‍යසනා? ඤාතිබ්‍යසනං, භොගබ්‍යසනං, රොගබ්‍යසනං, සීලබ්‍යසනං, දිට්ඨිබ්‍යසනං – ඉමෙ පඤ්ච බ්‍යසනා.

(13) පඤ්ච අක්ඛන්තියා ආදීනවා

තත්ථ කතමෙ පඤ්ච අක්ඛන්තියා ආදීනවා? බහුනො ජනස්ස අප්පියො හොති අමනාපො, වෙරබහුලො ච හොති, වජ්ජබහුලො ච, සම්මූළ්හො කාලඞ්කරොති, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජති – ඉමෙ පඤ්ච අක්ඛන්තියා ආදීනවා.

(14) පඤ්ච භයානි

තත්ථ කතමානි පඤ්ච භයානි? ආජීවකභයං, අසිලොකභයං, පරිසසාරජ්ජභයං, මරණභයං, දුග්ගතිභයං – ඉමානි පඤ්ච භයානි.

(15) පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා

943. තත්ථ කතමෙ පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා?

(ක) ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවංවාදී හොති එවංදිට්ඨි [එවංදිට්ඨි (ස්‍යා.)] – ‘‘යතො ඛො, භො, අයං අත්තා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොතී’’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති.

(ඛ) තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා යං ත්වං වදෙසි නෙසො නත්ථීති වදාමි. නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොති. තං කිස්ස හෙතු? කාමා හි, භො, අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා. තෙසං විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. යතො ඛො, භො, අයං අත්තා විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොතී’’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති.

(ග) තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා යං ත්වං වදෙසි. නෙසො නත්ථීති වදාමි. නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොති. තං කිස්ස හෙතු? යදෙව තත්ථ විතක්කිතං විචාරිතං එතෙන එතං ඔළාරිකං අක්ඛායති. යතො ඛො, භො, අයං අත්තා විතක්කවිචාරානං වූපසමා…පෙ… දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොතී’’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති.

(ඝ) තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා යං ත්වං වදෙසි. නෙසො නත්ථීති වදාමි. නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොති. තං කිස්ස හෙතු? යදෙව තත්ථ පීතිගතං චෙතසො උප්පිලාවිතං, එතෙන එතං ඔළාරිකං අක්ඛායති. යතො ඛො, භො, අයං අත්තා පීතියා ච විරාගා…පෙ… තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොතී’’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති.

(ඞ) තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා යං ත්වං වදෙසි. නෙසො නත්ථීති වදාමි. නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොති. තං කිස්ස හෙතු? යදෙව තත්ථ සුඛපීති චෙතසො ආභොගො, එතෙන එතං ඔළාරිකං අක්ඛායති. යතො ඛො, භො, අයං අත්තා සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොතී’’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති. ඉමෙ පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා.

පඤ්චකං.