17. ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගො

1. එකකමාතිකා

832. (1)ජාතිමදො (2)ගොත්තමදො (3)ආරොග්‍යමදො (4)යොබ්බනමදො (5)ජීවිතමදො (6)ලාභමදො (7)සක්කාරමදො (8) ගරුකාරමදො (9) පුරෙක්ඛාරමදො (10) පරිවාරමදො (11) භොගමදො (12) වණ්ණමදො (13) සුතමදො (14) පටිභානමදො (15) රත්තඤ්ඤුමදො (16) පිණ්ඩපාතිකමදො (17) අනවඤ්ඤාතමදො (18) ඉරියාපථමදො (19) ඉද්ධිමදො (20) යසමදො (21) සීලමදො (22) ඣානමදො (23) සිප්පමදො (24) ආරොහමදො (25) පරිණාහමදො (26) සණ්ඨානමදො (27) පාරිපූරිමදො (28)මදො (29) පමාදො (30) ථම්භො (31) සාරම්භො (32) අත්‍රිච්ඡතා (33)මහිච්ඡතා (34) පාපිච්ඡතා (35) සිඞ්ගං (36) තින්තිණං (37) චාපල්‍යං (38)අසභාගවුත්ති (39) අරති (40) තන්දී (41) විජම්භිතා (42) භත්තසම්මදො (43) චෙතසො ච ලීනත්තං [චෙතසො ලීනත්තං (ස්‍යා.)] (44) කුහනා (45) ලපනා (46) නෙමිත්තිකතා (47)නිප්පෙසිකතා (48) ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා [නිජිගිංසනතා (සී.), ජිගිංසනතා (ස්‍යා.)] (49) සෙය්‍යොහමස්මීති මානො (50) සදිසොහමස්මීති මානො (51) හීනො හමස්මීති මානො (52) සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො (53) සෙය්‍යස්ස සදිසොහමස්මීති මානො (54) සෙය්‍යස්ස හීනොහමස්මීති මානො (55) සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො (56) සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති මානො (57) සදිසස්ස හීනොහමස්මීති මානො (58) හීනස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො (59) හීනස්ස සදිසොහමස්මීති මානො (60) හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානො (61) මානො (62) අතිමානො (63) මානාතිමානො (64) ඔමානො (65)අධිමානො (66) අස්මිමානො (67) මිච්ඡාමානො (68) ඤාතිවිතක්කො (69)ජනපදවිතක්කො (70) අමරවිතක්කො (71) පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො (72) ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තො විතක්කො (73) අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො

එකකං.

2. දුකමාතිකා

833. (1) කොධො ච උපනාහො ච (2) මක්ඛො ච පළාසො [පලාසො (සී. ස්‍යා.)] ච (3) ඉස්සා ච මච්ඡරියඤ්ච (4) මායා ච සාඨෙය්‍යඤ්ච (5) අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච (6) භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි ච (7) සස්සතදිට්ඨි ච උච්ඡෙදදිට්ඨි ච (8) අන්තවාදිට්ඨි ච අනන්තවාදිට්ඨි ච (9) පුබ්බන්තානුදිට්ඨි ච අපරන්තානුදිට්ඨි ච (10) අහිරිකඤ්ච අනොත්තප්පඤ්ච (11) දොවචස්සතා ච පාපමිත්තතා ච (12) අනජ්ජවො ච අමද්දවො ච (13) අක්ඛන්ති ච අසොරච්චඤ්ච (14) අසාඛල්‍යඤ්ච අප්පටිසන්ථාරො ච (15)ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා ච භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා ච (16) මුට්ඨස්සච්චඤ්ච අසම්පජඤ්ඤඤ්ච (17) සීලවිපත්ති ච දිට්ඨිවිපත්ති ච (18) අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච බහිද්ධාසංයොජනඤ්ච

දුකං.

3. තිකමාතිකා

834. (1) තීණි අකුසලමූලානි (2) තයො අකුසලවිතක්කා (3) තිස්සො අකුසලසඤ්ඤා (4) තිස්සො අකුසලධාතුයො (5) තීණි දුච්චරිතානි (6) තයො ආසවා (7) තීණි සංයොජනානි (8) තිස්සො තණ්හා (9) අපරාපි තිස්සො තණ්හා (10) අපරාපි තිස්සො තණ්හා (11) තිස්සො එසනා (12) තිස්සො විධා (13) තීණි භයානි (14)තීණි තමානි (15) තීණි තිත්ථායතනානි (16) තයො කිඤ්චනා (17) තීණි අඞ්ගණානි (18) තීණි මලානි (19) තීණි විසමානි (20) අපරානිපි තීණි විසමානි (21) තයො අග්ගී (22) තයො කසාවා (23) අපරෙපි තයො කසාවා (24)අස්සාදදිට්ඨි, අත්තානුදිට්ඨි, මිච්ඡාදිට්ඨි (25) අරති, විහෙසා, අධම්මචරියා (26)දොවචස්සතා, පාපමිත්තතා, නානත්තසඤ්ඤා (27) උද්ධච්චං, කොසජ්ජං, පමාදො (28) අසන්තුට්ඨිතා, අසම්පජඤ්ඤතා, මහිච්ඡතා (29) අහිරිකං, අනොත්තප්පං, පමාදො (30)අනාදරියං, දොවචස්සතා, පාපමිත්තතා (31) අස්සද්ධියං, අවදඤ්ඤුතා, කොසජ්ජං (32) උද්ධච්චං, අසංවරො, දුස්සීල්‍යං (33) අරියානං අදස්සනකම්‍යතා, සද්ධම්මං අසොතුකම්‍යතා, උපාරම්භචිත්තතා (34) මුට්ඨස්සච්චං, අසම්පජඤ්ඤං, චෙතසො වික්ඛෙපො (35)අයොනිසො මනසිකාරො, කුම්මග්ගසෙවනා, චෙතසො ච ලීනත්තං

තිකං.

4. චතුක්කමාතිකා

835. (1) චත්තාරො ආසවා (2) චත්තාරො ගන්ථා (3) චත්තාරො ඔඝා (4) චත්තාරො යොගා (5) චත්තාරි උපාදානානි (6) චත්තාරො තණ්හුප්පාදා (7) චත්තාරි අගතිගමනානි (8) චත්තාරො විපරියාසා [විපරියෙසා (සී. ස්‍යා. ක.)] (9) චත්තාරො අනරියවොහාරා (10) අපරෙපි චත්තාරො අනරියවොහාරා (11) චත්තාරි දුච්චරිතානි (12) අපරානිපි චත්තාරි දුච්චරිතානි (13)චත්තාරි භයානි (14) අපරානිපි චත්තාරි භයානි (15) චතස්සො දිට්ඨියො

චතුක්කං.

5. පඤ්චකමාතිකා

836. (1) පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි (2) පඤ්චුද්ධම්භාගියානි සංයොජනානි (3) පඤ්ච මච්ඡරියානි (4) පඤ්ච සඞ්ගා (5) පඤ්ච සල්ලා (6) පඤ්ච චෙතොඛිලා (7)පඤ්ච චෙතසොවිනිබන්ධා [චෙතසොවිනිබද්ධා (ක.)] (8) පඤ්ච නීවරණානි (9) පඤ්ච කම්මානි ආනන්තරිකානි (10) පඤ්ච දිට්ඨියො (11) පඤ්ච වෙරා (12) පඤ්ච බ්‍යසනා (13) පඤ්ච අක්ඛන්තියා ආදීනවා (14) පඤ්ච භයානි (15) පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා

පඤ්චකං.

6. ඡක්කමාතිකා

837. (1) ඡ විවාදමූලානි (2) ඡ ඡන්දරාගා (3) ඡ විරොධවත්ථූනි (4) ඡ තණ්හාකායා (5) ඡ අගාරවා (6) ඡ පරිහානියා ධම්මා (7) අපරෙපි ඡ පරිහානියා ධම්මා (8) ඡ සොමනස්සුපවිචාරා (9) ඡ දොමනස්සුපවිචාරා (10) ඡ උපෙක්ඛුපවිචාරා (11) ඡ ගෙහසිතානි සොමනස්සානි (12) ඡ ගෙහසිතානි දොමනස්සානි (13) ඡ ගෙහසිතා උපෙක්ඛා (14) ඡ දිට්ඨියො

ඡක්කං.

7. සත්තකමාතිකා

838. (1) සත්ත අනුසයා (2) සත්ත සංයොජනානි (3) සත්ත පරියුට්ඨානානි (4)සත්ත අසද්ධම්මා (5) සත්ත දුච්චරිතානි (6) සත්ත මානා (7) සත්ත දිට්ඨියො

සත්තකං.

8. අට්ඨකමාතිකා

839. (1) අට්ඨ කිලෙසවත්ථූනි (2) අට්ඨ කුසීතවත්ථූනි (3) අට්ඨසු ලොකධම්මෙසු චිත්තස්ස පටිඝාතො (4) අට්ඨ අනරියවොහාරා (5) අට්ඨ මිච්ඡත්තා (6) අට්ඨ පුරිසදොසා (7) අට්ඨ අසඤ්ඤිවාදා (8) අට්ඨ නෙවසඤ්ඤිනාසඤ්ඤිවාදා

අට්ඨකං.

9. නවකමාතිකා

840. (1) නව ආඝාතවත්ථූනි (2) නව පුරිසමලානි (3) නවවිධා මානා (4)නව තණ්හාමූලකා ධම්මා (5) නව ඉඤ්ජිතානි (6) නව මඤ්ඤිතානි (7) නව ඵන්දිතානි (8) නව පපඤ්චිතානි (9) නව සඞ්ඛතානි

නවකං.

10. දසකමාතිකා

841. (1) දස කිලෙසවත්ථූනි (2) දස ආඝාතවත්ථූනි (3) දස අකුසලකම්මපථා (4) දස සංයොජනානි (5) දස මිච්ඡත්තා (6) දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි (7) දසවත්ථුකා අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි

දසකං.

842. අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය, අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි බාහිරස්ස උපාදාය, තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. ඉති අතීතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි, අනාගතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි, පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි, තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අට්ඨ තණ්හාවිචරිතසතං හොති. යානි ච ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි බ්‍රහ්මජාලෙ වෙය්‍යාකරණෙ වුත්තානි භගවතා.

මාතිකා.

1. එකකනිද්දෙසො

(1) ජාතිමදො

843. තත්ථ කතමො ජාතිමදො? ජාතිං පටිච්ච මදො මජ්ජනා මජ්ජිතත්තං මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො [උණ්ණති උණ්ණාමො (ස්‍යා. ක.) ධ. ස. 1121] ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘ජාතිමදො’’.

(2-27) ගොත්තමදාදී

844. තත්ථ කතමො ගොත්තමදො? ගොත්තං පටිච්ච…පෙ… ආරොග්‍යං පටිච්ච…පෙ… යොබ්බනං පටිච්ච…පෙ… ජීවිතං පටිච්ච…පෙ… ලාභං පටිච්ච…පෙ… සක්කාරං පටිච්ච…පෙ… ගරුකාරං පටිච්ච…පෙ… පුරෙක්ඛාරං පටිච්ච…පෙ… පරිවාරං පටිච්ච…පෙ… භොගං පටිච්ච…පෙ… වණ්ණං පටිච්ච…පෙ… සුතං පටිච්ච…පෙ… පටිභානං පටිච්ච…පෙ… රත්තඤ්ඤුතං පටිච්ච…පෙ… පිණ්ඩපාතිකත්තං පටිච්ච…පෙ… අනවඤ්ඤාතං පටිච්ච…පෙ… ඉරියාපථං පටිච්ච…පෙ… ඉද්ධිං පටිච්ච…පෙ… යසං පටිච්ච…පෙ… සීලං පටිච්ච…පෙ… ඣානං පටිච්ච…පෙ… සිප්පං පටිච්ච…පෙ… ආරොහං පටිච්ච…පෙ… පරිණාහං පටිච්ච…පෙ… සණ්ඨානං පටිච්ච…පෙ… පාරිපූරිං පටිච්ච මදො මජ්ජනා මජ්ජිතත්තං මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘පාරිපූරිමදො’’.

(28) මදො

845. තත්ථ කතමො මදො? යො මදො මජ්ජනා මජ්ජිතත්තං මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘මදො’’.

(29) පමාදො

846. තත්ථ කතමො පමාදො? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පදානං කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිතකිරියතා ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං අනධිට්ඨානං අනනුයොගො පමාදො, යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘පමාදො’’.

(30) ථම්භො

847. තත්ථ කතමො ථම්භො? යො ථම්භො ථම්භනා ථම්භිතත්තං කක්ඛළියං ඵාරුසියං උජුචිත්තතා අමුදුතා – අයං වුච්චති ‘‘ථම්භො’’.

(31) සාරම්භො

848. තත්ථ කතමො සාරම්භො? යො සාරම්භො පටිසාරම්භො සාරම්භනා පටිසාරම්භනා පටිසාරම්භිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘සාරම්භො’’.

(32) අත්‍රිච්ඡතා

849. තත්ථ කතමා අත්‍රිච්ඡතා? ඉතරීතරචීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි පඤ්චහි වා කාමගුණෙහි අසන්තුට්ඨස්ස භිය්‍යොකම්‍යතා, යා එවරූපා ඉච්ඡා ඉච්ඡාගතා අත්‍රිච්ඡතා රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘අත්‍රිච්ඡතා’’.

(33) මහිච්ඡතා

850. තත්ථ කතමා මහිච්ඡතා? ඉතරීතරචීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි පඤ්චහි වා කාමගුණෙහි අසන්තුට්ඨස්ස භිය්‍යොකම්‍යතා, යා එවරූපා ඉච්ඡා ඉච්ඡාගතා මහිච්ඡතා රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘මහිච්ඡතා’’.

(34) පාපිච්ඡතා

851. තත්ථ කතමා පාපිච්ඡතා? ඉධෙකච්චො අස්සද්ධො සමානො ‘‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉච්ඡති, දුස්සීලො සමානො ‘‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉච්ඡති, අප්පස්සුතො සමානො ‘‘බහුස්සුතොති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉච්ඡති, සඞ්ගණිකාරාමො සමානො ‘‘පවිවිත්තොති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉච්ඡති, කුසීතො සමානො ‘‘ආරද්ධවීරියොති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉච්ඡති, මුට්ඨස්සතී සමානො ‘‘උපට්ඨිතස්සතීති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉච්ඡති, අසමාහිතො සමානො ‘‘සමාහිතොති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉච්ඡති, දුප්පඤ්ඤො සමානො ‘‘පඤ්ඤවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉච්ඡති, අඛීණාසවො සමානො ‘‘ඛීණාසවොති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉච්ඡති – යා එවරූපා ඉච්ඡා ඉච්ඡාගතා පාපිච්ඡතා රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘පාපිච්ඡතා’’.

(35) සිඞ්ගං

852. තත්ථ කතමං සිඞ්ගං? යං සිඞ්ගං සිඞ්ගාරතා චාතුරතා චාතුරියං පරික්ඛත්තතා පාරික්ඛත්තියං – ඉදං වුච්චති ‘‘සිඞ්ගං’’.

(36) තින්තිණං

853. තත්ථ කතමං තින්තිණං? යං තින්තිණං තින්තිණායනා තින්තිණායිතත්තං ලොලුප්පං ලොලුප්පායනා ලොලුප්පායිතත්තං පුච්ඡඤ්ජිකතා සාධුකම්‍යතා – ඉදං වුච්චති ‘‘තින්තිණං’’.

(37) චාපල්‍යං

854. තත්ථ කතමං චාපල්‍යං? චීවරමණ්ඩනා පත්තමණ්ඩනා සෙනාසනමණ්ඩනා ඉමස්ස වා පූතිකායස්ස බාහිරානං වා පරික්ඛාරානං මණ්ඩනා විභූසනා කෙළනා පරිකෙළනා ගිද්ධිකතා ගිද්ධිකත්තං චපලතා චාපල්‍යං – ඉදං වුච්චති ‘‘චාපල්‍යං’’.

(38) අසභාගවුත්ති

855. තත්ථ කතමං අසභාගවුත්ති? මාතරි වා පිතරි වා ජෙට්ඨෙ වා භාතරි වා ආචරියෙසු වා උපජ්ඣායෙ වා බුද්ධෙ වා සාවකෙසු වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු ගරුට්ඨානියෙසු විප්පටිකූලග්ගාහිතා විපච්චනීකසාතතා අනාදරියං අනාදරියතා අගාරවතා අප්පතිස්සවතා – අයං වුච්චති ‘‘අසභාගවුත්ති’’.

(39) අරති

856. තත්ථ කතමා අරති? පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු වා අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අරති අරතිතා අනභිරති අනභිරමණා උක්කණ්ඨිතා පරිතස්සිතා – අයං වුච්චති ‘‘අරති’’.

(40) තන්දී

857. තත්ථ කතමා තන්දී? යා තන්දී තන්දියනා තන්දිමනකතා ආලස්‍යං ආලස්‍යායනා ආලස්‍යායිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘තන්දී’’.

(41) විජම්භිතා

858. තත්ථ කතමා විජම්භිතා? යා කායස්ස ජම්භනා විජම්භනා ආනමනා විනමනා සන්නමනා පණමනා බ්‍යාධියකං – අයං වුච්චති ‘‘විජම්භිතා’’.

(42) භත්තසම්මදො

859. තත්ථ කතමො භත්තසම්මදො? යා භුත්තාවිස්ස භත්තමුච්ඡා භත්තකිලමථො භත්තපරිළාහො කායදුට්ඨුල්ලං – අයං වුච්චති ‘‘භත්තසම්මදො’’.

(43) චෙතසො ච ලීනත්තං

860. තත්ථ කතමං චෙතසො ච ලීනත්තං? යා චිත්තස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා ලීනං ලීයනා ලීයිතත්තං ථිනං ථීයනා ථීයිතත්තං චිත්තස්ස – ඉදං වුච්චති ‘‘චෙතසො ච ලීනත්තං’’.

(44) කුහනා

861. තත්ථ කතමා කුහනා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන [පච්චයපටිසෙධනසඞ්ඛාතෙන (සී.)] වා සාමන්තජප්පිතෙන වා ඉරියාපථස්ස වා අඨපනා [ආඨපනා (ක.)] ඨපනා සණ්ඨපනා භාකුටිතා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘කුහනා’’.

(45) ලපනා

862. තත්ථ කතමා ලපනා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යා පරෙසං ආලපනා ලපනා සල්ලපනා උල්ලපනා සමුල්ලපනා උන්නහනා සමුන්නහනා උක්කාචනා සමුක්කාචනා අනුප්පියභාණිතා චාටුකම්‍යතා මුග්ගසූප්‍යතා පාරිභටයතා – අයං වුච්චති ‘‘ලපනා’’.

(46) නෙමිත්තිකතා

863. තත්ථ කතමා නෙමිත්තිකතා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යං පරෙසං නිමිත්තං නිමිත්තකම්මං ඔභාසො ඔභාසකම්මං සාමන්තජප්පා පරිකථා – අයං වුච්චති ‘‘නෙමිත්තිකතා’’.

(47) නිප්පෙසිකතා

864. තත්ථ කතමා නිප්පෙසිකතා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යා පරෙසං අක්කොසනා වම්භනා ගරහණා උක්ඛෙපනා සමුක්ඛෙපනා ඛිපනා සඞ්ඛිපනා පාපනා සම්පාපනා අවණ්ණහාරිකා පරපිට්ඨිමංසිකතා – අයං වුච්චති ‘‘නිප්පෙසිකතා’’.

(48) ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා

865. තත්ථ කතමා ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො ඉතො ලද්ධං ආමිසං අමුත්‍ර හරති අමුත්‍ර වා ලද්ධං ආමිසං ඉධ ආහරති, යා එවරූපා ආමිසස්ස එට්ඨි ගවෙට්ඨි පරියෙට්ඨි එසනා ගවෙසනා පරියෙසනා – අයං වුච්චති ‘‘ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා’’.

(49) සෙය්‍යොහමස්මීති මානො

866. තත්ථ කතමො සෙය්‍යොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන [විජ්ජට්ඨානෙන (ස්‍යා.)] වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා මානං ජප්පෙති, යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මීති මානො’’.

(50) සදිසොහමස්මීති මානො

867. තත්ථ කතමො සදිසොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා මානං ජප්පෙති, යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘සදිසොහමස්මීති මානො’’.

(51) හීනොහමස්මීති මානො

868. තත්ථ කතමො හීනොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා ඔමානං ජප්පෙති, යො එවරූපො ඔමානො ඔමඤ්ඤනා ඔමඤ්ඤිතත්තං හීළනා ඔහීළනා ඔහීළිතත්තං අත්තුඤ්ඤා අත්තවඤ්ඤා අත්තපරිභවො – අයං වුච්චති ‘‘හීනොහමස්මීති මානො’’.

(52) සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො

869. තත්ථ කතමො සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො සෙය්‍යො හොති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි සෙය්‍යං අත්තානං දහති; සො තං නිස්සාය මානං ජප්පෙති. යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො’’.

(53) සෙය්‍යස්ස සදිසොහමස්මීති මානො

870. තත්ථ කතමො සෙය්‍යස්ස සදිසොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො සෙය්‍යො හොති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි සදිසං අත්තානං දහති; සො තං නිස්සාය මානං ජප්පෙති. යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘සෙය්‍යස්ස සදිසොහමස්මීති මානො’’.

(54) සෙය්‍යස්ස හීනොහමස්මීති මානො

871. තත්ථ කතමො සෙය්‍යස්ස හීනොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො සෙය්‍යො හොති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි හීනං අත්තානං දහති; සො තං නිස්සාය ඔමානං ජප්පෙති. යො එවරූපො ඔමානො ඔමඤ්ඤනා ඔමඤ්ඤිතත්තං හීළනා ඔහීළනා ඔහීළිතත්තං අත්තුඤ්ඤා අත්තවඤ්ඤා අත්තපරිභවො – අයං වුච්චති ‘‘සෙය්‍යස්ස හීනොහමස්මීති මානො’’.

(55) සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො

872. තත්ථ කතමො සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො සදිසො හොති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි සෙය්‍යං අත්තානං දහති; සො තං නිස්සාය මානං ජප්පෙති. යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං…පෙ… කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො’’.

(56) සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති මානො

873. තත්ථ කතමො සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො සදිසො හොති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි සදිසං අත්තානං දහති; සො තං නිස්සාය මානං ජප්පෙති. යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති මානො’’.

(57) සදිසස්ස හීනොහමස්මීති මානො

874. තත්ථ කතමො සදිසස්ස හීනොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො සදිසො හොති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි හීනං අත්තානං දහති; සො තං නිස්සාය ඔමානං ජප්පෙති. යො එවරූපො ඔමානො ඔමඤ්ඤනා ඔමඤ්ඤිතත්තං හීළනා ඔහීළනා ඔහීළිතත්තං අත්තුඤ්ඤා අත්තවඤ්ඤා අත්තපරිභවො – අයං වුච්චති ‘‘සදිසස්ස හීනොහමස්මීති මානො’’.

(58) හීනස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො

875. තත්ථ කතමො හීනස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො හීනො හොති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි සෙය්‍යං අත්තානං දහති; සො තං නිස්සාය මානං ජප්පෙති. යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘හීනස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො’’.

(59) හීනස්ස සදිසොහමස්මීති මානො

876. තත්ථ කතමො හීනස්ස සදිසොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො හීනො හොති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි සදිසං අත්තානං දහති; සො තං නිස්සාය මානං ජප්පෙති. යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘හීනස්ස සදිසොහමස්මීති මානො’’.

(60) හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානො

877. තත්ථ කතමො හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානො? ඉධෙකච්චො හීනො හොති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි සදිසං අත්තානං දහති; සො තං නිස්සාය ඔමානං ජප්පෙති. යො එවරූපො ඔමානො ඔමඤ්ඤනා ඔමඤ්ඤිතත්තං හීළනා ඔහීළනා ඔහීළිතත්තං අත්තුඤ්ඤා අත්තවඤ්ඤා අත්තපරිභවො – අයං වුච්චති ‘‘හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානො’’.

(61) මානො

878. තත්ථ කතමො මානො? යො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘මානො’’.

(62) අතිමානො

879. තත්ථ කතමො අතිමානො? ඉධෙකච්චො ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පරෙහි අත්තානං අතිමඤ්ඤති. යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘අතිමානො’’.

(63) මානාතිමානො

880. තත්ථ කතමො මානාතිමානො? ඉධෙකච්චො ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පුබ්බකාලං පරෙහි සදිසං අත්තානං දහති, අපරකාලං අත්තානං සෙය්‍යං දහති. යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘මානාතිමානො’’.

(64) ඔමානො

881. තත්ථ කතමො ඔමානො? ඉධෙකච්චො ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා ඔමානං ජප්පෙති. යො එවරූපො ඔමානො ඔමඤ්ඤනා ඔමඤ්ඤිතත්තං හීළනා ඔහීළනා ඔහීළිතත්තං අත්තුඤ්ඤා අත්තවඤ්ඤා අත්තපරිභවො – අයං වුච්චති ‘‘ඔමානො’’.

(65) අධිමානො

882. තත්ථ කතමො අධිමානො? අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිතා, අකතෙ කතසඤ්ඤිතා, අනධිගතෙ අධිගතසඤ්ඤිතා, අසච්ඡිකතෙ සච්ඡිකතසඤ්ඤිතා, යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘අධිමානො’’.

(66) අස්මිමානො

883. තත්ථ කතමො අස්මිමානො? රූපං අස්මීති මානො, අස්මීති ඡන්දො, අස්මීති අනුසයො, වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා…පෙ… සඞ්ඛාරා…පෙ… විඤ්ඤාණං අස්මීති මානො, අස්මීති ඡන්දො, අස්මීති අනුසයො, යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘අස්මිමානො’’.

(67) මිච්ඡාමානො

884. තත්ථ කතමො මිච්ඡාමානො? ඉධෙකච්චො පාපකෙන වා කම්මායතනෙන පාපකෙන වා සිප්පායතනෙන පාපකෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන පාපකෙන වා සුතෙන පාපකෙන වා පටිභානෙන පාපකෙන වා සීලෙන පාපකෙන වා වතෙන පාපකෙන වා සීලබ්බතෙන පාපිකාය වා දිට්ඨියා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා මානං ජප්පෙති, යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නාමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘මිච්ඡාමානො’’.

(68) ඤාතිවිතක්කො

885. තත්ථ කතමො ඤාතිවිතක්කො? ඤාතකෙ ආරබ්භ ගෙහසිතො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘ඤාතිවිතක්කො’’.

(69) ජනපදවිතක්කො

886. තත්ථ කතමො ජනපදවිතක්කො? ජනපදං ආරබ්භ ගෙහසිතො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘ජනපදවිතක්කො’’.

(70) අමරවිතක්කො

887. තත්ථ කතමො අමරවිතක්කො? දුක්කරකාරිතාපටිසංයුත්තො වා දිට්ඨිගතපටිසංයුත්තො වා ගෙහසිතො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘අමරවිතක්කො’’.

(71) පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො

888. තත්ථ කතමො පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො? ඉධෙකච්චො ගිහීහි සංසට්ඨො විහරති සහනන්දී සහසොකී, සුඛිතෙසු සුඛිතො, දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනා වා යොගං ආපජ්ජති. යො තත්ථ ගෙහසිතො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො’’.

(72) ලාභාදිපටිසංයුත්තො විතක්කො

889. තත්ථ කතමො ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තො විතක්කො? ලාභසක්කාරසිලොකං ආරබ්භ ගෙහසිතො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තො විතක්කො’’.

(73) අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො

890. තත්ථ කතමො අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො? ඉධෙකච්චො ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා මා මං පරෙ අවජානිංසූති. යො තත්ථ ගෙහසිතො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො’’.

එකකං.

2. දුකනිද්දෙසො

(1) කොධො ච උපනාහො ච

891. (ක) තත්ථ කතමො කොධො? යො කොධො කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්තං දොසො දුස්සනා දුස්සිතත්තං බ්‍යාපත්ති බ්‍යාපජ්ජනා බ්‍යාපජ්ජිතත්තං විරොධො පටිවිරොධො චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘කොධො’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො උපනාහො? පුබ්බකාලං කොධො, අපරකාලං උපනාහො. යො එවරූපො උපනාහො උපනය්හනා උපනය්හිතත්තං අට්ඨපනා ඨපනා සණ්ඨපනා අනුසංසන්දනා අනුප්පබන්ධනා දළ්හීකම්මං කොධස්ස – අයං වුච්චති ‘‘උපනාහො’’.

(2) මක්ඛො ච පළාසො ච

892. (ක) තත්ථ කතමො මක්ඛො? යො මක්ඛො මක්ඛායනා මක්ඛායිතත්තං [මක්ඛියනා මක්ඛියිතත්තං (සී. ක.)] නිට්ඨුරියං නිට්ඨුරියකම්මං – අයං වුච්චති ‘‘මක්ඛො’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො පළාසො? යො පළාසො පළාසායනා [පලාසායනා පලාසායිතත්තං (ස්‍යා.)] පළාසාහාරො විවාදට්ඨානං යුගග්ගාහො අප්පටිනිස්සග්ගො – අයං වුච්චති ‘‘පළාසො’’.

(3) ඉස්සා ච මච්ඡරියඤ්ච

893. (ක) තත්ථ කතමා ඉස්සා? යා පරලාභසක්කාරගරුකාරමානනවන්දනපූජනාසු ඉස්සා ඉස්සායනා ඉස්සායිතත්තං උසූයා උසූයනා උසූයිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘ඉස්සා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමං මච්ඡරියං? පඤ්ච මච්ඡරියානි – ආවාසමච්ඡරියං, කුලමච්ඡරියං, ලාභමච්ඡරියං, වණ්ණමච්ඡරියං, ධම්මමච්ඡරියං. යං එවරූපං මච්ඡෙරං මච්ඡරායනා මච්ඡරායිතත්තං වෙවිච්ඡං කදරියං කටුකඤ්චුකතා අග්ගහිතත්තං [පග්ගහිතත්තං (සී. ක.) ධ. ස. 1127] චිත්තස්ස – ඉදං වුච්චති ‘‘මච්ඡරියං’’.

(4) මායා ච සාඨෙය්‍යඤ්ච

894. (ක) තත්ථ කතමා මායා? ඉධෙකච්චො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා, වාචාය දුච්චරිතං චරිත්වා, මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා තස්ස පටිච්ඡාදනහෙතුං පාපිකං ඉච්ඡං පණිදහති. ‘‘මා මං ජඤ්ඤා’’ති ඉච්ඡති. ‘‘මා මං ජඤ්ඤා’’ති සඞ්කප්පෙති. ‘‘මා මං ජඤ්ඤා’’ති වාචං භාසති. ‘‘මා මං ජඤ්ඤා’’ති කායෙන පරක්කමති. යා එවරූපා මායා මායාවිතා අච්චාසරා වඤ්චනා නිකති විකිරණා පරිහරණා ගූහනා පරිගූහනා ඡාදනා පටිච්ඡාදනා අනුත්තානීකම්මං අනාවිකම්මං වොච්ඡාදනා පාපකිරියා – අයං වුච්චති ‘‘මායා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමං සාඨෙය්‍යං? ඉධෙකච්චො සඨො හොති පරිසඨො. යං තත්ථ සඨං සඨතා සාඨෙය්‍යං කක්කරතා කක්කරියං [කක්ඛළතා කක්ඛළියං (ස්‍යා.)] පරික්ඛත්තතා පාරික්ඛත්තියං – ඉදං වුච්චති ‘‘සාඨෙය්‍යං’’.

(5) අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච

895. (ක) තත්ථ කතමා අවිජ්ජා? යං අඤ්ඤාණං අදස්සනං…පෙ… අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං – අයං වුච්චති ‘‘අවිජ්ජා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා භවතණ්හා? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො භවරාගො භවනන්දී භවතණ්හා භවසිනෙහො භවපරිළාහො භවමුච්ඡා භවජ්ඣොසානං – අයං වුච්චති ‘‘භවතණ්හා’’.

(6) භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි ච

896. (ක) තත්ථ කතමා භවදිට්ඨි? ‘‘භවිස්සති අත්තා ච ලොකො චා’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘භවදිට්ඨි’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා විභවදිට්ඨි? ‘‘න භවිස්සති අත්තා ච ලොකො චා’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති විභවදිට්ඨි.