4. චතුක්කනිද්දෙසො

(1) චත්තාරො ආසවා

937. තත්ථ කතමෙ චත්තාරො ආසවා? කාමාසවො, භවාසවො, දිට්ඨාසවො, අවිජ්ජාසවො.

(ක) කාමාසවො

තත්ථ කතමො කාමාසවො? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දී කාමතණ්හා කාමසිනෙහො කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං – අයං වුච්චති ‘‘කාමාසවො’’.

(ඛ) භවාසවො

තත්ථ කතමො භවාසවො? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො…පෙ… භවජ්ඣොසානං – අයං වුච්චති ‘‘භවාසවො’’.

(ග) දිට්ඨාසවො

තත්ථ කතමො දිට්ඨාසවො? ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති වා, ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති වා, ‘‘අන්තවා ලොකො’’ති වා, ‘‘අනන්තවා ලොකො’’ති වා, ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති වා, ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති වා, ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා, ‘‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා, ‘‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා, ‘‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා. යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘දිට්ඨාසවො’’. සබ්බාපි මිච්ඡාදිට්ඨි දිට්ඨාසවො.

(ඝ) අවිජ්ජාසවො

තත්ථ කතමො අවිජ්ජාසවො? දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණං, අපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණං. යං එවරූපං අඤ්ඤාණං අදස්සනං…පෙ… අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං – අයං වුච්චති ‘‘අවිජ්ජාසවො’’. ඉමෙ චත්තාරො ආසවා.

(2-5) චත්තාරො ගන්ථාදී

938. තත්ථ කතමෙ චත්තාරො ගන්ථා …පෙ… චත්තාරො ඔඝා…පෙ… චත්තාරො යොගා…පෙ… චත්තාරි උපාදානානි? කාමුපාදානං, දිට්ඨුපාදානං, සීලබ්බතුපාදානං, අත්තවාදුපාදානං.

(ක) කාමුපාදානං

තත්ථ කතමං කාමුපාදානං? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො…පෙ… කාමජ්ඣොසානං – ඉදං වුච්චති ‘‘කාමුපාදානං’’.

(ඛ) දිට්ඨුපාදානං

තත්ථ කතමං දිට්ඨුපාදානං? ‘‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං…පෙ… යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්තී’’ති. යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – ඉදං වුච්චති ‘‘දිට්ඨුපාදානං’’. ඨපෙත්වා සීලබ්බතුපාදානඤ්ච අත්තවාදුපාදානඤ්ච සබ්බාපි මිච්ඡාදිට්ඨි දිට්ඨුපාදානං.

(ග) සීලබ්බතුපාදානං

තත්ථ කතමං සීලබ්බතුපාදානං? ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධි සීලබ්බතෙන සුද්ධීති. යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – ඉදං වුච්චති ‘‘සීලබ්බතුපාදානං’’.

(ඝ) අත්තවාදුපාදානං

තත්ථ කතමං අත්තවාදුපාදානං? ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො – රූපං අත්තතො සමනුපස්සති රූපවන්තං වා අත්තානං අත්තනි වා රූපං රූපස්මිං වා අත්තානං. වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං…පෙ… සඞ්ඛාරෙ…පෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං අත්තනි වා විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – ඉදං වුච්චති ‘‘අත්තවාදුපාදානං’’. ඉමානි චත්තාරි උපාදානානි.

(6) චත්තාරො තණ්හුප්පාදා

939. තත්ථ කතමෙ චත්තාරො තණ්හුප්පාදා? චීවරහෙතු වා භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, පිණ්ඩපාතහෙතු වා භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, සෙනාසනහෙතු වා භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, ඉතිභවාභවහෙතු වා භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති – ඉමෙ චත්තාරො තණ්හුප්පාදා.

(7) චත්තාරි අගතිගමනානි

තත්ථ කතමානි චත්තාරි අගතිගමනානි? ඡන්දාගතිං ගච්ඡති, දොසාගතිං ගච්ඡති, මොහාගතිං ගච්ඡති, භයාගතිං ගච්ඡති. යා එවරූපා අගති අගතිගමනං ඡන්දගමනං වග්ගගමනං වාරිගමනං – ඉමානි චත්තාරි අගතිගමනානි.

(8) චත්තාරො විපරියාසා

තත්ථ කතමෙ චත්තාරො විපරියාසා? අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති සඤ්ඤාවිපරියාසො චිත්තවිපරියාසො දිට්ඨිවිපරියාසො, දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති සඤ්ඤාවිපරියාසො චිත්තවිපරියාසො දිට්ඨිවිපරියාසො, අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති සඤ්ඤාවිපරියාසො චිත්තවිපරියාසො දිට්ඨිවිපරියාසො, අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති සඤ්ඤාවිපරියාසො චිත්තවිපරියාසො දිට්ඨිවිපරියාසො – ඉමෙ චත්තාරො විපරියාසා.

(9) චත්තාරො අනරියවොහාරා

තත්ථ කතමෙ චත්තාරො අනරියවොහාරා? අදිට්ඨෙ දිට්ඨවාදිතා, අස්සුතෙ සුතවාදිතා, අමුතෙ මුතවාදිතා, අවිඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතවාදිතා – ඉමෙ චත්තාරො අනරියවොහාරා.

(10) අපරෙපි චත්තාරො අනරියවොහාරා

තත්ථ කතමෙ අපරෙපි චත්තාරො අනරියවොහාරා? දිට්ඨෙ අදිට්ඨවාදිතා, සුතෙ අස්සුතවාදිතා, මුතෙ අමුතවාදිතා, විඤ්ඤාතෙ අවිඤ්ඤාතවාදිතා – ඉමෙ චත්තාරො අනරියවොහාරා.

(11) චත්තාරි දුච්චරිතානි

තත්ථ කතමානි චත්තාරි දුච්චරිතානි? පාණාතිපාතො, අදින්නාදානං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරො, මුසාවාදො – ඉමානි චත්තාරි දුච්චරිතානි.

(12) අපරානිපි චත්තාරි දුච්චරිතානි

තත්ථ කතමානි අපරානිපි චත්තාරි දුච්චරිතානි? මුසාවාදො, පිසුණා වාචා, ඵරුසා වාචා, සම්ඵප්පලාපො – ඉමානි චත්තාරි දුච්චරිතානි.

(13) චත්තාරි භයානි

තත්ථ කතමානි චත්තාරි භයානි? ජාතිභයං, ජරාභයං, බ්‍යාධිභයං, මරණභයං – ඉමානි චත්තාරි භයානි.

(14) අපරානිපි චත්තාරි භයානි

තත්ථ කතමානි අපරානිපි චත්තාරි භයානි? රාජභයං, චොරභයං, අග්ගිභයං, උදකභයං – ඉමානි චත්තාරි භයානි.

තත්ථ කතමානි අපරානිපි චත්තාරි භයානි? ඌමිභයං, කුම්භීලභයං [කුම්භීරභයං, කුම්භීළභයං (?) (කුම්භ + ඊර + අ = භය)], ආවට්ටභයං, සුසුකාභයං – ඉමානි චත්තාරි භයානි.

තත්ථ කතමානි අපරානිපි චත්තාරි භයානි? අත්තානුවාදභයං, පරානුවාදභයං, දණ්ඩභයං, දුග්ගතිභයං – ඉමානි චත්තාරි භයානි.

(15) චතස්සො දිට්ඨියො

තත්ථ කතමා චතස්සො දිට්ඨියො? ‘‘සයඞ්කතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘‘පරඞ්කතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘‘සයඞ්කතඤ්ච පරඞ්කතඤ්ච සුඛදුක්ඛ’’න්ති සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘‘අසයඞ්කාරං අපරඞ්කාරං අධිච්චසමුප්පන්නං සුඛදුක්ඛ’’න්ති සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ඉමා චතස්සො දිට්ඨියො.

චතුක්කං.