3. තිකනිද්දෙසො

(1) තීණි අකුසලමූලානි

909. තත්ථ කතමානි තීණි අකුසලමූලානි? ලොභො, දොසො, මොහො.

(ක) තත්ථ කතමො ලොභො? යො රාගො සාරාගො අනුනයො අනුරොධො නන්දී නන්දිරාගො චිත්තස්ස සාරාගො ඉච්ඡා මුච්ඡා අජ්ඣොසානං ගෙධො පරිගෙධො සඞ්ගො පඞ්කො එජා මායා ජනිකා සඤ්ජනනී සිබ්බිනී ජාලිනී සරිතා විසත්තිකා සොතං විසටා [විසදා (සී. ක.) ධ. ස. 1141] ආයූහනී [ආයූහිනී (ක.)] දුතියා පණිධි භවනෙත්ති වනං වනථො සන්ථවො [සන්ධවො (ක.)] සිනෙහො අපෙක්ඛා පටිබන්ධු ආසා ආසීසනා ආසීසිතත්තං [ආසිංසනා ආසිංසිතත්තං (සී. ස්‍යා.)] රූපාසා සද්දාසා ගන්ධාසා රසාසා ඵොට්ඨබ්බාසා ලාභාසා ධනාසා පුත්තාසා ජීවිතාසා ජප්පා අභිජප්පා ජප්පනා ජප්පිතත්තං ලොලුප්පං ලොලුප්පායනා ලොලුප්පායිතත්තං පුච්ඡඤ්ජිකතා සාධුකම්‍යතා අධම්මරාගො විසමලොභො නිකන්ති නිකාමනා පත්ථනා පිහනා සම්පත්ථනා කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හා රූපතණ්හා අරූපතණ්හා නිරොධතණ්හා සද්දතණ්හා රූපතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ධම්මතණ්හා ඔඝො යොගො ගන්ථො උපාදානං ආවරණං නීවරණං ඡදනං බන්ධනං උපක්කිලෙසො අනුසයො පරියුට්ඨානං ලතා වෙවිච්ඡං දුක්ඛමූලං දුක්ඛනිදානං දුක්ඛප්පභවො මාරපාසො මාරබළිසං මාරවිසයො තණ්හානදී තණ්හාජාලං තණ්හාගද්දුලං තණ්හාසමුද්දො අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං – අයං වුච්චති ‘‘ලොභො’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො දොසො? ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’ති ආඝාතො ජායති, ‘‘අනත්ථං මෙ චරතී’’ති ආඝාතො ජායති, ‘‘අනත්ථං මෙ චරිස්සතී’’ති ආඝාතො ජායති, ‘‘පියස්ස මෙ මනාපස්ස අනත්ථං අචරි’’…පෙ… අනත්ථං චරති…පෙ… ‘‘අනත්ථං චරිස්සතී’’ති ආඝාතො ජායති, ‘‘අප්පියස්ස මෙ අමනාපස්ස අත්ථං අචරි’’…පෙ… අත්ථං චරති…පෙ… ‘‘අත්ථං චරිස්සතී’’ති ආඝාතො ජායති, අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායති. යො එවරූපො චිත්තස්ස ආඝාතො පටිඝාතො පටිඝං පටිවිරොධො කොපො පකොපො සම්පකොපො දොසො පදොසො සම්පදොසො චිත්තස්ස බ්‍යාපත්ති මනොපදොසො කොධො කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්තං දොසො දුස්සනා දුස්සිතත්තං බ්‍යාපත්ති බ්‍යාපජ්ජනා බ්‍යාපජ්ජිතත්තං විරොධො පටිවිරොධො චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘දොසො’’.

(ග) තත්ථ කතමො මොහො? දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණං, අපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණං, යං එවරූපං අඤ්ඤාණං අදස්සනං…පෙ… අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං – අයං වුච්චති ‘‘මොහො’’. ඉමානි තීණි අකුසලමූලානි.

(2) තයො අකුසලවිතක්කා

910. තත්ථ කතමෙ තයො අකුසලවිතක්කා? කාමවිතක්කො, බ්‍යාපාදවිතක්කො, විහිංසාවිතක්කො.

(ක) තත්ථ කතමො කාමවිතක්කො? කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘කාමවිතක්කො’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො බ්‍යාපාදවිතක්කො? බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘බ්‍යාපාදවිතක්කො’’.

(ග) තත්ථ කතමො විහිංසාවිතක්කො? විහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘විහිංසාවිතක්කො’’. ඉමෙ තයො අකුසලවිතක්කා.

(3) තිස්සො අකුසලසඤ්ඤා

911. තත්ථ කතමා තිස්සො අකුසලසඤ්ඤා? කාමසඤ්ඤා, බ්‍යාපාදසඤ්ඤා, විහිංසාසඤ්ඤා.

(ක) තත්ථ කතමා කාමසඤ්ඤා? කාමපටිසංයුත්තා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘කාමසඤ්ඤා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා බ්‍යාපාදසඤ්ඤා? බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘බ්‍යාපාදසඤ්ඤා’’.

(ග) තත්ථ කතමා විහිංසාසඤ්ඤා? විහිංසාපටිසංයුත්තා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘විහිංසාසඤ්ඤා’’. ඉමා තිස්සො අකුසලසඤ්ඤා.

(4) තිස්සො අකුසලධාතුයො

912. තත්ථ කතමා තිස්සො අකුසලධාතුයො? කාමධාතු, බ්‍යාපාදධාතු, විහිංසාධාතු.

තත්ථ කතමා කාමධාතු? කාමවිතක්කො කාමධාතු. බ්‍යාපාදවිතක්කො බ්‍යාපාදධාතු. විහිංසාවිතක්කො විහිංසාධාතු.

(ක) තත්ථ කතමො කාමවිතක්කො? කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘කාමවිතක්කො’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො බ්‍යාපාදවිතක්කො? බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘බ්‍යාපාදවිතක්කො’’.

(ග) තත්ථ කතමො විහිංසාවිතක්කො? විහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො – අයං වුච්චති ‘‘විහිංසාවිතක්කො’’. ඉමා තිස්සො අකුසලධාතුයො.

(5) තීණි දුච්චරිතානි

913. තත්ථ කතමානි තීණි දුච්චරිතානි? කායදුච්චරිතං, වචීදුච්චරිතං, මනොදුච්චරිතං.

(ක) තත්ථ කතමං කායදුච්චරිතං? පාණාතිපාතො, අදින්නාදානං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරො – ඉදං වුච්චති ‘‘කායදුච්චරිතං’’.

(ඛ) තත්ථ කතමං වචීදුච්චරිතං? මුසාවාදො, පිසුණා වාචා, ඵරුසා වාචා, සම්ඵප්පලාපො – ඉදං වුච්චති ‘‘වචීදුච්චරිතං’’.

(ග) තත්ථ කතමං මනොදුච්චරිතං? අභිජ්ඣා, බ්‍යාපාදො, මිච්ඡාදිට්ඨි – ඉදං වුච්චති ‘‘මනොදුච්චරිතං’’.

(ක-ග) තත්ථ කතමං කායදුච්චරිතං? අකුසලං කායකම්මං කායදුච්චරිතං, අකුසලං වචීකම්මං වචීදුච්චරිතං, අකුසලං මනොකම්මං මනොදුච්චරිතං.

තත්ථ කතමං අකුසලං කායකම්මං? අකුසලා කායසඤ්චෙතනා අකුසලං කායකම්මං, අකුසලා වචීසඤ්චෙතනා අකුසලං වචීකම්මං, අකුසලා මනොසඤ්චෙතනා අකුසලං මනොකම්මං. ඉමානි තීණි දුච්චරිතානි.

(6) තයො ආසවා

914. තත්ථ කතමෙ තයො ආසවා? කාමාසවො, භවාසවො, අවිජ්ජාසවො.

(ක) තත්ථ කතමො කාමාසවො? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දී කාමතණ්හා කාමසිනෙහො කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං – අයං වුච්චති ‘‘කාමාසවො’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො භවාසවො? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො…පෙ… භවජ්ඣොසානං – අයං වුච්චති ‘‘භවාසවො’’.

(ග) තත්ථ කතමො අවිජ්ජාසවො? දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං…පෙ… අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං – අයං වුච්චති ‘‘අවිජ්ජාසවො’’. ඉමෙ තයො ආසවා.

(7) තීණි සංයොජනානි

915. තත්ථ කතමානි තීණි සංයොජනානි? සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාසො.

(ක) තත්ථ කතමා සක්කායදිට්ඨි? ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො – රූපං අත්තතො සමනුපස්සති රූපවන්තං වා අත්තානං අත්තනි වා රූපං රූපස්මිං වා අත්තානං. වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං…පෙ… සඞ්ඛාරෙ…පෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං අත්තනි වා විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘සක්කායදිට්ඨි’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා විචිකිච්ඡා? සත්ථරි කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, ධම්මෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, සඞ්ඝෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, සික්ඛාය කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, පුබ්බන්තෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, අපරන්තෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, පුබ්බන්තාපරන්තෙ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති, ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති. යා එවරූපා කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං ථම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො – අයං වුච්චති ‘‘විචිකිච්ඡා’’.

(ග) තත්ථ කතමො සීලබ්බතපරාමාසො? ‘‘ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධි සීලබ්බතෙන සුද්ධී’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘සීලබ්බතපරාමාසො’’. ඉමානි තීණි සංයොජනානි.

(8) තිස්සො තණ්හා

916. තත්ථ කතමා තිස්සො තණ්හා? කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා.

තත්ථ කතමා භවතණ්හා? භවදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘භවතණ්හා’’.

තත්ථ කතමා විභවතණ්හා? උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘විභවතණ්හා’’. අවසෙසා තණ්හා කාමතණ්හා.

තත්ථ කතමා කාමතණ්හා? කාමධාතුපටිසංයුත්තො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘කාමතණ්හා’’.

( ) [(තත්ථ කතමා භවතණ්හා)] රූපධාතුඅරූපධාතුපටිසංයුත්තො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘භවතණ්හා’’.

( ) [(තත්ථ කතමා විභවතණ්හා) (?)] උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘විභවතණ්හා’’. ඉමා තිස්සො තණ්හා.

(9) අපරාපි තිස්සො තණ්හා

917. තත්ථ කතමා අපරාපි තිස්සො තණ්හා? කාමතණ්හා, රූපතණ්හා, අරූපතණ්හා.

(ක) තත්ථ කතමා කාමතණ්හා? කාමධාතුපටිසංයුත්තො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘කාමතණ්හා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා රූපතණ්හා? රූපධාතුපටිසංයුත්තො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘රූපතණ්හා’’.

(ග) තත්ථ කතමා අරූපතණ්හා? අරූපධාතුපටිසංයුත්තො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘අරූපතණ්හා’’. ඉමා තිස්සො තණ්හා.

(10) අපරාපි තිස්සො තණ්හා

918. තත්ථ කතමා අපරාපි තිස්සො තණ්හා? රූපතණ්හා, අරූපතණ්හා, නිරොධතණ්හා.

(ක) තත්ථ කතමා රූපතණ්හා? රූපධාතුපටිසංයුත්තො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘රූපතණ්හා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා අරූපතණ්හා? අරූපධාතුපටිසංයුත්තො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘අරූපතණ්හා’’.

(ග) තත්ථ කතමා නිරොධතණ්හා? උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘නිරොධතණ්හා’’. ඉමා තිස්සො තණ්හා.

(11) තිස්සො එසනා

919. තත්ථ කතමා තිස්සො එසනා? කාමෙසනා, භවෙසනා, බ්‍රහ්මචරියෙසනා.

(ක) තත්ථ කතමා කාමෙසනා? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො…පෙ… කාමජ්ඣොසානං – අයං වුච්චති ‘‘කාමෙසනා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා භවෙසනා? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො…පෙ… භවජ්ඣොසානං – අයං වුච්චති ‘‘භවෙසනා’’.

(ග) තත්ථ කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති වා, ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති – වා…පෙ… ‘‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’.

(ක) තත්ථ කතමා කාමෙසනා, කාමරාගො, තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං – අයං වුච්චති ‘‘කාමෙසනා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා භවෙසනා, භවරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං – අයං වුච්චති ‘‘භවෙසනා’’.

(ග) තත්ථ කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා, අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං – අයං වුච්චති ‘‘බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’. ඉමා තිස්සො එසනා.

(12) තිස්සො විධා

920. තත්ථ කතමා තිස්සො විධා? ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ති විධා, ‘‘සදිසොහමස්මී’’ති විධා, ‘‘හීනොහමස්මී’’ති විධා – ඉමා තිස්සො විධා.

(13) තීණි භයානි

921. තත්ථ කතමානි තීණි භයානි? ජාතිභයං, ජරාභයං, මරණභයං.

(ක) තත්ථ කතමං ජාතිභයං? ජාතිං පටිච්ච භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො – ඉදං වුච්චති ‘‘ජාතිභයං’’.

(ඛ) තත්ථ කතමං ජරාභයං? ජරං පටිච්ච භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො – ඉදං වුච්චති ‘‘ජරාභයං’’.

(ග) තත්ථ කතමං මරණභයං? මරණං පටිච්ච භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො – ඉදං වුච්චති ‘‘මරණභයං’’. ඉමානි තීණි භයානි.

(14) තීණි තමානි

922. තත්ථ කතමානි තීණි තමානි? අතීතං වා අද්ධානං ආරබ්භ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති, අනාගතං වා අද්ධානං ආරබ්භ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති, එතරහි වා පච්චුප්පන්නං අද්ධානං ආරබ්භ කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති – ඉමානි තීණි තමානි.

(15) තීණි තිත්ථායතනානි

923. තත්ථ කතමානි තීණි තිත්ථායතනානි? ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවංවාදී හොති එවංදිට්ඨී – ‘‘යං කිඤ්චායං පුරිසපුග්ගලො පටිසංවෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, සබ්බං තං පුබ්බෙ කතහෙතූ’’ති; ඉධ පනෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවංවාදී හොති එවංදිට්ඨී – ‘‘යං කිඤ්චායං පුරිසපුග්ගලො පටිසංවෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, සබ්බං තං ඉස්සරනිම්මානහෙතූ’’ති; ඉධ පනෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවංවාදී හොති එවංදිට්ඨී – ‘‘යං කිඤ්චායං පුරිසපුග්ගලො පටිසංවෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, සබ්බං තං අහෙතු අප්පච්චයා’’ති – ඉමානි තීණි තිත්ථායතනානි.

(16) තයො කිඤ්චනා

924. තත්ථ කතමෙ තයො කිඤ්චනා [කතමානි තීණි කිඤ්චනානි (?) දී. නි. 3.305]? රාගො කිඤ්චනං, දොසො කිඤ්චනං, මොහො කිඤ්චනං – ඉමෙ තයො කිඤ්චනා.

(17) තීණි අඞ්ගණානි

තත්ථ කතමානි තීණි අඞ්ගණානි? රාගො අඞ්ගණං, දොසො අඞ්ගණං, මොහො අඞ්ගණං – ඉමානි තීණි අඞ්ගණානි.

(18) තීණි මලානි

තත්ථ කතමානි තීණි මලානි? රාගො මලං, දොසො මලං, මොහො මලං – ඉමානි තීණි මලානි.

(19) තීණි විසමානි

තත්ථ කතමානි තීණි විසමානි? රාගො විසමං, දොසො විසමං, මොහො විසමං – ඉමානි තීණි විසමානි.

(20) අපරානිපි තීණි විසමානි

තත්ථ කතමානි අපරානිපි තීණි විසමානි? කායවිසමං, වචීවිසමං, මනොවිසමං – ඉමානි තීණි විසමානි.

(21) තයො අග්ගී

තත්ථ කතමෙ තයො අග්ගී? රාගග්ගි, දොසග්ගි, මොහග්ගි – ඉමෙ තයො අග්ගී.

(22) තයො කසාවා

තත්ථ කතමෙ තයො කසාවා? රාගකසාවො, දොසකසාවො, මොහකසාවො – ඉමෙ තයො කසාවා.

(23) අපරෙපි තයො කසාවා

තත්ථ කතමෙ අපරෙපි තයො කසාවා? කායකසාවො, වචීකසාවො, මනොකසාවො – ඉමෙ තයො කසාවා.

(24. ක) අස්සාදදිට්ඨි

925. තත්ථ කතමා අස්සාදදිට්ඨි? ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවංවාදී හොති එවංදිට්ඨී – ‘‘නත්ථි කාමෙසු දොසො’’ති. සො කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජති. අයං වුච්චති ‘‘අස්සාදදිට්ඨි’’.

(ඛ) අත්තානුදිට්ඨි

තත්ථ කතමා අත්තානුදිට්ඨි? ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො – රූපං අත්තතො සමනුපස්සති රූපවන්තං වා අත්තානං අත්තනි වා රූපං රූපස්මිං වා අත්තානං. වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං…පෙ… සඞ්ඛාරෙ…පෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං අත්තනි වා විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘අත්තානුදිට්ඨි’’.

(ග) මිච්ඡාදිට්ඨි

තත්ථ කතමා මිච්ඡාදිට්ඨි? ‘‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං…පෙ… යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්තී’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි’’. සස්සතදිට්ඨි අස්සාදදිට්ඨි, සක්කායදිට්ඨි අත්තානුදිට්ඨි, උච්ඡෙදදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨි.

(25. ක) අරති

926. තත්ථ කතමා අරති? පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු වා අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අරති අරතිතා අනභිරති අනභිරමණා උක්කණ්ඨිතා පරිතස්සිතා – අයං වුච්චති ‘‘අරති’’.

(ඛ) විහෙසා

තත්ථ කතමා විහෙසා? ඉධෙකච්චො පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා රජ්ජුයා වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන සත්තෙ විහෙඨෙති, යා එවරූපා හෙඨනා විහෙඨනා හිංසනා විහිංසනා රොසනා විරොසනා පරූපඝාතො – අයං වුච්චති ‘‘විහෙසා’’.

(ග) අධම්මචරියා

තත්ථ කතමා අධම්මචරියා? කායෙන අධම්මචරියාවිසමචරියා, වාචාය අධම්මචරියාවිසමචරියා, මනසා අධම්මචරියාවිසමචරියා – අයං වුච්චති ‘‘අධම්මචරියා’’.

(26. ක) දොවචස්සතා

927. තත්ථ කතමා දොවචස්සතා? සහධම්මිකෙ වුච්චමානෙ දොවචස්සායං දොවචස්සියං දොවචස්සතා විප්පටිකුලග්ගාහිතා විපච්චනීකසාතතා අනාදරියං අනාදරතා අගාරවතා අප්පතිස්සවතා – අයං වුච්චති ‘‘දොවචස්සතා’’.

(ඛ) පාපමිත්තතා

තත්ථ කතමා පාපමිත්තතා? යෙ තෙ පුග්ගලා අස්සද්ධා දුස්සීලා අප්පස්සුතා මච්ඡරිනො දුප්පඤ්ඤා, යා තෙසං සෙවනා නිසෙවනා සංසෙවනා භජනා සම්භජනා භත්ති සම්භත්ති තංසම්පවඞ්කතා – අයං වුච්චති ‘‘පාපමිත්තතා’’.

(ග) නානත්තසඤ්ඤා

තත්ථ කතමා නානත්තසඤ්ඤා? කාමසඤ්ඤා, බ්‍යාපාදසඤ්ඤා, විහිංසාසඤ්ඤා – අයං වුච්චති ‘‘නානත්තසඤ්ඤා’’. සබ්බාපි අකුසලා සඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤා.

(27. ක) උද්ධච්චං

928. තත්ථ කතමං උද්ධච්චං? යං චිත්තස්ස උද්ධච්චං අවූපසමො චෙතසො වික්ඛෙපො භන්තත්තං චිත්තස්ස – ඉදං වුච්චති ‘‘උද්ධච්චං’’.

(ඛ) කොසජ්ජං

තත්ථ කතමං කොසජ්ජං? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පදානං කුසලානං ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිතකිරියතා ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං අනධිට්ඨානං අනනුයොගො පමාදො – ඉදං වුච්චති ‘‘කොසජ්ජං’’.

(ග) පමාදො

තත්ථ කතමො පමාදො? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පදානං කුසලානං ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිතකිරියතා ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං අනධිට්ඨානං අනනුයොගො පමාදො, යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘පමාදො’’.

(28. ක) අසන්තුට්ඨිතා

929. තත්ථ කතමා අසන්තුට්ඨිතා? ඉතරීතරචීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි පඤ්චහි වා කාමගුණෙහි අසන්තුට්ඨස්ස භිය්‍යොකම්‍යතා, යා එවරූපා ඉච්ඡා ඉච්ඡාගතා අසන්තුට්ඨිතා රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘අසන්තුට්ඨිතා’’.

(ඛ) අසම්පජඤ්ඤතා

තත්ථ කතමා අසම්පජඤ්ඤතා? යං අඤ්ඤාණං අදස්සනං…පෙ… අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං – අයං වුච්චති ‘‘අසම්පජඤ්ඤතා’’.

(ග) මහිච්ඡතා

තත්ථ කතමා මහිච්ඡතා? ඉතරීතරචීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි පඤ්චහි වා කාමගුණෙහි අසන්තුට්ඨස්ස භිය්‍යොකම්‍යතා, යා එවරූපා ඉච්ඡා ඉච්ඡාගතා මහිච්ඡතා රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො – අයං වුච්චති ‘‘මහිච්ඡතා’’.

(29. ක) අහිරිකං

930. තත්ථ කතමං අහිරිකං? යං න හිරීයති හිරීයිතබ්බෙන, න හිරීයති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා – ඉදං වුච්චති ‘‘අහිරිකං’’.

(ඛ) අනොත්තප්පං

තත්ථ කතමං අනොත්තප්පං? යං න ඔත්තප්පති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, න ඔත්තප්පති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා – ඉදං වුච්චති ‘‘අනොත්තප්පං’’.

(ග) පමාදො

තත්ථ කතමො පමාදො? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පදානං කුසලානං ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිතකිරියතා ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං අනධිට්ඨානං අනනුයොගො පමාදො, යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘පමාදො’’.

(30. ක) අනාදරියං

931. තත්ථ කතමං අනාදරියං? යං අනාදරියං අනාදරතා අගාරවතා අප්පතිස්සවතා අනද්දා අනද්දායනා අනද්දායිතත්තං [අනාදා අනාදායනා අනාදායිතත්තං (ස්‍යා.)] අසීල්‍යං අචිත්තීකාරො – ඉදං වුච්චති ‘‘අනාදරියං’’.

(ඛ) දොවචස්සතා

තත්ථ කතමා දොවචස්සතා? සහධම්මිකෙ වුච්චමානෙ දොවචස්සායං දොවචස්සියං දොවචස්සතා විප්පටිකුලග්ගාහිතා විපච්චනීකසාතතා අනාදරියං අනාදරතා අගාරවතා අප්පතිස්සවතා – අයං වුච්චති ‘‘දොවචස්සතා’’.

(ග) පාපමිත්තතා

තත්ථ කතමා පාපමිත්තතා? යෙ තෙ පුග්ගලා අස්සද්ධා දුස්සීලා අප්පස්සුතා මච්ඡරිනො දුප්පඤ්ඤා, යා තෙසං සෙවනා නිසෙවනා සංසෙවනා පටිසෙවනා භජනා සම්භජනා භත්ති සම්භත්ති තංසම්පවඞ්කතා – අයං වුච්චති ‘‘පාපමිත්තතා’’.

(31. ක) අස්සද්ධියං

932. තත්ථ කතමං අස්සද්ධියං? ඉධෙකච්චො අස්සද්ධො හොති, න සද්දහති බුද්ධං වා ධම්මං වා සඞ්ඝං වා, යං එවරූපං අස්සද්ධියං අස්සද්දහනා අනොකප්පනා අනභිප්පසාදො – ඉදං වුච්චති ‘‘අස්සද්ධියං’’.

(ඛ) අවදඤ්ඤුතා

තත්ථ කතමා අවදඤ්ඤුතා? පඤ්ච මච්ඡරියානි – ආවාසමච්ඡරියං, කුලමච්ඡරියං, ලාභමච්ඡරියං, වණ්ණමච්ඡරියං, ධම්මමච්ඡරියං. යං එවරූපං මච්ඡෙරං මච්ඡරායනා මච්ඡරායිතත්තං වෙවිච්ඡං කදරියං කටුකඤ්චුකතා අග්ගහිතත්තං චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘අවදඤ්ඤුතා’’.

(ග) කොසජ්ජං

තත්ථ කතමං කොසජ්ජං? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො, වොස්සග්ගානුප්පදානං කුසලානං ධම්මානං, භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිතකිරියතා ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං අනධිට්ඨානං අනනුයොගො පමාදො – ඉදං වුච්චති ‘‘කොසජ්ජං’’.

(32. ක) උද්ධච්චං

933. තත්ථ කතමං උද්ධච්චං? යං චිත්තස්ස උද්ධච්චං අවූපසමො චෙතසො වික්ඛෙපො භවන්තත්තං චිත්තස්ස – ඉදං වුච්චති ‘‘උද්ධච්චං’’.

(ඛ) අසංවරො

තත්ථ කතමො අසංවරො? ඉධෙකච්චො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොති අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති, න රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති. සොතෙන සද්දං සුත්වා…පෙ… ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා…පෙ… ජිව්හාය රසං සායිත්වා…පෙ… කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය නිමිත්තග්ගාහී හොති අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං මනින්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති, න රක්ඛති මනින්ද්‍රියං, මනින්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති – අයං වුච්චති ‘‘අසංවරො’’.

(ග) දුස්සීල්‍යං

තත්ථ කතමං දුස්සීල්‍යං? කායිකො වීතික්කමො, වාචසිකො වීතික්කමො, කායිකවාචසිකො වීතික්කමො – ඉදං වුච්චති ‘‘දුස්සීල්‍යං’’.

(33. ක) අරියානං අදස්සනකම්‍යතා

934. තත්ථ කතමා අරියානං අදස්සනකම්‍යතා? තත්ථ කතමෙ අරියා? අරියා වුච්චන්ති බුද්ධා ච බුද්ධසාවකා ච. යා ඉමෙසං අරියානං අදස්සනකම්‍යතා අදට්ඨුකම්‍යතා අසමෙතුකම්‍යතා අසමාගන්තුකම්‍යතා – අයං වුච්චති ‘‘අරියානං අදස්සනකම්‍යතා’’.

(ඛ) සද්ධම්මං අසොතුකම්‍යතා

තත්ථ කතමා සද්ධම්මං අසොතුකම්‍යතා? තත්ථ කතමො සද්ධම්මො? චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො – අයං වුච්චති ‘‘සද්ධම්මො’’. යා ඉමස්ස සද්ධම්මස්ස අසොතුකම්‍යතා අසවනකම්‍යතා අනුග්ගහෙතුකම්‍යතා අධාරෙතුකම්‍යතා – අයං වුච්චති ‘‘සද්ධම්මං අසොතුකම්‍යතා’’.

(ග) උපාරම්භචිත්තතා