2. දුකනිද්දෙසො

(1) කොධො ච උපනාහො ච

891. (ක) තත්ථ කතමො කොධො? යො කොධො කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්තං දොසො දුස්සනා දුස්සිතත්තං බ්‍යාපත්ති බ්‍යාපජ්ජනා බ්‍යාපජ්ජිතත්තං විරොධො පටිවිරොධො චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘කොධො’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො උපනාහො? පුබ්බකාලං කොධො, අපරකාලං උපනාහො. යො එවරූපො උපනාහො උපනය්හනා උපනය්හිතත්තං අට්ඨපනා ඨපනා සණ්ඨපනා අනුසංසන්දනා අනුප්පබන්ධනා දළ්හීකම්මං කොධස්ස – අයං වුච්චති ‘‘උපනාහො’’.

(2) මක්ඛො ච පළාසො ච

892. (ක) තත්ථ කතමො මක්ඛො? යො මක්ඛො මක්ඛායනා මක්ඛායිතත්තං [මක්ඛියනා මක්ඛියිතත්තං (සී. ක.)] නිට්ඨුරියං නිට්ඨුරියකම්මං – අයං වුච්චති ‘‘මක්ඛො’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො පළාසො? යො පළාසො පළාසායනා [පලාසායනා පලාසායිතත්තං (ස්‍යා.)] පළාසාහාරො විවාදට්ඨානං යුගග්ගාහො අප්පටිනිස්සග්ගො – අයං වුච්චති ‘‘පළාසො’’.

(3) ඉස්සා ච මච්ඡරියඤ්ච

893. (ක) තත්ථ කතමා ඉස්සා? යා පරලාභසක්කාරගරුකාරමානනවන්දනපූජනාසු ඉස්සා ඉස්සායනා ඉස්සායිතත්තං උසූයා උසූයනා උසූයිතත්තං – අයං වුච්චති ‘‘ඉස්සා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමං මච්ඡරියං? පඤ්ච මච්ඡරියානි – ආවාසමච්ඡරියං, කුලමච්ඡරියං, ලාභමච්ඡරියං, වණ්ණමච්ඡරියං, ධම්මමච්ඡරියං. යං එවරූපං මච්ඡෙරං මච්ඡරායනා මච්ඡරායිතත්තං වෙවිච්ඡං කදරියං කටුකඤ්චුකතා අග්ගහිතත්තං [පග්ගහිතත්තං (සී. ක.) ධ. ස. 1127] චිත්තස්ස – ඉදං වුච්චති ‘‘මච්ඡරියං’’.

(4) මායා ච සාඨෙය්‍යඤ්ච

894. (ක) තත්ථ කතමා මායා? ඉධෙකච්චො කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා, වාචාය දුච්චරිතං චරිත්වා, මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා තස්ස පටිච්ඡාදනහෙතුං පාපිකං ඉච්ඡං පණිදහති. ‘‘මා මං ජඤ්ඤා’’ති ඉච්ඡති. ‘‘මා මං ජඤ්ඤා’’ති සඞ්කප්පෙති. ‘‘මා මං ජඤ්ඤා’’ති වාචං භාසති. ‘‘මා මං ජඤ්ඤා’’ති කායෙන පරක්කමති. යා එවරූපා මායා මායාවිතා අච්චාසරා වඤ්චනා නිකති විකිරණා පරිහරණා ගූහනා පරිගූහනා ඡාදනා පටිච්ඡාදනා අනුත්තානීකම්මං අනාවිකම්මං වොච්ඡාදනා පාපකිරියා – අයං වුච්චති ‘‘මායා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමං සාඨෙය්‍යං? ඉධෙකච්චො සඨො හොති පරිසඨො. යං තත්ථ සඨං සඨතා සාඨෙය්‍යං කක්කරතා කක්කරියං [කක්ඛළතා කක්ඛළියං (ස්‍යා.)] පරික්ඛත්තතා පාරික්ඛත්තියං – ඉදං වුච්චති ‘‘සාඨෙය්‍යං’’.

(5) අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච

895. (ක) තත්ථ කතමා අවිජ්ජා? යං අඤ්ඤාණං අදස්සනං…පෙ… අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං – අයං වුච්චති ‘‘අවිජ්ජා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා භවතණ්හා? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො භවරාගො භවනන්දී භවතණ්හා භවසිනෙහො භවපරිළාහො භවමුච්ඡා භවජ්ඣොසානං – අයං වුච්චති ‘‘භවතණ්හා’’.

(6) භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි ච

896. (ක) තත්ථ කතමා භවදිට්ඨි? ‘‘භවිස්සති අත්තා ච ලොකො චා’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘භවදිට්ඨි’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා විභවදිට්ඨි? ‘‘න භවිස්සති අත්තා ච ලොකො චා’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති විභවදිට්ඨි.

(7) සස්සතදිට්ඨි ච උච්ඡෙදදිට්ඨි ච

897. (ක) තත්ථ කතමා සස්සතදිට්ඨි? ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘සස්සතදිට්ඨි’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා උච්ඡෙදදිට්ඨි? ‘‘උච්ඡිජ්ජිස්සති අත්තා ච ලොකො චා’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘උච්ඡෙදදිට්ඨි’’.

(8) අන්තවාදිට්ඨි ච අනන්තවාදිට්ඨි ච

898. (ක) තත්ථ කතමා අන්තවාදිට්ඨි? ‘‘අන්තවා අත්තා ච ලොකො චා’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘අන්තවාදිට්ඨි’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා අනන්තවාදිට්ඨි? ‘‘අනන්තවා අත්තා ච ලොකො චා’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘අනන්තවාදිට්ඨි’’.

(9) පුබ්බන්තානුදිට්ඨි ච අපරන්තානුදිට්ඨි ච

899. (ක) තත්ථ කතමා පුබ්බන්තානුදිට්ඨි? පුබ්බන්තං ආරබ්භ යා උප්පජ්ජති දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘පුබ්බන්තානුදිට්ඨි’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා අපරන්තානුදිට්ඨි? අපරන්තං ආරබ්භ යා උප්පජ්ජති දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘අපරන්තානුදිට්ඨි’’.

(10) අහිරිකඤ්ච අනොත්තප්පඤ්ච

900. (ක) තත්ථ කතමං අහිරිකං? යං න හිරීයති හිරියිතබ්බෙන, න හිරීයති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා – ඉදං වුච්චති ‘‘අහිරිකං’’.

(ඛ) තත්ථ කතමං අනොත්තප්පං? යං න ඔත්තප්පති ඔත්තප්පිතබ්බෙන න ඔත්තප්පති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා – ඉදං වුච්චති ‘‘අනොත්තප්පං’’.

(11) දොවචස්සතා ච පාපමිත්තතා ච

901. (ක) තත්ථ කතමා දොවචස්සතා? සහධම්මිකෙ වුච්චමානෙ දොවචස්සායං දොවචස්සියං දොවචස්සතා විප්පටිකුලග්ගාහිතා විපච්චනීකසාතතා අනාදරියං අනාදරතා අගාරවතා අප්පතිස්සවතා – අයං වුච්චති ‘‘දොවචස්සතා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා පාපමිත්තතා? යෙ තෙ පුග්ගලා අස්සද්ධා දුස්සීලා අප්පස්සුතා මච්ඡරිනො දුප්පඤ්ඤා, යා තෙසං සෙවනා නිසෙවනා සංසෙවනා භජනා සම්භජනා භත්ති සම්භත්ති සම්පවඞ්කතා – අයං වුච්චති ‘‘පාපමිත්තතා’’.

(12) අනජ්ජවො ච අමද්දවො ච

902. (ක) තත්ථ කතමො අනජ්ජවො? යො අනජ්ජවො අනජ්ජවතා ජිම්හතා වඞ්කතා කුටිලතා – අයං වුච්චති ‘‘අනජ්ජවො’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො අමද්දවො? යා අමුදුතා අමද්දවතා කක්ඛළියං ඵාරුසියං කක්ඛළතා කඨිනතා [කථිනතා (ස්‍යා. ක.)] උජුචිත්තතා අමුදුතා – අයං වුච්චති ‘‘අමද්දවො’’.

(13) අක්ඛන්ති ච අසොරච්චඤ්ච

903. (ක) තත්ථ කතමා අක්ඛන්ති? යා අක්ඛන්ති අක්ඛමනතා අනධිවාසනතා චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා චිත්තස්ස – අයං වුච්චති ‘‘අක්ඛන්ති’’.

(ඛ) තත්ථ කතමං අසොරච්චං? කායිකො වීතික්කමො වාචසිකො වීතික්කමො කායිකවාචසිකො වීතික්කමො – ඉදං වුච්චති ‘‘අසොරච්චං’’. සබ්බම්පි දුස්සීල්‍යං අසොරච්චං.

(14) අසාඛල්‍යඤ්ච අප්පටිසන්ථාරො ච

904. (ක) තත්ථ කතමං අසාඛල්‍යං? යා සා වාචා කණ්ඩකා කක්කසා පරකටුකා පරාභිසජ්ජනී කොධසාමන්තා අසමාධිසංවත්තනිකා තථාරූපිං වාචං භාසිතා හොති. යා තත්ථ අසණ්හවාචතා අසඛිලවාචතා ඵරුසවාචතා – ඉදං වුච්චති ‘‘අසාඛල්‍යං’’.

(ඛ) තත්ථ කතමො අප්පටිසන්ථාරො [අප්පටිසන්ධාරො (ක.)]? ද්වෙ පටිසන්ථාරා – ආමිසපටිසන්ථාරො ච ධම්මපටිසන්ථාරො ච. ඉධෙකච්චො අප්පටිසන්ථාරකො හොති ආමිසපටිසන්ථාරෙන වා ධම්මපටිසන්ථාරෙන වා – අයං වුච්චති ‘‘අප්පටිසන්ථාරො’’.

(15) ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා ච භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා ච

905. (ක) තත්ථ කතමා ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා? ඉධෙකච්චො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොති අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති, න රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති. සොතෙන සද්දං සුත්වා…පෙ… ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා…පෙ… ජිව්හාය රසං සායිත්වා…පෙ… කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය නිමිත්තග්ගාහී හොති අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං මනින්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති, න රක්ඛති මනින්ද්‍රියං, මනින්ද්‍රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති. යා ඉමෙසං ඡන්නං ඉන්ද්‍රියානං අගුත්ති අගොපනා අනාරක්ඛො අසංවරො – අයං වුච්චති ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා’’.

(ඛ) තත්ථ කතමා භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා? ඉධෙකච්චො අප්පටිසඞ්ඛා අයොනිසො ආහාරං ආහාරෙති දවාය මදාය මණ්ඩනාය විභූසනාය. යා තත්ථ අසන්තුට්ඨිතා අමත්තඤ්ඤුතා අප්පටිසඞ්ඛා භොජනෙ – අයං වුච්චති ‘‘භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා.’’

(16) මුට්ඨස්සච්චඤ්ච අසම්පජඤ්ඤඤ්ච

906. (ක) තත්ථ කතමං මුට්ඨස්සච්චං? යා අස්සති අනනුස්සති අප්පටිස්සති අස්සති අස්සරණතා අධාරණතා පිලාපනතා සම්මුසනතා – ඉදං වුච්චති ‘‘මුට්ඨස්සච්චං’’.

(ඛ) තත්ථ කතමං අසම්පජඤ්ඤං? යං අඤ්ඤාණං අදස්සනං…පෙ… අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං – ඉදං වුච්චති ‘‘අසම්පජඤ්ඤං’’.

(17) සීලවිපත්ති ච දිට්ඨිවිපත්ති ච

907. (ක) තත්ථ කතමා සීලවිපත්ති? යො කායිකො වීතික්කමො වාචසිකො වීතික්කමො කායිකවාචසිකො වීතික්කමො – අයං වුච්චති ‘‘සීලවිපත්ති’’. සබ්බම්පි දුස්සීල්‍යං සීලවිපත්ති.

(ඛ) තත්ථ කතමා දිට්ඨිවිපත්ති? ‘‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං…පෙ… යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්තී’’ති – යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං…පෙ… විපරියාසග්ගාහො – අයං වුච්චති ‘‘දිට්ඨිවිපත්ති’’. සබ්බාපි මිච්ඡාදිට්ඨි දිට්ඨිවිපත්ති.

(18) අජ්ඣත්තසංයොජනඤ්ච බහිද්ධාසංයොජනඤ්ච

908. (ක) තත්ථ කතමං අජ්ඣත්තසංයොජනං? පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි – අජ්ඣත්තසංයොජනං. (ඛ) පඤ්චුද්ධම්භාගියානි සංයොජනානි – බහිද්ධාසංයොජනං.

දුකං.