සළායතනපච්චයාඵස්සපදවිත්ථාරකථාවණ්ණනා

642. බාවීසතියා ලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණෙහි සම්පයුත්තා බාවීසතිලොකියවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා. තතො එව බාවීසති.

තත්ථාති තස්මිං සළායතනෙ, තෙසු ඡසු ආයතනෙසූති අත්ථො. අජ්ඣත්තන්ති සසන්තතිපරියාපන්නමෙව ගණ්හාති. තඤ්හි සසන්තතිපරියාපන්නකම්මනිබ්බත්තං තාදිසස්ස ඵස්සස්ස පච්චයො හොති. රූපාදීනි, පන බහිද්ධා අනුපාදින්නානි ච ඵස්සස්ස ආරම්මණං හොන්ති, න තානි චක්ඛාදීනි විය සසන්තතිපරියාපන්නකම්මකිලෙසනිමිත්තප්පවත්තිභාවෙන ඵස්සස්ස පච්චයා හොන්තීති පඨමාචරියවාදෙ න ගහිතානි, දුතියාචරියවාදෙ පන යථා තථා වා පච්චයභාවෙ සති න සක්කා වජ්ජෙතුන්ති ගහිතානි.

තත්ථාති සළායතනපච්චයා ඵස්සපදෙ. යෙ තාව ආචරියා මහාවිහාරවාසිනොව යථා විඤ්ඤාණං, එවං නාමරූපං, සළායතනං, ඵස්සං, වෙදනඤ්ච පච්චයං, පච්චයුප්පන්නඤ්ච සසන්තතිපරියාපන්නං දීපෙන්තා විපාකමෙව ඉච්ඡන්ති. ‘‘ඡට්ඨායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති අභිධම්මභාජනීයපාළි (විභ. 243) ආරුප්පං සන්ධාය වුත්තාති ‘‘ඡට්ඨායතනපච්චයා ඵස්සොති පාළිඅනුසාරතො’’ති වුත්තං.

සබ්බෙ ඵස්සා න සම්භොන්තීති යොජනා. යදි සබ්බායතනෙහි එකො ඵස්සො සම්භවෙය්‍ය, ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති එකස්ස වචනං යුජ්ජෙය්‍ය, අථාපි එකම්හා ආයතනා සබ්බෙ ඵස්සා සම්භවෙය්‍යුං, තථාපි සබ්බායතනෙහි සබ්බඵස්සසම්භවතො ආයතනභෙදෙන ඵස්සභෙදො නත්ථීති තදභෙදවසෙන එකස්ස වචනං යුජ්ජෙය්‍ය, තථා පන අසම්භවතො න යුත්තන්ති චොදෙති ‘‘න සබ්බායතනෙහී’’තිආදිනා. අඤ්ඤස්සාපි වා අසම්භවන්තස්ස විධානස්ස බොධනත්ථමෙතං වුත්තං ‘‘නාපි එකම්හා ආයතනා සබ්බෙ ඵස්සා’’ති. ‘‘න සබ්බායතනෙහි එකො ඵස්සො සම්භොතී’’ති ඉදමෙව පන එකඵස්සවචනස්සායුත්තත්තදීපකං කාරණන්ති වෙදිතබ්බං. නිදස්සනවසෙන වා එතං වුත්තං. නාපි එකම්හා ආයතනා සබ්බෙ ඵස්සා සම්භොන්ති, එවං න සබ්බායතනෙහි එකො ඵස්සො සම්භොති. තස්මා එකස්ස වචනං අයුත්තන්ති. පරිහාරං පන අනෙකායතනෙහි එකඵස්සස්ස සම්භවතොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රිදං විස්සජ්ජන’’න්තිආදිමාහ. අවසෙසසම්පයුත්තධම්මායතනා ඵස්සවජ්ජිතා තංසම්පයුත්තචෙතසිකා ධම්මා.

එකොපි අනෙකායතනප්පභවො එකොපනෙකායතනප්පභවො.

ඡධා පච්චයත්තෙ පඤ්ච විභාවයෙ, එකං නවධා පච්චයත්තෙ, බාහිරානි ඡ ආයතනානි ආරම්මණාදිනා යථාසම්භවං පච්චයත්තෙ විභාවයෙති සම්බන්ධො.

අනෙකභෙදස්සාති කුසලවිපාකාදිපඤ්චද්වාරාදිවසෙන අනෙකවිධස්ස ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තවජ්ජස්ස විපාකඵස්සස්ස. තානි චාති රූපායතනාදීනි. ‘‘මනො ච නෙසං ගොචරවිසයං පච්චනුභොතී’’ති (ම. නි. 1.455) හි වුත්තං. තථා චාති පච්චුප්පන්නානි රූපාදීනි පච්චුප්පන්නඤ්ච ධම්මායතනපරියාපන්නං රූපරූපං සන්ධාය වුත්තං. ආරම්මණපච්චයමත්තෙනාති තං සබ්බං අපච්චුප්පන්නං, අඤ්ඤඤ්ච ධම්මායතනං සන්ධාය වුත්තං.