17. පඤ්ඤාභූමිනිද්දෙසවණ්ණනා

පටිච්චසමුප්පාදකථාවණ්ණනා

570. ඉමිස්සා පඤ්ඤායාති ඉමිස්සා යථාධිගතාය විපස්සනාය. භූමිභූතෙසූති පවත්තිට්ඨානභූතෙසු. කාමඤ්චායං පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නසමඤ්ඤා පිතාපුත්තසමඤ්ඤා විය අපෙක්ඛාසිද්ධා, හෙතුඵලධම්මෙසු පන යථාක්කමං වවත්ථිතාවාති ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො චෙවා’’තිආදිනා විභජ්ජ වුත්තං. ආදිසද්දෙනාති ‘‘පටිච්චසමුප්පාදාදිභෙදා’’ති එත්ථ වුත්තආදිසද්දෙන. අවසෙසා හොන්ති, සංවණ්ණනාවසෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තෙසං වණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො’’ති.

අවිජ්ජාදයො ධම්මා පටිච්චසමුප්පාදො, න සමුප්පත්තිමත්තං. ස්වායමත්ථො ඉමිනා සුත්තපදෙන වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිං වත්වා පටිච්චසමුප්පන්නෙ පන දස්සෙතුං ‘‘ජරාමරණාදයො පනා’’තිආදි ආරද්ධං. කස්මා පනෙත්ථ අනුලොමතො පටිච්චසමුප්පාදධම්මා දස්සිතා, පටිලොමතො පටිච්චසමුප්පන්නා ධම්මාති? යතො තෙ පච්චයතො උප්පන්නා, තස්ස සමනන්තරදස්සනත්ථං.

න නිච්චං න සස්සතන්ති අනිච්චං. සමෙච්ච සම්භූය පච්චයෙහි කතන්ති සඞ්ඛතං. පටිච්ච පච්චයාරහං පච්චයං නිස්සාය සහිතමෙව උප්පන්නන්ති පටිච්චසමුප්පන්නං. ඛයනසභාවං ඛයධම්මං. වයනසභාවං වයධම්මං. විරජ්ජනසභාවං පලුජ්ජනසභාවං විරාගධම්මං. නිරුජ්ඣනසභාවං නිරොධධම්මං. සෙසං යදෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරතො ආවි භවිස්සති.

571. එත්ථාති එතෙසු යථාවුත්තෙසු සුත්තපදෙසු. සඞ්ඛෙපොති අත්ථසඞ්ඛෙපො.

ජාතිපච්චයාති ජාතිසඞ්ඛාතා පච්චයා. හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං. ඨිතාව සා ධාතූති යායං ජරාමරණස්ස ඉදප්පච්චයතා ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති, එසා ධාතු එස සභාවො. සා තථාගතානං උප්පාදතො පුබ්බෙ, උද්ධඤ්ච අවිඤ්ඤායමානො, මජ්ඣෙ ච විඤ්ඤායමානො, න තථාගතෙහි උප්පාදිතො, අථ ඛො සම්භවන්තස්ස ජරාමරණස්ස සබ්බකාලං ජාතිපච්චයතො සම්භවොති ඨිතා එව. කෙවලං පන සයම්භූඤාණෙන අභිසම්බුජ්ඣනතො, ‘‘අයං ධම්මො තථාගතෙන අධිගතො’’ති පවෙදනතො ච තථාගතො ‘‘ධම්මස්සාමී’’ති වුච්චති න අපුබ්බස්ස උප්පාදනතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’ති. සා එව ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති එත්ථ විපල්ලාසාභාවතො එවං අවබුජ්ඣමානස්ස එතස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා තථෙව භාවතො ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා. ජාති වා ජරාමරණස්ස උප්පාදට්ඨිති පවත්තආයූහනසංයොගපලිබොධසමුදයහෙතුපච්චයට්ඨිතීති තදුප්පාදාදිභාවෙනස්සා ඨිතතා ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති ඵලං පතිසාමත්ථියතො හෙතුමෙව වදති.

අථ වා ධාරීයති පච්චයෙහීති ධම්මො, තිට්ඨති තත්ථ තදායත්තවුත්තිතාය ඵලන්ති ඨිති, ධම්මස්ස ඨිති ධම්මට්ඨිති. ධම්මොති වා කාරණං, පච්චයොති අත්ථො. ධම්මස්ස ඨිතිසභාවො, ධම්මතො ච අඤ්ඤො සභාවො නත්ථීති ධම්මට්ඨිති, පච්චයො. තෙනාහ ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.45). ධම්මට්ඨිති එව ධම්මට්ඨිතතා. සා එව ධාතු ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඉමස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා අඤ්ඤථත්තාභාවතො ‘‘න ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති විඤ්ඤායමානස්ස තබ්භාවාභාවතො නියාමතා වවත්ථිතභාවොති ධම්මනියාමතා. ඵලස්ස වා ජරාමරණස්ස ජාතියා සති සම්භවො ධම්මෙ හෙතුම්හි ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා. අසති අසම්භවො ධම්මෙ නියතතාති ධම්මනියාමතාති එවං ඵලෙන හෙතුං විභාවෙති. තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’තිආදිනා (සං. නි. 2.20) වුත්තං ඉදප්පච්චයතං අභිසම්බුජ්ඣති පච්චක්ඛකරණෙන අභිමුඛං බුජ්ඣති යාථාවතො පටිවිජ්ඣති. අභිසමෙතීති තස්ස වෙවචනං. ආදිතො කථෙන්තො ආචික්ඛති, උද්දිසතීති අත්ථො. තමෙව උද්දෙසං පරියොසාපෙන්තො දෙසෙති. යථාඋද්දිට්ඨමත්ථං නිද්දිසනවසෙන පකාරෙහි ඤාපෙන්තා පඤ්ඤපෙති. පකාරෙහියෙව පතිට්ඨපෙන්තො පට්ඨපෙති. යථානිද්දිට්ඨමත්ථං පටිනිද්දිසනවසෙන විවරති විභජති, විවටඤ්හි විභත්තඤ්ච අත්ථං හෙතුධාරණදස්සනෙහි පාකටං කරොන්තො උත්තානීකරොති. උත්තානීකරොන්තො තථාපච්චක්ඛභූතං කත්වා නිගමනවසෙන පස්සථාති චාහ.

572. පච්චයලක්ඛණොති පච්චයභාවලක්ඛණො, පච්චයොති වා ලක්ඛිතබ්බො. පවත්තිදුක්ඛස්ස අනුබන්ධාපනකිච්චතාය දුක්ඛානුබන්ධනරසො. නිබ්බානගාමිමග්ගස්ස උප්පථභාවතො කුම්මග්ගපච්චුපට්ඨානො.

සො පනායං පටිච්චසමුප්පාදො. යාවත්තකෙහි පච්චයෙහි යං ඵලං උප්පජ්ජනාරහං, අවිකලෙහෙව තෙහි තස්ස උප්පත්ති, තදඤ්ඤෙන ච තස්ස පයොජනං නත්ථීති ආහ ‘‘අනූනාධිකෙහෙවා’’ති. යථා තං චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස, එතෙන තංතංඵලනිප්ඵාදනෙන තස්සා පච්චයසාමග්ගියා තප්පරතා තථතාති දස්සෙති. සාමග්ගින්ති සමොධානං, සමවායන්ති අත්ථො. අසම්භවාභාවතොති අනුප්පජ්ජනස්ස අභාවතො. පච්චයසාමග්ගියඤ්හි සති අනුප්පජ්ජනෙ තස්සා විතථතා සියා. අඤ්ඤධම්මප්පච්චයෙහීති අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස පච්චයෙහි. අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතොති තතො අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස අනුප්පජ්ජනතො. න හි කදාචි චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි සොතවිඤ්ඤාණස්ස සම්භවො අත්ථි, යදි සියා, තස්සා සාමග්ගියා අඤ්ඤථතා නාම සියා, න චෙතං අත්ථීති ‘‘අනඤ්ඤථතා’’ති වුත්තං. පච්චයතොති පච්චයභාවතො. පච්චයසමූහතොති එත්ථාපි එසෙව නයො.

573. ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතාති තා-සද්දෙන පදං වඩ්ඪිතං, න කිඤ්චි අත්ථන්තරං යථා දෙවො එව දෙවතාති. ඉදප්පච්චයානං වා සමූහො ඉදප්පච්චයතාති සමූහත්ථං තා-සද්දමාහ යථා ‘‘ජනානං සමූහො ජනතා’’ති. නනු ච ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්ති (දී. නි. 2.96) ජාතිසද්දපච්චයසද්දසමානාධිකරණෙන කිං-සද්දෙන ඉදංසද්දස්ස සමානාධිකරණතාදස්සනතො ඉදප්පච්චයසද්දස්ස කම්මධාරයසමාසො දිස්සති, න හෙත්ථ ‘‘ඉමස්ස පච්චයා ඉදප්පච්චයා’’ති ජරාමරණස්ස, අඤ්ඤස්ස වා පච්චයතො ජරාමරණසම්භවපුච්ඡා සම්භවති විදිතභාවතො, අසම්භවතො ච, ජරාමරණස්ස පන පච්චයපුච්ඡා සම්භවති. පච්චය-සද්දෙන ච සමානාධිකරණතාය ඉදං-සද්දස්ස ඉමස්මා පච්චයාති පච්චයපුච්ඡා යුජ්ජති. සා ච සමානාධිකරණතා බාහිරත්ථසමාසෙපි ලබ්භති. තතො ච අඤ්ඤපදත්ථවචනිච්ඡාභාවෙ කම්මධාරයසමාසො ලබ්භති.

සාමිවචනසමාසෙ පන සමානාධිකරණතා නත්ථීති න කථඤ්චි කම්මධාරයසමාසසම්භවොති? නයිදමෙවං වචනිච්ඡන්තරභාවතො. පටිච්චසමුප්පාදවචනිච්ඡා හෙසා ‘‘ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පාදො’’ති එත්ථ. ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණ’’න්ති එත්ථ පන ජරාමරණස්ස පච්චයමත්තපරිපුච්ඡා, තස්මා යථා ඉදං-සද්දස්ස පටිච්චසමුප්පාදවිසෙසනතා, පුච්ඡිතබ්බපච්චයවිසෙසනතා ච හොති, තථා සමාසවිකප්පො එත්ථ, තත්ථ ච කාතබ්බොති න සමාසන්තරදස්සනං සාමිවචනසමාසබාධකං. කස්මා පනෙත්ථාපි කම්මධාරයසමාසො න ඉච්ඡිතොති? හෙතුප්පභවානං හෙතු පටිච්චසමුප්පාදොති ඉමස්සත්ථස්ස කම්මධාරයසමාසෙ අසම්භවතො, ‘‘ඉමස්ස අත්තනො පච්චයානුරූපස්ස අනුරූපො පච්චයො ඉදප්පච්චයො’’ති ඉමස්ස ච අත්ථස්ස ඉච්ඡිතත්තා. යො පනෙත්ථ ඉදං-සද්දෙන ගහිතො අත්ථො, සො ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණ’’න්ති එත්ථ ජරාමරණග්ගහණෙනෙව ගහිතොති ඉදං-සද්දො පටිච්චසමුප්පන්නතො අභස්සිත්වා අඤ්ඤාසම්භවතො පච්චයෙ අවතිට්ඨති, තස්මා තත්ථ කම්මධාරයසමාසො. එත්ථ පන ඉදං-සද්දස්ස තතො පරිච්චජනකාරණං නත්ථීති සාමිවචනසමාසො එව. එවම්පි න ඉදප්පච්චයො එව ඉදප්පච්චයභාවො භවිතුං යුත්තොති ඉදප්පච්චයතාය පටිච්චසමුප්පාදතානුපපත්තීති? නායං දොසො අත්ථන්තරාභාවතොති වුත්තොවායමත්ථො.

අථ වා පන හොතු ඉදප්පච්චයභාවො ඉදප්පච්චයතාති. භාවොති චෙත්ථ අවිනාභාවිඵලං පති හෙතුනො සත්වං. තථා හි ඉදප්පච්චය-සද්දො ජාතිආදීසු නිරුළ්හො. තඤ්ච ඉදප්පච්චයසත්වං ඉදප්පච්චයතො අඤ්ඤං නත්ථි. යදි අඤ්ඤං සියා, තං අවිජ්ජමානං සියා. න හි සතා අඤ්ඤං විජ්ජමානං හොති. අථ සත්වං සං නාම, යස්ස සතො භාවො, තං අසං නාම සියා. න හි තං සත්වං සභාවං සත්වතො අඤ්ඤත්තා, තස්මා සතො භාවො සත්වන්ති නිද්දෙසො න යුජ්ජති. න ච සං-සම්බන්ධෙන අසං සං නාම හොති, පගෙව සං-සම්බන්ධෙන. අසති ච සදිතිග්ගහණං විපරීතග්ගාහොති න ගහණතො සංසිද්ධි. සදිසකප්පනායඤ්ච මාණවකස්ස සීහභාවො විය න අසතො සං-සභාවතා. යස්මා පන ඉදප්පච්චයභාවො යථාවුත්තං සත්වං, න අසත්වං. නාපි යස්ස තං සත්වං, තදසං, තස්මා ඉදප්පච්චයභාවො ඉදප්පච්චයසරූපං සභාවන්තරෙහි විනිවත්තභාවදස්සනත්ථං ඉමස්සායන්ති විසෙසෙත්වා ඉදප්පච්චයතාති වුත්තන්ති න ඉදප්පච්චයතාය පටිච්චසමුප්පාදභාවාසම්භවො.

පටිච්ච සමුප්පජ්ජති එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදොති තස්සාපි හෙතුඅත්ථභාවතො ජාතිආදිපදානං එවමෙව හෙතුභාවවාචකතාය හෙතුපධානතා යොජෙතබ්බා හෙතුප්පභවානං හෙතු පටිච්චසමුප්පාදොති කත්වා. තථා හි ‘‘දසබලසමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, තථාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජෙහි සමන්නාගතො ආසභං ඨානං පටිජානාති, පරිසාසු සීහනාදං නදති, බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙති, ඉමස්මිං සති ඉදං හොති යාව ‘එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’’ති (සං. නි. 2.21-22) අනෙන සීහනාදසුත්තෙන පකාසිතො එවමත්ථො. ‘‘කිං වාදී පනායස්මතො සත්ථා කිමක්ඛායී’’ති පුට්ඨෙන ආයස්මතා අස්සජිත්ථෙරෙන –

‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා, තෙසං හෙතුං තථාගතො ආහ;

තෙසඤ්ච යො නිරොධො, එවංවාදී මහාසමණො’’ති. (මහාව. 60; අප. ථෙර 1.1.286) –

වුත්තො. තෙන විඤ්ඤායති හෙතුප්පභවානං හෙතු පටිච්චසමුප්පාදොති. සෙසමෙත්ථ වත්තබ්බං පරතො ආවි භවිස්සති.

574. පටිච්චාති තං තං කාරණං නිස්සාය. සම්මාති අවිපරීතං අනිච්චතො අනිච්චස්ස උප්පාදොති කත්වා. නිච්චතො හි කාරණතො ඵලස්ස උප්පාදො විපරීතො. තෙනාහ ‘‘තිත්ථිය…පෙ… නිරපෙක්ඛො’’ති. ‘‘උප්පාදො පඤ්ඤායතී’’ති (සං. නි. 3.38; අ. නි. 3.47; කථා. 214) එවං වුත්තසඞ්ඛතලක්ඛණතො අඤ්ඤො ‘‘පච්චයතො ඛණතො’’ති එත්ථ වුත්තපච්චයලක්ඛණො එකො ආකාරො උප්පාදොති තෙසං අධිප්පායො. යං සන්ධාය තෙ ‘‘ජාතිආදීනං හෙතවො ජාතිආදයො’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, නිබ්බත්තිලක්ඛණවිනිමුත්තස්ස තාදිසස්ස කස්සචි අභාවතො. තෙනාහ ‘‘තං න යුජ්ජතී’’තිආදි. ගම්භීරනයාසම්භවතොති ගම්භීරානං නයානඤ්ච අසම්භවතො. සද්දභෙදතොති සද්දවිනාසතො සද්දායොගතො. සුත්තං නත්ථි ‘‘පටිච්චසමුප්පාදං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදිසුත්තපදෙහි (සං. නි. 2.1, 20) උප්පාදමත්තස්ස අප්පකාසිතත්තා. අයමෙව හි අත්ථො හෙට්ඨා දස්සිතො ඉදානිපි දස්සීයති. තං උප්පාදමත්තං. විහරාමි තස්මිං පඨමාභිසම්බුද්ධකාලෙති අධිප්පායො. විහරාමීති වා කාලවිපල්ලාසෙන වුත්තං, විහාසින්ති අත්ථො. තත්‍රාති තස්මිං පදෙසවිහාරෙ. පච්චයාකාරදස්සනෙනාති යෙනාකාරෙන පච්චයධම්මො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයො හොති, සො පච්චයාකාරො පච්චයභාවො, තස්ස දස්සනෙන. ඉධ පන වෙදනානං පච්චයභාවො අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිත’’න්තිආදි. වෙදනානංයෙව හි පච්චයං පස්සන්තෙන වුත්තවිහාරො පටිච්චසමුප්පාදස්ස එකදෙසමෙව පස්සතො විහාරොති කත්වා පදෙසවිහාරො ජාතො, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානමනසිකාරො පඨමාභිසම්බුද්ධවිහාරො. තඤ්හි නිප්පදෙසතො පච්චයාකාරදස්සනන්ති එකෙ. පදෙසවිහාරසුත්තවිරොධො ආපජ්ජති තස්ස වෙදනානං පච්චයධම්මමනසිකාරවිභාවනතො.

ලොකො සමුදෙති එතස්මාති ලොකසමුදයො, අවිජ්ජාදිකො පච්චයගණො, න ලොකසමුදයමත්තං. තෙනාහ ‘‘අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදො’’ති. නත්ථිතාති සබ්බසො අභාවො, නරන්වයවිනාසො උච්ඡෙදොති අත්ථො. නත්ථිතාසහචරණතො පන උච්ඡෙදදිට්ඨි නත්ථිතාති අධිප්පෙතා. පච්චයානුපරමො පච්චයානං අවිච්ඡෙදො. යථා හි අතීතහෙතුපඤ්චකසන්නිස්සයෙන එතරහිඵලපඤ්චකං විය හෙතුපඤ්චකම්පි හොති, එවං එතරහිහෙතුපඤ්චකසන්නිස්සයෙන ආයතිංඵලපඤ්චකම්පි භවිස්සති. තෙනාහ ‘‘පච්චයානුපරමෙ ඵලානුපරමතො’’ති.

තං ගම්භීරත්තං උප්පාදමත්තෙ නත්ථි අසභාවධම්මත්තා. එකත්තනයාදයො නයා සභාවධම්මෙසු ලබ්භමානතො උප්පාදමත්තෙ කථඤ්චිපි න ලබ්භෙය්‍යුන්ති ආහ ‘‘නයචතුක්කං උප්පාදමත්තෙ නත්ථී’’ති.

575. සමානෙ කත්තරීති එකස්මිංයෙව කත්තරි උප්පජ්ජනකිරියාය යො කත්තා, තස්මිංයෙව පච්චයනකිරියාය ච කත්තුභූතෙති අත්ථො. යථා ‘‘න්හත්වා භුඤ්ජති, භුත්වා සයතී’’ති. ‘‘පුබ්බකාලෙ’’ති ඉදඤ්ච ත්වාසද්දන්තානං පදානං යෙභුය්‍යෙන පුරිමකාලකිරියාය දීපනතො වුත්තං, න ඉධ පටිච්චසද්දස්ස පුරිමකාලත්ථත්තා. එවඤ්හි ‘‘චක්ඛුං පටිච්චා’’ති නිදස්සනවචනං නිදස්සිතබ්බෙන සංසන්දෙය්‍ය. අථ වා කාමඤ්චෙත්ථ උභින්නං කිරියානං සමකාලතා උප්පජ්ජනකිරියාය පුබ්බෙ පච්චයනකිරියාය අසම්භවතො, තථාපි ඵලකිරියාය හෙතුකිරියා පුරිමකාලො විය වොහරිතුං යුත්තා. එවමෙත්ථ හෙතුඵලවවත්ථානං සුපාකටං හොතීති උපචාරසිද්ධං පුරිමකාලං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘පුබ්බකාලෙ’’ති. අත්ථසිද්ධිකරොති වාක්‍යත්ථපටිවිඤ්ඤත්තිකරො. පටිච්චසමුප්පාදොති හි එත්ථ වාක්‍යත්ථාවබොධො ඉධ අත්ථසිද්ධීති අධිප්පෙතො. පයුජ්ජමානො පටිච්චසද්දො උප්පාදසද්දෙන වුච්චමානස්ස සමානස්ස ‘‘කත්තු අභාවතො’’ති පදං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425-426; සං. නි. 2.43-44; 2.4.60; කථා. 465) පච්චයනකිරියාය, උප්පජ්ජනකිරියාය ච විඤ්ඤාණමෙව කත්තාති සමානකත්තුකතා ලබ්භති.

‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති එත්ථ පන උප්පාදසද්දස්ස භාවසාධනතාය කිරියාව වුත්තාති සමානකත්තුලක්ඛණො සද්දප්පයොගො න සම්භවතීති. තෙනාහ ‘‘සද්දභෙදං ගච්ඡතී’’ති, අපසද්දප්පයොගො හොතීති අත්ථො. න චෙත්ථ පරාවරයොගො (පාණිනී 3.4.20) ‘‘අප්පත්වා නදිං පබ්බතො, අතික්කම්ම පබ්බතං නදී’’තිආදීසු විය, නාපි ලක්ඛණහෙතුආදිපයොගො ‘‘සීහං දිස්වා භයං හොති, ඝතං පිවිත්වා බලං ජායතෙ, ‘ධ’න්ති කත්වා දණ්ඩො පතිතො’’තිආදීසු විය. නෙවෙත්ථ සද්දභෙදො. න හි හත්ථතලෙ ආමලකං විය සබ්බඤ්ඤෙය්‍යං පච්චක්ඛං කත්වා ඨිතානං මහෙසීනං වචනෙ අක්ඛරචින්තකානං විප්පලාපො අවසරං ලභති. ලභතු, වාක්‍යත්ථෙන සද්දසිද්ධිතො ‘‘න්හත්වා ගමනං, භුත්වා සයන’’න්තිආදීසු වියාති. එවම්පි න ච කිඤ්චි අත්ථං සාධෙති. යදිපි පච්චෙකං පදත්ථො ලබ්භති, වාක්‍යත්ථො පන න යුජ්ජති, තස්මා දසදාළිමාදිවාක්‍යානි විය අසම්බන්ධත්ථතාය නිරත්ථකං හොතීති අධිප්පායො.

නාමපදෙ වුත්තෙ අප්පයුත්තානිපි ‘‘අත්ථි, හොති, විජ්ජතී’’ති එවරූපානි කිරියාපදානි ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බානීති ඤායං සන්ධායාහ ‘‘හොතිසද්දෙන සද්ධිං යොජයිස්සාමා’’ති. ඉමෙසූති යථාවුත්තෙසු දෙසනාපටිඤ්ඤාපුච්ඡානිගමනවසෙන වුත්තෙසු පටිච්චසමුප්පාදපදෙසු. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං, අඤ්ඤෙසුපි ‘‘පටිච්චසමුප්පාදමෙව සාධුකං යොනිසො මනසි කාරොති. යදිදං ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පාදො (දී. නි. 2.67; ම. නි. 2.337; ස. නි. 1.172; මහාව. 7). ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො’’ති (දී. නි. 2.95; සං. නි. 2.60) එවමාදීසුපි එකෙනපි සද්ධිං හොති-සද්දො සම්බන්ධං න ගච්ඡති. යොගං න ගච්ඡති තථා සම්බන්ධවසෙන අවුත්තත්තා. ‘‘න ච උප්පාදො හොතී’’ති ඉදං අසභාවධම්මත්තා උප්පාදස්ස නිබ්බත්තිලක්ඛණායොගං සන්ධාය වුත්තං. යථා හි විනාසස්ස විනාසො නත්ථි, එවං උප්පාදස්ස විනාසො විය උප්පාදොපි නත්ථි. යදි සියා, යෙන උප්පාදෙන උප්පාදො උප්පාදවා, සොපි උප්පාදවාති අනවට්ඨානමෙව ආපජ්ජෙය්‍යාති වුත්තොවායමත්ථො. තෙනාහ ‘‘සචෙ හෙය්‍යා’’තිආදි. යදි එවං, කථං සමුදයො හොතීති? නායං දොසො නිබ්බත්තියා අනධිප්පෙතත්තා. එවං දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො පාතුභාවො සම්භවතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො, ඉධ පන පටිච්චසමුප්පාදො හොතීති තස්ස අත්ථිභාවචොදනාති කත්වා හොති, ජායතීති නිබ්බත්තිචොදනා කතා සියාති අධිප්පායෙන වුත්තං ‘‘න උප්පාදො හොතී’’ති.

576. ඉමෙසං සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, අවිජ්ජාදයො, තෙසං භාවො ඉදප්පච්චයතා. කො පන සො භාවොති ආහ ‘‘භාවො ච නාමා’’තිආදි. තස්සත්ථො – යෙනාකාරෙන අවිජ්ජාදයො සඞ්ඛාරාදිපාතුභාවහෙතූ හොන්ති, තස්මිං අවිජ්ජාදීනං පවත්තිආකාරවිසෙසෙ විකාරෙ පටිච්චසමුප්පාදොති අයං සමඤ්ඤාති. තෙසං වාදීනං තං මඤ්ඤනං. හෙතුවචනතොති හෙතුභාවවචනතො.

577. එත්ථාති පටිච්චසමුප්පාදපදෙ. සමුප්පාදපධානවචනවිඤ්ඤෙය්‍යො සසත්තිකො හෙතු පටිච්චසමුප්පාදොති අවිපරීතං අත්ථං අජානන්තානං අඤ්ඤත්ථ සමුප්පාදසද්දස්ස භාවසාධනස්ස දස්සනතො තථා ඉධාපි බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය උප්පාදොයෙවායං වුත්තො, න හෙතූති යා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සා ඉමස්ස පටිච්චසමුප්පාදපදස්ස එවං ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන අත්ථං ගහෙත්වා වූපසමෙතබ්බා විනොදෙතබ්බා.

ද්වෙධාති ගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මා අත්තනො පච්චයවසෙන පවත්තො පච්චයුප්පන්නධම්මසමූහො පච්චෙතබ්බතො පටිච්චො ච සො සහ උප්පජ්ජනතො සමුප්පාදො ච, පටිච්ච වා කාරණසාමග්ගිං අපච්චක්ඛාය සහ උප්පජ්ජනතො එවාති ච එවං ද්වෙධා ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති ඉදං වචනං ඉච්ඡිතබ්බං, තස්මා තස්ස පච්චයධම්මොපි ඵලූපචාරෙන පටිච්චසමුප්පාදො ඉච්චෙව වුත්තොති.

පච්චයතායාති පච්චයසමූහතො. පවත්තොති නිබ්බත්තො. ධම්මසමූහොති පච්චයුප්පන්නධම්මපුඤ්ජො. පතීයමානොති ඤාණගතියා අභිමුඛං උපෙයමානො, අභිසමියමානොති අත්ථො. හිතාය සුඛාය චාති ලොකුත්තරහිතාය, ලොකුත්තරසුඛාය ච. සහ උප්පජ්ජති එකෙකස්ස කදාචිපි උප්පත්තියා අභාවතො. සම්මා උප්පජ්ජති අහෙතුතො, විසමහෙතුතො ච අනුප්පජ්ජනතො. සහ උප්පජ්ජතීති එකජ්ඣං උප්පජ්ජති අන්තමසො අට්ඨන්නං ධම්මානං උප්පජ්ජනතො. න පච්චක්ඛායාති අපටික්ඛිපිත්වා, අත්තනො පච්චයභූතධම්මසමුදායෙන කෙනචි න විනාති අත්ථො. තස්සාති ය්වායං ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති වුත්තො පච්චයුප්පන්නධම්මසමූහො, තස්ස අයං අවිජ්ජාදිකො හෙතුසමූහො. ‘‘තප්පච්චයත්තා’’ති එතෙන පටිච්චසමුප්පාදපච්චයෙ පටිච්ච සමුප්පාදසමඤ්ඤාති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘යථා ලොකෙ’’තිආදි. යථා හි ලොකෙ ‘‘පිත්තං මථිතං, සූරා දධි, තිපුසං ජරො, සෙම්හො ගුළො, ආයු ඝත’’න්ති ච පච්චයො ඵලවොහාරෙන වුච්චති, එවං ඵලූපචාරෙන පටිච්චසමුප්පාදො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

578. පටිච්ච-සද්දෙ පටි-සද්දො අභිමුඛත්ථො, ඉච්ච-සද්දො ගම්මත්ථොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පටිමුඛමිතො’’ති. කස්ස පන පටිමුඛං, කෙන වා ඉතො, කො වා ඉතොති චොදනත්තයෙ පච්ඡිමං විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘හෙතුසමූහො’’ති ආහ. තස්මිඤ්හි විස්සට්ඨෙ හෙතුසමූහො නාම පච්චයසාමග්ගීති තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පටිමුඛං, අඤ්ඤමඤ්ඤෙනෙව ච ඉතොති විස්සට්ඨොවායමත්ථො හොතීති. සහිතෙති සමුදිතෙ අවිනිබ්භුත්තෙ. සොති හෙතුසමූහො. සමුප්පාදො ඉති වුත්තොති යොජනා.

පාතුභාවායාති උප්පාදාය. කාමං පාළියං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති (සං. නි. 2.1; උදා. 1; මහාව. 1; නෙත්ති. 24; විභ. 225) අවිජ්ජාව පච්චයභාවෙන වුත්තා, තථාපි න අවිජ්ජා එකාව පච්චයො හොති, අථ ඛො සහජාතධම්මවත්ථුආරම්මණාදයො, යොනිසොමනසිකාරාදයො, තණ්හුපාදානාදයො ච ධම්මා යථාරහං සඞ්ඛාරුප්පාදනෙ අවිජ්ජාය සහකාරීකාරණං හොන්තියෙව. එවං සඞ්ඛාරාදයොපි විඤ්ඤාණාදීනන්ති ආහ ‘‘අවිජ්ජාදිඑකෙකහෙතුසීසෙන නිද්දිට්ඨො හෙතුසමූහො’’ති. සාධාරණඵලනිප්ඵාදකට්ඨෙනාති තංසමූහපරියාපන්නානං හෙතුධම්මානං සාධාරණස්ස ඵලස්ස නිබ්බත්තකභාවෙන. අවෙකල්ලට්ඨෙනාති අනූනභාවෙන. තස්මිඤ්හි හෙතුසමූහෙ එකච්චාසාධාරණඤ්චෙතං ඵලං, එකච්චෙහෙව ච නිබ්බත්තෙතබ්බං සියා, සබ්බෙසං තෙසං පච්චයධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛා නත්ථීති පටිමුඛගමනාභාවතො පටිච්චත්ථො න පරිපූරෙය්‍යාති. සාමග්ගිඅඞ්ගානන්ති පච්චයසාමග්ගියා අඞ්ගභූතානං, සමූහීනන්ති අත්ථො. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං. ඵලධම්මානං සහිතතා නාම විසුං අභාවො, න හෙතුධම්මානං විය අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාති ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනිබ්භොගවුත්තිධම්මෙ’’ති අවිනිබ්භොගග්ගහණඤ්චෙත්ථ රූපධම්මානම්පි සඞ්ගණ්හනත්ථං. අඤ්ඤථා සම්පයුත්තධම්මෙති වුච්චෙය්‍ය.

579. පච්චයතාති අයං අවිජ්ජාදිකො පච්චයසමූහො. අඤ්ඤොඤ්ඤන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං. පටිච්චාති නිස්සාය සහකාරීකාරණං ලද්ධා. සමන්ති අවිසමං අවෙකල්ලෙන. සහාති එකජ්ඣං. ධම්මෙති අත්තනො පච්චයුප්පන්නධම්මෙ. යස්මා උප්පාදෙති, තතොපි තස්මාපි. එවං පටිච්චසමුප්පාදොති මුනිනා භගවතා භාසිතාති යොජනා. න අපටිච්ච පටිච්චෙවාති අවධාරණත්ථං දස්සෙන්තො ගාථායං එව-කාරො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති දස්සෙති.

එකෙකදෙසන්ති ඵලසමුදායස්ස එකදෙසෙකදෙසං, භාගසොති අත්ථො. පුබ්බාපරභාවෙනාති පටිපාටියා. සබ්බමෙතං රූපාරූපකලාපුප්පාදනං සන්ධාය වුත්තං. අත්ථානුසාරවොහාරකුසලෙනාති පරමත්ථධම්මානුගතවොහාරනිපුණෙන.

580. පුරිමෙන පදෙනාති යොජනා. සස්සතාදීනන්ති සස්සතභාවාදීනං, සස්සතවාදාදීනං වා. සස්සතසහචරිතා හි වාදාපි සස්සතාදයොති වුච්චන්ති යථා ‘‘දුක්ඛදෙසනා දුක්ඛ’’න්ති. උච්ඡෙදාදීති එත්ථාපි එසෙව නයො. විඝාතො විනාසො, පහානන්ති අත්ථො. ඤායොති අන්තද්වයවිරහිතා මජ්ඣිමා පටිපත්ති.

පවත්තිධම්මානන්ති පවත්තිභූතානං ධම්මානං, කිලෙසවට්ටාදීනන්ති අත්ථො. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදිනයප්පවත්තො (දී. නි. 1.31) සස්සතවාදො. ‘‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’තිආදිනයප්පවත්තො (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.101, 227; සං. නි. 3.212) අහෙතුවාදො. පකති අණුකාලාදිවසෙන ලොකො පවත්තතීති එවං පවත්තො විසමහෙතුවාදො. ඉස්සරපුරිසපජාපතිවාදා වසවත්තිවාදා. අහෙතුවාදග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ සභාවනියති යදිච්ඡාවාදානම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. කෙචි පන ‘‘චක්ඛු එව චක්ඛුස්ස කාරණ’’න්ති එවමාදිකො විසමහෙතුවාදො. ඉස්සරාදිවාදො අහෙතුවාදන්තොගධො. සභාවෙනෙව ධම්මා පවත්තන්තීති වාදො ‘‘වසවත්තිවාදො’’ති වදන්ති. කිං හි පච්චයසාමග්ගියා පයොජනන්ති අධිප්පායො. සමුප්පාදපදෙන පරිදීපිතො හොතීති යොජනා. පරිදීපනස්ස පන අවිපරීතකාරණං දස්සෙතුං ‘‘පච්චයසාමග්ගියං ධම්මානං උප්පත්තිතො’’ති වුත්තං. විහතාති අබ්භාහතා. ‘‘පුරිමපුරිමපච්චයවසෙනා’’ති ඉමිනා අවිච්ඡෙදවසෙන පවත්තමානං උච්ඡෙදදිට්ඨිනිවත්තකං හෙතුඵලපබන්ධං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘කුතො උච්ඡෙදො’’ති. උච්ඡෙදාභාවකථනෙනෙව චෙත්ථ උච්ඡෙදවාදස්සාපි අභාවං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං.

තස්සා තස්සා පච්චයසාමග්ගියාති තස්මිං තස්මිං හෙතුපච්චයසමවායෙ. සන්තතිං අවිච්ඡින්දිත්වාති හෙතුඵලපබන්ධසඞ්ඛාතස්ස සන්තානස්ස අවිච්ඡින්දනෙන. තෙසං තෙසං පච්චයුප්පන්නධම්මානං සම්භවතො උප්පජ්ජනතො සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං අන්තද්වයං අනුපග්ගම්ම යථාසකං පච්චයෙහි අනුරූපඵලුප්පත්ති ඉධ මජ්ඣිමපටිපදාති අධිප්පෙතා. කම්මවට්ටස්ස, විපාකවට්ටස්ස ච භින්නසභාවත්තා, භින්නකාලත්තා ච සො කරොති සො පටිසංවෙදෙතීති වාදප්පහානං. කුසලාකුසලක්ඛන්ධප්පවත්තියඤ්හි කාරකවොහාරො, විපාකක්ඛන්ධපවත්තියං වෙදකවොහාරොති. යස්මිං සන්තානෙ කම්මං නිබ්බත්තං, තත්ථෙව තස්ස ඵලස්ස නිබ්බත්තනතො අඤ්ඤො කරොති අඤ්ඤො පටිසංවෙදෙතීති වාදප්පහානං. න හි කතස්ස විනාසො, අකතස්ස වා අබ්භාගමො අත්ථි. ‘‘ඉත්ථී, පුරිසා’’ති වොහාරෙන ජනපදනිරුත්ති. තත්ථ යස්මා පණ්ඩිතාපි ලොකෙ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ ආනෙතු, නාමරූපං ආගච්ඡතූ’’ති අවත්වා ඉත්ථී, පුරිසොත්වෙව වොහරන්ති, තස්මා ‘‘ඉත්ථී එවායං, පුරිසො එවායන්ති අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානං හොති අභිනිවෙසො. විද්දසුනො පන පටිච්චසමුප්පාදං ජානන්තස්ස තථා තථා පවත්තමානෙ ධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්තතො තත්ථ පරමත්ථතො න අභිනිවෙසොති ආහ ‘‘ජනපදනිරුත්තියා අනභිනිවෙසො’’ති. සමඤ්ඤායාති ලොකසමඤ්ඤාය. අනතිධාවනන්ති අනතික්කමනං. ‘‘සත්තො’’ති හි වුත්තෙ ‘‘කො එත්ථ සත්තො, කිං රූපං, උදාහු වෙදනාදයො’’ති විභාගං අකත්වා ලොකසමඤ්ඤාවසෙනෙව ලොකියෙහි විය ලොකියො අත්ථො සමඤ්ඤං අවිලඞ්ඝන්තෙන වොහරිතබ්බො.

අපරො නයො – පච්චෙතුමරහතීති පටිච්චො. යො හි නං පච්චෙති අභිසමෙති, තස්ස අච්චන්තමෙව දුක්ඛවූපසමාය සංවත්තති. සම්මා, සහ ච උප්පාදෙතීති සමුප්පාදො. පච්චයධම්මො හි අත්තනො ඵලං උප්පාදෙන්තො සම්පුණ්ණමෙව උප්පාදෙති, න විකලං. යෙ ච ධම්මෙ උප්පාදෙති, තෙ සබ්බෙ සහෙව උප්පාදෙති, න එකෙකං. ඉති පටිච්චො ච සො සමුප්පාදො චාති පටිච්චසමුප්පාදො. අථ වා පටිච්ච පටිමුඛං ඉත්වා කාරණසාමග්ගිං අප්පටික්ඛිපිත්වා සහිතෙ උප්පාදෙතීති පටිච්චසමුප්පාදො. පටිමුඛගමනඤ්ච පච්චයස්ස කාරණසාමග්ගියා අඞ්ගභාවෙන ඵලස්ස උප්පාදනමෙව. අප්පටික්ඛිපිත්වාති ච න විනා තාය කාරණසාමග්ගියා, අඞ්ගභාවං අගන්ත්වා සයමෙව න උප්පාදෙතීති අත්ථො. එතෙන කාරණබහුතා දස්සිතා, ‘‘සහිතෙ’’ති ඉමිනා පච්චයුප්පන්නධම්මබහුතා. උභයෙනාපි ‘‘එකං න එකතො’’තිආදිනා (විසුද්ධි. 2.617) පරතො වුච්චමානො සාසනනයො දීපිතො හොති.

අථ වා පටිච්ච පච්චෙතබ්බං පච්චයං පටිගන්ත්වා න විනා තෙන සම්බන්ධස්ස උප්පාදො පටිච්චසමුප්පාදො (උදා. අට්ඨ. 1). පටිච්චසමුප්පාදොති චෙත්ථ සමුප්පාදප්පධානවචනවිඤ්ඤෙය්‍යො සසත්තිකො හෙතූති වෙදිතබ්බො. තත්ථ ‘‘පටිච්චා’’ති වුත්තෙ කිං පටිච්චාති වත්තබ්බන්ති ආහ ‘‘පච්චෙතබ්බ’’න්ති. සො ච පච්චයධම්මොති කත්වා වුත්තං ‘‘පච්චය’’න්ති. ඉදානි පටිච්චසද්දස්ස අත්ථමාහ ‘‘පටිගන්ත්වා’’ති. කාරණස්ස සභාවෙන තප්පටිලාභගතියා පත්වා. කථං න විනා තෙන? සති එව තස්මිං, තස්ස ච ඵලස්ස උප්පාදතො එව, න අඤ්ඤථා. අසති, නිරොධතො චාති අයං පච්චයට්ඨිති පටිච්චසද්දස්ස අත්ථො. තෙනායං පටිච්චසද්දො යථා ‘‘ඉමස්මිං සති ඉමස්සුප්පාදො’’ති එතෙ සද්දා භුම්මනිස්සක්කවචනජොතනීයෙන ඉදං-සද්දවචනීයස්ස හෙතුමතො හෙතුආයත්තභාවෙන භාවුප්පාදුත්තරකිරියාපෙක්ඛෙන යායස්ස තදායත්තතා, තාය සමත්ථතාය හෙතුං වදන්ති, එවං ගන්ත්වා-සද්දන්තරවචනීයෙන තංවිඤ්ඤෙය්‍යස්සෙව පච්චයනකිරියාකත්තුහෙතුමතො හෙතුපච්චයනෙන හෙතුආයත්තභාවෙන සමුප්පාදුත්තරකිරියාපෙක්ඛෙන යායස්ස තදායත්තතා, තාය සමත්ථතාය හෙතුමාහ. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අවිජ්ජා පටිච්ච, සඞ්ඛාරා පටිච්චසමුප්පන්නා’’තිආදි (පටි. ම. 1.46) සඞ්ඛාරපිටකෙ වුත්තං. සමත්ථතා චෙත්ථ නිදානාදිභාවො. සො ච තදවිනාභාවිඵලං පති සත්වමෙව. සම්බන්ධස්සාති ච සංයොජනානුරූපතාවසෙන ජාතිආදිනා සම්බන්ධස්ස ජරාමරණාදිපච්චයුප්පන්නස්ස. උප්පාදොති උප්පජ්ජනං. යදි එවං කථං පටිච්චසද්දප්පයොගො, නනු සමානකත්තුකානං පුබ්බකාලෙ ඊදිසො සද්දප්පයොගොති? ‘‘භුත්වා ගච්ඡති, කසිත්වා වපතී’’තිආදීසු සච්චමෙතං, තං පන යෙභුය්‍යවසෙන දට්ඨබ්බං සමානාපරකාලෙ, අසමානකත්තුකෙ ච දස්සනතො. සමානකාලෙ තාව –

‘‘අන්ධකාරං නිහන්ත්වාන, උදිතායං දිවාකරො;

වණ්ණපඤ්ඤාවභාසෙහි, ඔභාසෙත්වා සමුග්ගතො’’ති. –

උදාහරණං. කෙචි පන ‘‘මුඛං බ්‍යාදාය සයති, අක්ඛීනි පරිවත්තෙත්වා පස්සතී’’ති උදාහරන්ති. අපරෙ ‘‘නිසජ්ජ අධීතෙ, ඨත්වා කථෙතී’’ති.

තත්ථ බ්‍යාදානපරිවත්තනුත්තරකාලභාවිසයනදස්සනකිරියාපෙක්ඛා පුබ්බුත්තරකාලතා අත්ථි, සා ච භෙදානුපලක්ඛණා කෙහිචි න ලක්ඛීයති. ‘‘නිසජ්ජ අධීතෙ, ඨත්වා කථෙතී’’ති ච සමානකාලතායපි අජ්ඣෙනකථනෙහි පුබ්බෙපි නිසජ්ජට්ඨානානි හොන්තීති සක්කා පුබ්බුත්තරකාලතා සම්භාවෙතුං, තස්මා පුරිමානියෙව උදාහරණානි යුත්තානි. උදයසමකාලමෙව හි තන්නිවත්තනියනිවත්තනන්ති. අපරකාලෙ ‘‘ද්වාරමාවරිත්වා පවිසති, ආවරිත්වා නික්ඛමතී’’ති. කෙචි පන ‘‘ඩක්කච්ච පතිතො දණ්ඩො’’ති උදාහරන්ති. අභිඝාතභූතසහජාතාය පන අභිඝාතජසද්දස්ස සමානකාලතා එත්ථ ලබ්භති, තස්මා ඉධාපි පුරිමානියෙව උදාහරණානි යුත්තානි. පුරිමතාවචනිච්ඡාවසෙනෙව පන ලක්ඛණහෙතුකිරියානං ලක්ඛණහෙතුභාවවචනිච්ඡාති ලක්ඛණභාවතො පුරිමකාලො ඉච්චෙව ‘‘නිහන්ත්වානා’’ති සද්දසිද්ධි ඉච්ඡිතා, එවඤ්ච පච්චයනකිරියා සමුප්පජ්ජනකිරියාය පුරිමිකාවාති පටිච්ච-සද්දසිද්ධි. තත්ථ යුත්තං පච්චක්ඛතො කත්තුදස්සනතො. ඉධ පන තදභාවතො න යුත්තන්ති චෙ? නායං දොසො. ඉධාපි අනුමානතො සිද්ධො. ජරාමරණාදිකො කත්තා අත්ථෙව ‘‘ඤත්වා කිරියතො වය’’න්ති එවමාදිපයොගදස්සනතො අවස්සං අනුමියමානෙන කත්තුනා ඊදිසො සද්දපයොගො ඉච්ඡිතබ්බො. අසමානෙ පන කත්තරි ‘‘පිසාචං දිස්වා භයං හොති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති (ම. නි. 1.271; 2.182; පු. ප. 204) එවමාදි වෙදිතබ්බං. යථා ච තත්ථ පිසාචදස්සනාදිපුරිසබ්‍යාපාරො, එවමිධාපි පච්චයනං පච්චයබ්‍යාපාරො අත්තනො ඵලුප්පාදනං, තඤ්ච සත්වං සමුප්පාදොවාති ‘‘පච්චයෙ සති, පච්චයස්ස උප්පාදා’’ති පච්චයනස්ස සමුප්පාදහෙතුතාය ගමකො සමානස්ස කත්තු අභාවෙපි පටිච්ච-සද්දො සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. යදි පටිච්චසම්බන්ධස්ස උප්පාදො පටිච්චසමුප්පාදො, කථං පච්චයො පටිච්චසමුප්පාදොති? හෙට්ඨා විචාරිතොවායමත්ථො. අපිච යොයං සමුප්පාද-සද්දවිභාවිතානං පච්චයුප්පන්නානං පටිච්චසද්දවිභාවිතො සසත්තිකො හෙතු අධිප්පෙතො, තස්ස සමුප්පාදාභිමුඛතාය පධානවචනවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවත්තා තථා වුත්තොති.

කිං පන කාරණං සමුප්පාදපධානෙන වචනෙන සමුප්පාදස්ස හෙතු වෙදිතබ්බො, න පන සහෙතුකො සමුප්පාදො එවාති? වුච්චතෙ – දිට්ඨස්ස දුක්ඛස්ස යො පච්චයො පච්චයනිද්දෙසෙන තස්ස විභාවිතත්තා. කථං? යථාහ –

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පරිවීමංසමානො පරිවීමංසති ‘යං ඛො ඉදං අනෙකවිධං නානප්පකාරකං දුක්ඛං ලොකෙ උප්පජ්ජති ජරාමරණං, ඉදං නු ඛො දුක්ඛං කිං නිදානං කිං සමුදයං කිං ජාතිකං කිං පභවං, කිස්මිං සති ජරාමරණං හොති, කිස්මිං අසති ජරාමරණං න හොතී’ති. සො පරිවීමංසමානො එවං පජානාති ‘යං ඛො ඉදං…පෙ… ඉදං ඛො දුක්ඛං ජාතිනිදාන’’’මිච්චාදිනා (සං. නි. 2.51) –

දිට්ඨස්ස දුක්ඛස්ස නිදානං පරිවීමංසසුත්තෙ වුත්තං. තං පජානනඤ්ච නිදානම්පි විඤ්ඤාතබ්බන්ති. යථා චාහ –

‘‘පුබ්බෙ මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො එතදහොසි ‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො ජායති ච ජීයති ච මීයති ච චවති ච උපපජ්ජති ච, අථ ච පනිමස්ස දුක්ඛස්ස නිස්සරණං නප්පජානාති ජරාමරණස්ස. කුදාස්සු නාම ඉමස්ස දුක්ඛස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායිස්සති ජරාමරණස්සා’ති…පෙ… තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙ, යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො ‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණං හොති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’’න්ති (සං. නි. 2.10) –

ආදිනා දිට්ඨස්ස දුක්ඛස්ස පච්චයවීමංසාභිසමයා වුත්තා. පච්චයො හි ඤාතබ්බො. තදභිසමයායත්තඤ්ච දුක්ඛනිස්සරණපජානනන්ති යො ච ඤාතබ්බො, සො පවෙදෙතබ්බොති පටිච්චසමුප්පාදසද්දො යං යදිදං සමුප්පාදසද්දවිභාවිතං දිට්ඨං දුක්ඛං, තං පච්චයං පටිච්චෙව, න අඤ්ඤථාති එවං පච්චයවිභාවනත්ථං වුච්චති. භවති හි ඤාතුං, පවෙදෙතුඤ්ච ඉච්ඡිතභාවෙන පධානස්සාපි කෙනචි විසෙසෙන ඤාතබ්බතාය අප්පධානභාවෙන නිද්දෙසො යථා ‘‘කො සොතාපන්නො, යස්ස තීණි සංයොජනානි පහීනානි. කො දෙවදත්තො, යස්ස උච්චතරානි ගෙහානී’’ති, එවමිධාපි පච්චයපච්චයනපවෙදනට්ඨෙන නිද්දෙසෙ සත්තිවිසෙසෙන අත්තනො ඵලෙන පච්චනීයතාය ඤාතබ්බභාවෙන ‘‘පටිච්චා’’ති පරියායෙන පච්චයො වුත්තො.

යො චායං ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිකො නිද්දෙසො, සො ච සකලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස මූලතො පට්ඨාය පච්චයානං පවෙදනාය නිද්දිට්ඨොති පරියොසානෙපි ‘‘එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති එවං-සද්දෙන සමුග්ඝාතං දුක්ඛං දස්සෙත්වා තස්ස යථාවුත්තෙ පච්චයෙ තංසමුදයාභිමුඛෙ කත්වා නිගමිතා පච්චයා. පටිපදාසුත්තෙපි (සං. නි. 2.3) ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා…පෙ… සමුදයො හොතී’’ති වත්වා ‘‘අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාපටිපදා’’ති වුත්තං. න ච පටිච්චසමුප්පන්නභාවෙන ගහිතං දුක්ඛං මිච්ඡාපටිපදං, අථ ඛො දුක්ඛසමුදයභූතා පච්චයාති. යථා ච ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි (දී. නි. 3.335), පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධී’’ති (දී. නි. 3.355) අඞ්ගඤාණපටිවෙදනත්ථත්තා දෙසනාය සම්මාසමාධිපධානෙහි සද්දෙහි අඞ්ගඤාණපටිවෙදනං කතං, එවමිධාපි සමුප්පාදපධානෙන සද්දෙන පච්චයපටිවෙදනං කතන්ති වෙදිතබ්බං.

581. යා පනායං තන්තීති සම්බන්ධො. නික්ඛිත්තාති ඨපිතා, දෙසිතාති අත්ථො. යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස තනනතො තන්ති, ගන්ථො. ‘‘කිං වාදී, භන්තෙ, සම්මාසම්බුද්ධො’’ති පුච්ඡිතෙන ‘‘විභජ්ජවාදී, මහාරාජා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.තතියසඞ්ගීතිකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන වුත්තත්තා සම්මාසම්බුද්ධසාවකා විභජ්ජවාදිනො. තෙ හි සත්ථාරා වෙනයිකාදිභාවං විභජ්ජ වුත්තං අනුවදන්ති, සොමනස්සාදීනං, චීවරාදීනඤ්ච සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බභාවං. සස්සතුච්ඡෙදවාදෙ වා විභජ්ජ වදන්ති. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදීනං (දී. නි. 1.31) ඨපනීයානං ඨපනතො, රාගාදික්ඛයස්ස සස්සතස්ස, රාගාදිකායදුච්චරිතාදිඋච්ඡෙදස්ස ච වචනතො, න පන එකංසබ්‍යාකරණීයාදිකෙ තයො පඤ්හෙ අපනෙත්වා විභජ්ජබ්‍යාකරණීයමෙව වදන්ති. විභජ්ජවාදීනං මණ්ඩලං සමූහො විභජ්ජවාදිමණ්ඩලං. විභජ්ජවාදිනො වා භගවතො පරිසා විභජ්ජවාදිමණ්ඩලන්තිපි වදන්ති, විභජ්ජ වා සස්සතුච්ඡෙදෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣිමපටිපදාභූතස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස දෙසනතො භගවා, තදනුවාදතො තස්ස සාවකා ච විභජ්ජවාදිනොති. සෙසං පුරිමසදිසං.

ඔතරිත්වාති ඔගාහෙත්වා, විභජ්ජවාදී හුත්වාති අත්ථො. න හි සයං අවිභජ්ජවාදී සමානො විභජ්ජවාදීනං අන්තරෙ ඨානමත්තෙන විභජ්ජවාදිමණ්ඩලං ඔතිණ්ණො නාම හොති. ආචරියෙහි අවුත්තවිපරීතත්ථදීපනෙන තෙ නඅබ්භචික්ඛන්තෙන. අවිජ්ජා පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරානම්පි හෙතු පච්චයො හොතීති වදන්තො, කථාවත්ථුම්හි පටික්ඛිත්තෙ පුග්ගලවාදාදිකෙ ච වදන්තො සකසමයං වොක්කමති නාම, තථා අවොක්කමන්තෙන. පරසමයං දොසාරොපනබ්‍යාපාරවිරහෙන අනායූහන්තෙන. ‘‘ඉදම්පි සුත්තං ගහෙතබ්බ’’න්ති පරසමයං අසම්පිණ්ඩෙන්තෙනාති කෙචි වදන්ති. ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා තදෙවිදං විඤ්ඤාණං සන්ධාවති සංසරති අනඤ්ඤ’’න්තිආදීනි (ම. නි. 1.396) වදන්තො සුත්තං පටිබාහති නාම, තථා අපටිබාහන්තෙන. ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා යෙමෙ අන්තරායිකා ධම්මා වුත්තා භගවතා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායාය (ම. නි. 1.234; පාචි. 417, 418), සුපිනන්තෙ කතො වීතික්කමො ආපත්තිකරො හොතී’’ති ච එවමාදිං වදන්තො විනයං පටිලොමෙති නාම, තබ්බිපරියායෙන තං අනුලොමෙන්තෙන. පටිලොමෙන්තො හි කම්මන්තරං භින්දන්තො, ධම්මතඤ්ච විලොමෙන්තො කුතො කිලෙසවිනයං අනුලොමෙති. සුත්තෙ (දී. නි. 2.187 ආදයො; අ. නි. 4.180) වුත්තෙ චත්තාරො මහාපදෙසෙ, අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තෙ සුත්තසුත්තානුලොමආචරියවාදඅත්තනොමතිමහාපදෙසෙ ඔලොකෙන්තෙන. තදොලොකනෙන හි සුත්තෙ, විනයෙ ච සන්තිට්ඨති නාතිධාවති.

ධම්මන්ති පටිච්චසමුප්පාදපාළිං. අත්ථන්ති තදත්ථං. හෙතු, හෙතුඵලානි වා අයමෙත්ථ හෙතු ධම්මො, ඉදමෙත්ථ හෙතුඵලං අත්ථොති. ධම්මන්ති වා ධම්මතං. යථා එකෙ ‘‘උප්පාදා වා තථාගතානං අනුප්පාදා වා තථාගතානං ඨිතාව සා ධාතූ’’ති (සං. නි. 2.20) සුත්තපදස්ස අත්ථං මිච්ඡා ගාහෙන්තා ‘‘නිච්චො පටිච්චසමුප්පාදො’’ති පච්චයාකාරධම්මං මිච්ඡා දීපෙන්ති, එවං අදීපෙත්වා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අත්තනො ඵලං පති කාරණස්ස වවත්ථිතසභාවං දීපෙන්තෙන. යථා ච එකෙ ‘‘අනිරොධං අනුප්පාද’’න්තිආදිනා පටිච්චසමුප්පාදස්ස අත්ථං මිච්ඡා ගාහෙන්ති, එවං ගාහෙ අකත්වා වුත්තනයෙනෙව අවිපරීතං අත්ථං සඞ්ගාහෙන්තෙන. ‘‘දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජා’’ති වුත්තමත්ථං පරිවත්තෙත්වා පුන ‘‘පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදීහි (ධ. ස. 1067) අපරෙහිපි පරියායෙහිනිද්දිසන්තෙන. ‘‘සඞ්ඛාරා ඉමිනා පරියායෙන භවොති වුච්චන්ති, තණ්හා ඉමිනා පරියායෙන උපාදාන’’න්තිආදිනා නිද්දිසන්තෙනාති ච වදන්ති. පකතියාති යථාවුත්තවිධානං අනාමසිත්වා කෙවලමෙව.

සච්චන්ති චතුසච්චං. සත්තොති සත්තසුඤ්ඤතාති වදන්ති, සත්තසුඤ්ඤෙසු පන සඞ්ඛාරෙසු සත්තවොහාරො, සත්තත්ථකිච්චසිද්ධි ච. පච්චයාකාරමෙව චාති පච්චයාකාරො එව ච, ම-කාරො පදසන්ධිකරො. පච්චයධම්මානං අත්තනොයෙව ඵලස්ස පච්චයභාවො පටිච්චසමුප්පාදොති අත්ථො.

තස්මාති වුත්තනයෙන අත්ථවණ්ණනාය කාතබ්බත්තා, දුක්කරත්තා ච පතිට්ඨං නාධිගච්ඡාමීති යත්ථ ඨිතස්ස වණ්ණනා සුකරා හොති, තස්සා පතිට්ඨාභූතං තං නයං අත්තනොයෙව ඤාණබලෙන නාධිගච්ඡාමීති අත්ථො. නිස්සයං පන ආචික්ඛන්තො ‘‘සාසනං පනිද’’න්තිආදිමාහ. ඉධ සාසනන්ති පාළිධම්මමාහ, පටිච්චසමුප්පාදමෙව වා. සො හි අනුලොමපටිලොමාදිනානාදෙසනානයපටිමණ්ඩිතො අබ්බොච්ඡින්නො අජ්ජාපි පවත්තතීති නිස්සයො හොති. තදට්ඨකථාසඞ්ඛාතො ච පුබ්බාචරියමග්ගො. ‘‘තං සුණාථ සමාහිතා’’ති ආදරජනනෙ, උස්සාහනෙ ච කිං පයොජනන්ති චෙ, තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි. අට්ඨි කත්වාති අත්ථං කත්වා. යථා වා න නස්සති, එවං අට්ඨිගතං විය කරොන්තො අට්ඨිං කත්වා. පුබ්බකාලතො අපරකාලෙ භවං පුබ්බාපරියං. විසෙසන්ති පඨමාරම්භතො පභුති ඛණෙ ඛණෙ ඤාණවිසෙසං, කිලෙසක්ඛයවිසෙසඤ්ච ලභතීති අත්ථො.

582. දෙසනාභෙදතොති දෙසනාවිසෙසතො. අත්ථතො, ලක්ඛණාදිතො, එකවිධාදිතො ච අත්ථලක්ඛණෙකවිධාදිතො. අඞ්ගානඤ්ච වවත්ථානාති අවිජ්ජාදීනං ද්වාදසන්නං අඞ්ගානං වවත්ථානදස්සනතො.

කම්මවිපාකකිලෙසවට්ටානං මූලකාරණත්තා, ආදිතො වුත්තත්තා ච අවිජ්ජා පටිච්චසමුප්පාදස්ස මූලං. තත්ථ වල්ලියා මූලෙ දිට්ඨෙ තතො පභුති වල්ලිහරණං විය පටිච්චසමුප්පාදස්ස මූලෙ දිට්ඨෙ තතො පභුති පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාති උපමාසංසන්දනා න කාතබ්බා. න හි භගවතො ඉදමෙව දිට්ඨං, ඉදං අදිට්ඨන්ති විභජනීයං අත්ථි සබ්බස්ස දිට්ඨත්තා. මූලතො පභුති පන වල්ලිහරණං විය මූලතො පභුති පටිච්චසමුප්පාදදෙසනා කතාති ඉදමෙත්ථ සාමඤ්ඤං අධිප්පෙතං, බොධනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන වා බොධෙතබ්බභාවෙන මූලාදිදස්සනසාමඤ්ඤං යොජෙතබ්බං.

තස්සාති –

‘‘ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, කුමාරො වුද්ධිමන්වාය ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකමන්වාය පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො…පෙ… රජනීයෙහි. සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා පියරූපෙ රූපෙ සාරජ්ජති, අප්පියරූපෙ රූපෙ බ්‍යාපජ්ජති, අනුපට්ඨිතකායසති ච විහරති පරිත්තචෙතසො, තඤ්ච චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං යථාභූතං නප්පජානාති, යත්ථස්ස තෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති. සො එවං අනුරොධවිරොධං සමාපන්නො යං කිඤ්චි වෙදනං වෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, සො තං වෙදනං අභිනන්දති අභිවදති, අජ්ඣොසාය තිට්ඨතී’’ති (ම. නි. 1.408) –

එවං වුත්තස්ස. එවං සොතද්වාරාදීසුපි. තස්ස අභිනන්දතොති සප්පීතිකතණ්හාය අභිමුඛභාවෙන නන්දතො. අභිවදතොති ‘‘අහො සුඛං, අහො සුඛ’’න්ති වචීභෙදකරණපවත්තාය බලවතණ්හාය ‘‘අහං, මමා’’ති අභිවදතො. තතො බලවතියා මොචෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අජ්ඣොසාය තිට්ඨතො. තතොපි බලවතී පන උපාදානභූතා තණ්හා නන්දී. එත්ථ ච අභිනන්දනාදිනා තණ්හා වුත්තා, නන්දිවචනෙන තප්පච්චයං උපාදානං චතුබ්බිධම්පි නන්දිතාතදවිප්පයොගතාහි, තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනභාවෙහි චාති වෙදිතබ්බං.

ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්තිආදිකඤ්ච තත්ථෙව මහාතණ්හාසඞ්ඛයසුත්තෙ වුත්තං.

විපාකවට්ටභූතෙ පටිසන්ධිපවත්තිඵස්සාදිකෙ කම්මසමුට්ඨානඤ්ච ඔජං සන්ධාය ‘‘චත්තාරො ආහාරා තණ්හානිදානා’’තිආදි වුත්තං. වට්ටූපථම්භකා පන ඉතරෙපි ආහාරා තණ්හාපභවෙ තස්මිං අවිජ්ජමානෙ න විජ්ජන්තීති ‘‘තණ්හානිදානා’’ති වත්තුං වට්ටන්ති.

583. තතො තතොති චතුබ්බිධාසු දෙසනාසු තතො තතො දෙසනතො. ඤායප්පටිවෙධාය සංවත්තතීති ඤායොති මග්ගො, සො එව වා පටිච්චසමුප්පාදො ‘‘අරියො චස්ස ඤායො පඤ්ඤාය සුදිට්ඨො හොතී’’ති (සං. නි. 2.41; 5.1024) වචනතො. සයමෙව හි සො සමන්තභද්දකත්තා තථා තථා පටිවිජ්ඣිතබ්බත්තා තාය තාය දෙසනාය අත්තනො පටිවෙධාය සංවත්තති. චතුබ්බිධගම්භීරභාවප්පත්තියාති ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරෙසු පතිට්ඨාධිගමනෙන පතිට්ඨිතත්තාති අත්ථො.

සමන්තභද්දකතා, දෙසනාවිලාසප්පත්ති ච චතුන්නම්පි දෙසනානං සමානං කාරණන්ති විසෙසකාරණං වත්තුකාමො ආහ ‘‘විසෙසතො’’ති. අස්සාති අස්ස භගවතො දෙසනා, අස්ස වා පටිච්චසමුප්පාදස්ස දෙසනාති යොජෙතබ්බං. පවත්තිකාරණවිභාගො අවිභත්තසභාවා අවිජ්ජාදයොව, කාරණන්ති වා ගහිතානං පකතිආදීනං, අවිජ්ජාදීනඤ්ච අකාරණතා, කාරණතා ච. තත්ථ සම්මූළ්හා කෙචි අකාරණං කාරණන්ති ගණ්හන්ති, කෙචි න කිඤ්චි කාරණං බුජ්ඣන්තීති තෙසං යථාසකෙහි අනුරූපෙහි කාරණෙහි සඞ්ඛාරාදිපවත්තිසන්දස්සනත්ථං, සංසාරප්පවත්තිසන්දස්සනත්ථන්ති අත්ථො. පවත්තිආදීනවපටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා ආදි, තතො සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, තතො විඤ්ඤාණන්ති එවං පවත්තියා උප්පත්තික්කමසන්දස්සනත්ථං, ගබ්භසෙය්‍යකාදිවසෙන වා තත්ථ තත්ථ භවෙ අත්තභාවස්ස උප්පජ්ජනානුපුබ්බිසන්දස්සනත්ථඤ්ච අනුලොමදෙසනා පවත්තාති. ඉතරාසං තදත්ථතාසම්භවෙපි න තාසං තදත්ථමෙව පවත්ති අත්ථන්තරසබ්භාවතො. අයං පන තදත්ථා එවාති එතිස්සා තදත්ථතා වුත්තා.

අනුවිලොකයතො යො සම්බොධිතො පුබ්බභාගෙ තංතංපච්චයුප්පන්නාවබොධසඞ්ඛාතො පුබ්බභාගපටිවෙධො පවත්තො, තදනුසාරෙන තදනුගමෙන ජරාමරණාදිකස්ස ජාතිආදිකාරණං යං අධිගතං, තස්ස සන්දස්සනත්ථං අයං පටිලොමදෙසනා පවත්තා. අනුවිලොකයතො පටිලොමදෙසනා පවත්තාති වා සම්බන්ධො. දෙසෙන්තොපි හි භගවා කිච්ඡාපන්නං ලොකං අනුවිලොකෙත්වා පුබ්බභාග…පෙ… සන්දස්සනත්ථං දෙසෙසීති. ආහාරතණ්හාදයො පච්චුප්පන්නද්ධා, සඞ්ඛාරාවිජ්ජා අතීතද්ධාති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘යාව අතීතං අද්ධානං අතිහරිත්වා’’ති. ආහාරා වා තණ්හාය පභාවෙතබ්බා අනාගතො අද්ධා, තණ්හාදයො පච්චුප්පන්නො, සඞ්ඛාරාවිජ්ජා අතීතොති. පච්චක්ඛං පන ඵලං දස්සෙත්වා තන්නිදානදස්සනවසෙන ඵලකාරණපරම්පරදස්සනං යුජ්ජතීති ආහාරා පුරිමතණ්හාය උප්පාදිතා පච්චුප්පන්නො අද්ධා, තණ්හාදයො අතීතො, සඞ්ඛාරාවිජ්ජා තතොපි අතීතතරො සංසාරස්ස අනාදිභාවදස්සනත්ථං වුත්තොති. යාව අතීතද්ධානන්ති යාව අතීතතරං අද්ධානන්ති අත්ථො යුත්තොති. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිආහාරකා වා චත්තාරො ආහාරා ‘‘ආහාරෙතීතාහං න වදාමි…පෙ… එවං පන මං අවදන්තං යො එවං පුච්ඡෙය්‍ය ‘කිස්ස නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරො’ති, එස කල්ලො පඤ්හො, තත්‍ර කල්ලං වෙය්‍යාකරණං, විඤ්ඤාණාහාරො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා’’ති (සං. නි. 2.12) වචනතො, තංසම්පයුත්තත්තා ඵස්සචෙතනානං, තප්පවත්තිහෙතුත්තා ච කබළීකාරාහාරස්ස. තෙන හි උපත්ථම්භිතරූපකායස්ස, තඤ්ච ඉච්ඡන්තස්ස කාමවිඤ්ඤාණායූහනං හොති. භොජනඤ්හි සද්ධාදීනං, රාගාදීනඤ්ච උපනිස්සයොති වුත්තං. තස්මා තෙ කම්මවට්ටසඞ්ගහිතා ආහාරා පච්චුප්පන්නො අද්ධාති ඉමස්මිං පරියායෙ පුරිමොයෙව අත්ථො යුත්තො.

අතීතද්ධතො පභුති ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා (සං. නි. 2.2) අතීතෙ, තතො පරඤ්ච හෙතුඵලපටිපාටිං පච්චක්ඛභූතානං ආහාරානං නිදානදස්සනවසෙන ආරොහිත්වා නිවත්තනෙන විනා අබුජ්ඣන්තානං තංසන්දස්සනත්ථං සා අයං දෙසනා පවත්තාති අත්ථො. අනාගතද්ධහෙතුසමුට්ඨානතො පභුතීති අනාගතස්ස භවස්ස හෙතුභූතානං ධම්මානං උප්පත්තිතො පට්ඨාය. අනාගතද්ධසන්දස්සනත්ථන්ති අනාගතද්ධුනො අප්පටිවිජ්ඣන්තානං අපස්සන්තානං පච්චක්ඛං පච්චුප්පන්නං හෙතුං දස්සෙත්වා හෙතුඵලපරම්පරාය තස්ස සන්දස්සනත්ථන්ති අත්ථො. එත්ථ ච ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා, පරියොසානතො ච පට්ඨාය යාව ආදි පවත්තා දෙසනා ද්වාදසඞ්ගා, තතො එව තිසන්ධි චතුසඞ්ඛෙපා. මජ්ඣතො පට්ඨාය යාව ආදි පවත්තා දෙසනා අට්ඨඞ්ගා ද්විසන්ධි තිසඞ්ඛෙපා. මජ්ඣතො පන පට්ඨාය යාව පරියොසානා පවත්තා දෙසනා ඡළඞ්ගා ද්විසන්ධි තිසඞ්ඛෙපා. ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො විහරතො තණ්හා පවඩ්ඪති, තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්තිආදිනා (සං. නි. 2.53, 57) මජ්ඣතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා පවත්තා දෙසනා එකසන්ධි ද්විසඞ්ඛෙපා. එවං අයං අනෙකඞ්ගා එව පටිච්චසමුප්පාදදෙසනා ආගතා. එකඞ්ගවසෙනාපි ච පටිච්චසමුප්පාදදෙසනා ලබ්භතෙව. යථාහ –

‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො පටිච්චසමුප්පාදංයෙව සාධුකං යොනිසො මනසි කරොති ‘ඉති ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජති. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’ති. සුඛවෙදනියං, භික්ඛවෙ, ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛවෙදනා’’ති (සං. නි. 2.62) –

ආදි. එත්ථ හි ‘‘ඵස්සපච්චයා’’ති එත්තකො එව පටිච්චසමුප්පාදො වුත්තො. තෙනෙතං විඤ්ඤායති ‘‘එකඞ්ගපටිච්චසමුප්පාදො’’ති.

තත්ථ ඉමස්මිං සති ඉදං හොතීති ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ පච්චයෙ සති ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං හොති. ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතීති ඉමස්ස අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස උප්පාදා ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං උප්පජ්ජතීති අත්ථො. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතීති අවිජ්ජාදීනං අභාවෙ සඞ්ඛාරාදීනං අභාවස්ස, අවිජ්ජාදීනං නිරොධා සඞ්ඛාරාදීනං නිරොධස්ස ච වචනෙන පුරිමස්මිං පච්චයලක්ඛණෙ නියමො දස්සිතො හොති ‘‘ඉමස්මිං සති එව, න අසති, ඉමස්ස උප්පාදා එව, න නිරොධා’’ති. තෙනෙතං ලක්ඛණං අන්තොගධනියමං ඉධ පටිච්චසමුප්පාදස්ස වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

නිරොධොති ච අවිජ්ජාදීනං විරාගාධිගමෙන ආයතිං අනුප්පාදො අප්පවත්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’තිආදි (මහාව. 1; උදා. 3). නිරොධවිරොධී ච උප්පාදො, යෙන සො උප්පාදවිරොධිභාවෙන වුත්තො ‘‘ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති, තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘අනිරොධො උප්පාදො නාම, සො චෙත්ථ අත්ථිභාවොතිපි වුච්චතී’’ති. ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොතී’’ති ඉදමෙව හි ලක්ඛණං පරියායන්තරෙන ‘‘ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති වදන්තෙන පරෙන පුරිමං විසෙසිතං හොති, තස්මා න ධරමානතංයෙව සන්ධාය ‘‘ඉමස්මිං සතී’’ති වුත්තං, අථ ඛො මග්ගෙන අනිරුද්ධභාවඤ්චාති විඤ්ඤායති. යස්මා ච ‘‘ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති (උදා. 2) ද්විධාපි උද්දිට්ඨලක්ඛණස්ස නිරොධස්ස නිද්දෙසං වදන්තෙන ‘‘අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’තිආදිනා (මහාව. 1; උදා. 3) නිරොධො එව වුත්තො, තස්මා නත්ථිභාවොපි නිරොධො එවාති නත්ථිභාවවිරුද්ධො අත්ථිභාවො අනිරොධොති දස්සිතං හොති. තෙන අනිරොධසඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන උප්පාදං විසෙසෙති. තතො න ඉධ අත්තලාභමත්තං උප්පාදොති අධිප්පෙතො, අථ ඛො අනිරොධසඞ්ඛාතො අත්ථිභාවො චාති අයමත්ථො විභාවිතොති එවමෙතං ලක්ඛණද්වයවචනං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන සාත්ථකන්ති වෙදිතබ්බං.

කො පනායං අනිරොධො නාම, යො අත්ථිභාවො, උප්පාදොති ච වුච්චතීති? අප්පහීනභාවො, අනිබ්බත්තිතඵලතාප්පහීනාරහතාහි ඵලුප්පාදනාරහතා ච. යෙ තෙහි පහාතබ්බා අකුසලා ධම්මා, තෙසං අරියමග්ගෙන අසමුග්ඝාතිතභාවො, යෙ පන න පහාතබ්බා කුසලාබ්‍යාකතා ධම්මා, යානි තෙසු සංයොජනානි අඛීණාසවානං, තෙසං අපරික්ඛීණතා ච. අසමුග්ඝාතිතානුසයතාය හි සසංයොජනාඛන්ධප්පවත්ති පටිච්චසමුප්පාදො. තථා හි වුත්තං –

‘‘යාය ච, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාය නිවුතස්ස බාලස්ස, යාය ච තණ්හාය සම්පයුත්තස්ස අයං කායො සමුදාගතො, සා චෙව අවිජ්ජා බාලස්ස අප්පහීනා, සා ච තණ්හා අපරික්ඛීණා. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, බාලො අචරි බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය, තස්මා බාලො කායස්ස භෙදා කායූපගො හොති, සො කායූපගො සමානො න පරිමුච්චති ජාතියා ජරාමරණෙනා’’ති (සං. නි. 2.19) –

ආදි. ඛීණසංයොජනානං පන අවිජ්ජාය අභාවතො සඞ්ඛාරානං, තණ්හුපාදානානං අභාවතො උපාදානභවානං න සම්භවොති වට්ටස්ස උපච්ඡෙදො පඤ්ඤායති. තෙනෙවාහ –

‘‘ඡන්නන්ත්වෙව, ඵග්ගුන, ඵස්සායතනානං අසෙසවිරාගනිරොධා ඵස්සනිරොධො, ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධො’’ති (සං. නි. 2.12) –

ආදි. න හි අග්ගමග්ගාධිගමතො උද්ධං යාව පරිනිබ්බානා සළායතනාදීනං අප්පවත්ති, අථ ඛො නත්ථිතා, නිරොධසද්දවචනීයතා, ඛීණසංයොජනතාති නිරොධො වුත්තො. අපිච චිරකතම්පි කම්මං අනිබ්බත්තිතඵලතාය, අප්පහීනාරහතාය ච ඵලාරහං සන්තං එව නාම හොති, න නිබ්බත්තිතඵලං, නාපි පහීනාරහන්ති ඵලුප්පත්තිපච්චයානං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදීනං වුත්තනයෙන ඵලාරහභාවො අනිරොධොති වෙදිතබ්බං. එවං අනිරුද්ධභාවෙනෙව හි යෙන විනා ඵලං න සම්භවති, තං කාරණං අතීතාදිපි ‘‘ඉමස්මිං සතී’’ති ඉමිනා වචනෙන වුත්තං. තතො එව ච අවුසිතබ්‍රහ්මචරියස්ස අප්පවත්තිධම්මතං අනාපන්නො පච්චයුප්පාදො කාලභෙදං අනාමසිත්වා අනිවත්තිතාය එව ‘‘ඉමස්සුප්පාදා’’ති වුත්තො. අථ වා අවසෙසපච්චයසමවායෙ අවිජ්ජමානස්සාපි විජ්ජමානස්ස විය පගෙව විජ්ජමානස්ස යා ඵලුප්පත්තිඅභිමුඛතා, සා ‘‘ඉමස්සුප්පාදා’’ති වුත්තා. තදා හි තතො ඵලං උප්පජ්ජතීති තදවත්ථං කාරණං ඵලස්ස උප්පාදනභාවෙන උපට්ඨිතං උප්පතිතං නාම හොති, න විජ්ජමානම්පි අතදවත්ථන්ති තදවත්ථතා උප්පාදොති වෙදිතබ්බා.

තත්ථ ‘‘සතී’’ති ඉමිනා විජ්ජමානතාමත්තෙන පච්චයභාවං වදන්තො අබ්‍යාපාරතං පටිච්චසමුප්පාදස්ස දස්සෙති. උප්පාදාති උප්පත්තිධම්මතං, අසබ්බකාලභාවිතං, ඵලුප්පත්තිඅභිමුඛතඤ්ච දීපෙන්තො අනිච්චතං පටිච්චසමුප්පාදස්ස දස්සෙති. ‘‘සති, න අසති, උප්පාදා, න නිරොධා’’ති පන හෙතුඅත්ථෙහි භුම්මනිස්සක්කවචනෙහි සමත්ථිතං නිදානසමුදයජාතිපභවභාවං පටිච්චසමුප්පාදස්ස දස්සෙති. හෙතුඅත්ථතා චෙත්ථ භුම්මවචනෙ යස්ස භාවෙන තදවිනාභාවිඵලස්ස භාවො ලක්ඛීයති, තත්ථ පවත්තියා වෙදිතබ්බා, යථා අධනානං ධනෙ අනනුප්පදීයමානෙ දාලිද්දියං වෙපුල්ලමගමාසි (දී. නි. 3.91), නිප්ඵන්නෙ සස්සෙ සුභික්ඛං ජායතීති ච. නිස්සක්කවචනස්සාපි හෙතුඅත්ථතා ඵලස්ස පභවෙ පකතියඤ්ච පවත්තියා, යථා ‘‘කලලා හොති අබ්බුදං, අබ්බුදා ජායතෙ පෙසී’’ති (සං. නි. 1.235; කථා. 692), ‘‘හිමවතා ගඞ්ගා පභවති, සිඞ්ගතො සරො ජායතී’’ති ච. අවිජ්ජාදිභාවෙන ච තදවිනාභාවිසඞ්ඛාරාදිභාවො ලක්ඛීයති, අවිජ්ජාදීහි ච සඞ්ඛාරාදයො පභවන්ති, පකරීයන්ති චාති තෙසං පභවො, පකති ච, තස්මා තදත්ථදීපනත්ථං ‘‘ඉමස්මිං සති ඉමස්සුප්පාදා’’ති හෙතුඅත්ථා භුම්මනිස්සක්කනිද්දෙසා කතා.

යස්මා චෙත්ථ ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති සඞ්ඛෙපෙන උද්දිට්ඨස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිකො නිද්දෙසො, තස්මා යථාවුත්තො අත්ථිභාවො, උප්පාදො ච තෙසං තෙසං පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයභාවොති විඤ්ඤායති. න හි අනිරුද්ධතාසඞ්ඛාතං අත්ථිභාවං, උප්පාදඤ්ච අනිවත්තසභාවතාසඞ්ඛාතං, උදයාවත්ථතාසඞ්ඛාතං වා ‘‘සතියෙව, න අසති, උප්පාදා එව, න නිරොධා’’ති අන්තොගධනියමෙහි වචනෙහි පකාසිතං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො පච්චයභාවො නාම අත්ථි, තස්මා යථාවුත්තො අත්ථිභාවො, උප්පාදො ච පච්චයභාවොති වෙදිතබ්බො. යෙපි හි පට්ඨානෙ ආගතා හෙතුආදයො චතුවීසති පච්චයා, තෙපි එතස්සෙව පච්චයභාවස්ස විසෙසාති වෙදිතබ්බා. තථා ය්වායං මූලහෙතුනිදානසම්භවපභවාදිපරියායෙහි, උප්පාදට්ඨිති පවත්තට්ඨිති නිමිත්තට්ඨිති ආයූහනට්ඨිති සංයොගට්ඨිති පලිබොධට්ඨිතීතිආදිපරියායෙහි ච පකාසිතො කාරණත්ථො, සොපි එත්ථෙව අන්තොගධොති දට්ඨබ්බො.

584. මූලකාරණසද්දං අපෙක්ඛිත්වා න අකාරණන්ති නපුංසකනිද්දෙසො, අකාරණාති අත්ථො. අකාරණං යදි සියා, සුත්තං පටිබාහිතං සියාති දස්සෙන්තො ‘‘ආසවසමුදයා’’ති සුත්තං ආහරති. පරියායො කාරණං. වට්ටකථාය සීසභාවො වට්ටහෙතුනො කම්මස්සාපි හෙතුභාවො. තත්ථ භවතණ්හායපි හෙතුභූතා අවිජ්ජා, තාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙ භවෙ තණ්හාය උප්පජ්ජනතො අවිජ්ජා විසෙසෙන සීසභූතාති ‘‘මූලකාරණ’’න්ති වුත්තා.

පුරිමාය කොටියා අපඤ්ඤායමානාය උප්පාදවිරහතො නිච්චතං ගණ්හෙය්‍යාති ආහ ‘‘එවං චෙතං, භික්ඛවෙ, වුච්චතී’’තිආදි. තෙන ඉතො පුබ්බෙ උප්පන්නපුබ්බතා නත්ථීති අපඤ්ඤායනතො පුරිමකොටිඅපඤ්ඤායනං වුත්තන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

585. අවිජ්ජාතණ්හාහෙතුක්කමෙන ඵලෙසු වත්තබ්බෙසු ‘‘සුගතිදුග්ගතිගාමිනො’’ති වචනං සද්දලක්ඛණාවිරොධනත්ථං. පූජිතස්ස හි ද්වන්දෙ පුබ්බනිපාතො. සවරා කිර මංසස්ස අට්ඨිනා අලග්ගනත්ථං පුනප්පුනං තාපෙත්වා කොට්ටෙත්වා උණ්හොදකං පායෙත්වා විරිත්තං සූනං අට්ඨිතො මුත්තමංසං ගාවිං මාරෙන්ති. තෙනාහ ‘‘අග්ගිසන්තාපා’’තිආදි. තත්ථ යථා වජ්ඣගාවී ච අවිජ්ජාභිභූතතාය යථාවුත්තං උණ්හොදකපානං ආරභති, එවං පුථුජ්ජනො යථාවුත්තං දුග්ගතිගාමිකම්මං. යථා පන සා උණ්හොදකපානෙ ආදීනවං දිස්වා තණ්හාවසෙන සීතුදකපානං ආරභති, එවං පුථුජ්ජනො අවිජ්ජාය නාතිබලවභාවතො දුග්ගතිගාමිකම්මෙ ආදීනවං දිස්වා තණ්හාවසෙන සුගතිගාමිකම්මං ආරභති. දුක්ඛෙ හි අවිජ්ජං තණ්හා අනුවත්තති, සුඛෙ තණ්හං අවිජ්ජාති.

586. කත්ථචි සුත්තෙ. එකධම්මමූලිකං දෙසනන්ති අවිජ්ජාතණ්හාසු එකොයෙව ධම්මො මූලං එතිස්සාති එකධම්මමූලිකා, තං, තත්ථ එකං එව ධම්මං මූලං කත්වා පටිච්චසමුප්පාදදෙසනං දෙසෙතීති අත්ථො. උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති උපනිසා, කාරණං, අවිජ්ජා උපනිසා එතෙසන්ති අවිජ්ජූපනිසා. අස්සාදානුපස්සිනොති උපාදානියෙසු තෙභූමකධම්මෙසු විසයභූතෙසු අස්සාදෙතබ්බතො අස්සාදසඤ්ඤිතං සුඛසොමනස්සං අනුපස්සනසීලස්ස. අප්පහීනාවිජ්ජතාය බාලලක්ඛණයොගෙන බාලස්ස. එවන්ති අවිජ්ජානිවුතත්තා, තණ්හාසංයුත්තත්තා ච. අයං කායොති අයං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච පච්චක්ඛභූතො සවිඤ්ඤාණකකායො ඛන්ධපඤ්චකං. ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති (මහාව. 1; උදා. 1) වචනතො ඵස්සකාරණඤ්චෙතං වුච්චතීති ආයතනච්ඡක්කං වා. සමුදාගතොති උප්පන්නො. බහිද්ධා ච නාමරූපන්ති බහිද්ධා සවිඤ්ඤාණකකායො ඛන්ධපඤ්චකං, සළායතනානි වා. ඉත්ථෙතන්ති ඉත්ථං එතං. අත්තනො ච පරෙසඤ්ච පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි ද්වාරාලම්බනභාවෙන වවත්ථිතානි ද්වයං නාමාති අත්ථො. ද්වයං පටිච්ච ඵස්සොති අඤ්ඤත්ථ චක්ඛුරූපාදීනි ද්වයානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා, ඉධ පන අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි, මහාද්වයං නාම කිරෙතන්ති වුත්තං. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – අඤ්ඤත්ථ ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.44; 4.60; කථා. 465) චක්ඛු චෙව රූපා ච…පෙ… මනො චෙව ධම්මා චාති වුත්තානි ද්වයානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා. ඉධ පන ‘‘අයඤ්චෙව කායො’’ති චක්ඛාදිනිස්සයෙ සෙසධම්මෙ චක්ඛාදිනිස්සිතෙ එව කත්වා වුත්තං චක්ඛාදිකායං එකත්තෙන ‘‘අජ්ඣත්තිකායතන’’න්ති ගහෙත්වා, ‘‘බහිද්ධා ච නාමරූප’’න්ති වුත්තං රූපාදිආරම්මණං එකත්තෙනෙව ‘‘බාහිරායතන’’න්ති තානි අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි පටිච්ච ඵස්සො වුත්තො, තස්මා මහාද්වයමෙතන්ති.

එවඤ්ච කත්වා අත්තනො ච පරස්ස ච පඤ්චහි ඛන්ධෙහි, ඡහි ආයතනෙහි චාති අයමත්ථො දීපෙතබ්බොවාති වුත්තං. ‘‘අයං කායො’’ති හි වුත්තානි සනිස්සයානි චක්ඛාදීනි අත්තනො පඤ්චක්ඛන්ධා, ‘‘බහිද්ධා නාමරූප’’න්ති වුත්තානි රූපාදීනි පරෙසං. තථා අයං කායො අත්තනො ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, බහිද්ධා නාමරූපං පරෙසං බාහිරානීති. අඤ්ඤථා අජ්ඣත්තිකායතනමත්තෙ එව ‘‘අයං කායො’’ති වුත්තෙන අජ්ඣත්තිකායතනානෙව අත්තනො පඤ්චක්ඛන්ධා හොන්තීති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච පඤ්චහි ඛන්ධෙහි දීපනා න සම්භවෙය්‍යාති. සළෙවායතනානීති සළෙව ඵස්සකාරණානි, යෙහි කාරණභූතෙහි ආයතනෙහි උප්පන්නෙන ඵස්සෙන ඵුට්ඨො බාලො සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙති. ආදි-සද්දෙන ‘‘එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන. අවිජ්ජානීවරණස්ස, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතස්ස තණ්හාය සම්පයුත්තස්සා’’තිආදි (සං. නි. 2.19) යොජෙතබ්බං. ඉමස්මිඤ්හි සුත්තෙ සඞ්ඛාරෙ අවිජ්ජාතණ්හානිස්සිතෙ එව කත්වා කායග්ගහණෙන විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනානි ගහෙත්වා තස්මිං කායෙ සළායතනානං ඵස්සං තංනිස්සිතමෙව කත්වා වෙදනාය විසෙසපච්චයභාවං දස්සෙන්තෙන භගවතා බාලපණ්ඩිතානං අතීතද්ධාවිජ්ජාතණ්හාමූලකො වෙදනාන්තො පටිච්චසමුප්පාදො දස්සිතො. පුන ච බාලපණ්ඩිතානං විසෙසං දස්සෙන්තෙන –

‘‘යාය ච, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාය නිවුතස්ස බාලස්ස, යාය ච තණ්හාය සම්පයුත්තස්ස අයං කායො සමුදාගතො, සා චෙව අවිජ්ජා බාලස්ස අප්පහීනා, සා ච තණ්හා අපරික්ඛීණා. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, බාලො අචරි බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය. තස්මා බාලො කායස්ස භෙදා කායූපගො හොති, සො කායූපගො සමානො න පරිමුච්චති ජාතියා…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමී’’ති (සං. නි. 2.19) –

වෙදනාපභවං සාවිජ්ජං තණ්හං දස්සෙත්වා, උපාදානභවෙ ච තන්නිස්සිතෙ කත්වා ‘‘කායූපගො හොතී’’තිආදිනා ජාතිආදිකෙ දස්සෙන්තෙන පච්චුප්පන්නහෙතුසමුට්ඨානතො පභුති උභයමූලවසෙන පටිච්චසමුප්පාදො වුත්තො, තබ්බිපරියායෙන ච පණ්ඩිතස්ස පච්චුප්පන්නහෙතුපරික්ඛයතො පභුති උභයමූලකො පටිලොමපටිච්චසමුප්පාදොති.

587. පූරෙතුන්ති වඩ්ඪෙතුං, උපචිනිතුන්ති අත්ථො. දුග්ගතිගාමිකම්මස්ස විසෙසපච්චයත්තා අවිජ්ජා ‘‘අවින්දියං වින්දතී’’ති වුත්තා, තථා විසෙසපච්චයො වින්දියස්ස න හොතීති ‘‘වින්දියං න වින්දතී’’ති ච. අත්තනිස්සිතානි කත්වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පවත්තනං උප්පාදනං ආයතනං. සම්මොහභාවෙනෙව අනභිසමයභූතත්තා අවිදිතං අඤ්ඤාතං කරොති. අන්තවිරහිතෙ ජවාපෙතීති වණ්ණාගමවිපරියායවිකාරවිනාසධාතුඅත්ථවිසෙසයොගෙහි පඤ්චවිධස්ස නිරුත්තිලක්ඛණස්ස වසෙන අ-කාර වි-කාර ජ-කාරෙ ගහෙත්වා අඤ්ඤෙසං වණ්ණානං ලොපං, ජ-කාරස්ස ච දුතියස්සාගමං කත්වා ‘‘අවිජ්ජා’’ති වුත්තං. බ්‍යඤ්ජනත්ථං වත්වා සභාවත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථාරම්මණානි ‘‘ඉදං වත්ථු, ඉදං ආරම්මණ’’න්ති අවිජ්ජාය ඤාතුං න සක්කාති අවිජ්ජා තප්පටිච්ඡාදිකා වුත්තා. වත්ථාරම්මණසභාවඡාදනතො එව අවිජ්ජාදීනං පටිච්චසමුප්පාදභාවස්ස, ජරාමරණාදීනං පටිච්චසමුප්පන්නභාවස්ස ච ඡාදනතො පටිච්චසමුප්පාදපටිච්චසමුප්පන්නච්ඡාදනං වෙදිතබ්බං.

අපච්චක්ඛිත්වාති පච්චක්ඛානං අකත්වා අපටික්ඛිපිත්වා. උපකාරකට්ඨො පච්චයට්ඨො යථා පිණ්ඩපාතාදි සරීරස්ස.

සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති යථා සඞ්ඛතං හොති, එවං අභිසඞ්ඛරොන්ති. සඞ්ඛාරසද්දග්ගහණෙන ආගතා සඞ්ඛාරා සඞ්ඛාරසද්දෙන ආගතසඞ්ඛාරා. යදිපි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාපි සඞ්ඛාරසද්දෙන ආගතා, තෙ පන ඉමිස්සා දෙසනාය පධානාති විසුං වුත්තා, තස්මා ‘‘දුවිධා’’ති එත්ථ සඞ්ඛාරසද්දෙන ආගතසඞ්ඛාරෙසු අභිසඞ්ඛරණකසඞ්ඛාරං වජ්ජෙත්වා තදඤ්ඤෙ සඞ්ඛාරසද්දෙන ආගතසඞ්ඛාරා යොජෙතබ්බා. සඞ්ඛාරසද්දෙන ආගතසඞ්ඛාරාති වා සමුදායො වුත්තො. තදෙකදෙසා ච ඉධ වණ්ණෙතබ්බභාවෙන ගහිතා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, තස්මා වණ්ණෙතබ්බසබ්බසඞ්ගාහකවසෙන දුවිධතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. ‘‘පඨමං නිරුජ්ඣති වචීසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.464) විතක්කවිචාරඅස්සාසපස්සාසසඤ්ඤාවෙදනාවචීසඞ්ඛාරාදයො වුත්තා, න අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරෙසු වුත්තා කායසඤ්චෙතනාදයො.

සඞ්ඛතසඞ්ඛාරා නාම යථාසකං පච්චයෙහි සඞ්ඛතත්තා. සතිපි පච්චයනිබ්බත්තානං සබ්බෙසම්පි සඞ්ඛතභාවෙ ‘‘මමෙතං ඵල’’න්ති තත්ථාභිමුඛෙන විය කම්මුනා නිබ්බත්තිතත්තා තෙභූමකවිපාකකටත්තාරූපෙසු සාතිසයො සඞ්ඛතභාවොති අධිප්පායෙන අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.587) කම්මනිබ්බත්තානං අභිසඞ්ඛතසඞ්ඛාරතා වුත්තා. පාළියං පන තථා ආගතට්ඨානස්ස අභාවතො ‘‘තෙපි …පෙ… එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. අනිච්චා වත සඞ්ඛාරාති වුත්තා උභුආදිසමුට්ඨානාපි සබ්බධම්මා. අභිසඞ්ඛරණකසඞ්ඛාරොති වුච්චති අත්තනො ඵලස්ස අභිසඞ්ඛරණතො. කායපයොගසමුට්ඨාපනවීරියං කායිකවීරියං. අභිසඞ්ඛාරස්සාති පයොගවෙගස්ස.

වාචං සඞ්ඛරොතීති වචීසඞ්ඛාරො. කායෙන සඞ්ඛරීයතීති කායසඞ්ඛාරො. චිත්තෙන සඞ්ඛරීයති, චිත්තං වා සඞ්ඛරොතීති චිත්තසඞ්ඛාරො. සඞ්ඛෙපතො පන සබ්බෙපි යථාරහං සඞ්ඛරොන්ති, සඞ්ඛරීයන්තීති ච සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බා. වුත්තන්ති සඞ්ඛාරට්ඨපච්චයට්ඨාදිමාහ.

නමතීති එකන්තසාරම්මණතාය ආරම්මණාභිමුඛං නමති. පරිතස්සතීති පිපාසති, තණ්හාපරිතාපතාය වා විචලති. උපාදියතීති දළ්හං ආදියති. භවතීති උපපත්තිභවං සන්ධායාහ. භාවයතීති කම්මභවං. චුති ඛන්ධානං මරණන්ති ‘‘මරන්ති එතෙනා’’ති වුත්තං. දුක්ඛා වෙදනා උප්පාදදුක්ඛා, ඨිතිදුක්ඛාති ච කත්වා ‘‘ද්වෙධා ඛණතී’’ති වුත්තං. ආයාසො පරිස්සමො විසාදො.

නිද්දිට්ඨනයදස්සනන්ති යථානිද්දිට්ඨවිධිසන්දස්සනං. කෙවල-සද්දො අසම්මිස්සවාචකො ච හොති ‘‘කෙවලා සාලයො’’තිආදීසු, නිරවසෙසවාචකො ච ‘‘කෙවලා අඞ්ගමගධා’’තිආදීසු, තස්මා ද්විධාපි අත්ථං වදති. තත්ථ අසම්මිස්සස්සාති සුඛරහිතස්ස. න හි එත්ථ කිඤ්චි උප්පාදවයරහිතං අත්ථි. සකලස්සාති සබ්බභවාදිගතස්ස, සබ්බකාලිකස්ස ච.

588. ‘‘ලක්ඛණෙකවිධාදිතො’’ති එත්ථ ආදි-සද්දො පච්චෙකං පරිසමාපෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ලක්ඛණාදිතො’’ති. සම්පයුත්තෙ, තංසමඞ්ගිපුග්ගලෙ වා සම්මොහයතීති සම්මොහනරසා. ආරම්මණසභාවස්ස ඡාදනං හුත්වා ගය්හතීති ඡාදනපච්චුපට්ඨානා. ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) වචනතො ආසවපදට්ඨානා. පටිසන්ධිජනනත්ථං ආයූහන්ති බ්‍යාපාරං කරොන්තීති ආයූහනරසා. රාසිකරණං වා ආයූහනං. චෙතනාසභාවත්තා චෙතනා හුත්වා ගය්හතීති චෙතනාපච්චුපට්ඨානා. නාමරූපස්ස පුරෙචාරිකභාවෙන පවත්තතීති පුබ්බඞ්ගමරසං. පුරිමභවෙන සද්ධිං ඝටනං හුත්වා ගය්හතීති පටිසන්ධිපච්චුපට්ඨානං. විඤ්ඤාණෙන සහ, අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච සම්පයුජ්ජතීති සම්පයොගරසං. සමං පකාරෙහි යොගො සම්පයොගො. විසුං අභාවො අවිනිබ්භොගො. රූපං සම්පයොගාභාවතො විකිරතීති විකිරණරසං. තතො එව හි පිසියමානා තණ්ඩුලාදයො විකිරන්ති, චුණ්ණීභූතා විද්ධංසන්ති, නාමස්ස කදාචි කුසලාදිභාවොපි අත්ථීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘අබ්‍යාකතපච්චුපට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘අචෙතනො අබ්‍යාකතො’’ති (විසුද්ධි. 1.311; විභ. අට්ඨ. 173) එත්ථ විය අනාරම්මණතා වා අබ්‍යාකතතා දට්ඨබ්බා. ආයතනලක්ඛණන්ති ඝට්ටනලක්ඛණං, ආයානං තනනලක්ඛණං වා. දස්සනස්ස යථාසකං විසයග්ගහණස්ස කරණතො දස්සනරසං. ‘‘දස්සනාදිරස’’න්ති පන සම්මොහවිනොදනියං වුත්තං. වත්ථුද්වාරභාවපච්චුපට්ඨානං යථාරහං විඤ්ඤාණමනොවිඤ්ඤාණධාතූනන්ති අධිප්පායො. වත්ථුග්ගහණඤ්චෙත්ථ චක්ඛාදිපඤ්චකාපෙක්ඛං. අකුසලවිපාකුපෙක්ඛාය අනිට්ඨභාවතො දුක්ඛෙන, ඉතරාය ඉට්ඨභාවතො සුඛෙන සඞ්ගහිතත්තා ‘‘සුඛදුක්ඛපච්චුපට්ඨානා’’ති වුත්තං. දුක්ඛසමුදයත්තා හෙතුලක්ඛණා තණ්හා. ‘‘තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනී’’ති (ම. නි. 1.91, 460; සං. නි. 5.1081; විභ. 203; මහාව. 14) වචනතො අභිනන්දනරසා. චිත්තස්ස, පුග්ගලස්ස වා රූපාදීසු අතිත්තභාවො හුත්වා ගය්හතීති අතිත්තභාවපච්චුපට්ඨානා. අමුඤ්චනරසං තණ්හාදිට්ඨාභිනිවෙසවසෙන. තණ්හාදළ්හත්තං හුත්වා කාමුපාදානං, සෙසානි දිට්ඨි හුත්වා උපට්ඨහන්තීති තණ්හාදළ්හත්තදිට්ඨිපච්චුපට්ඨානං. කම්මුපපත්තිභවවසෙන භවස්ස ලක්ඛණාදයො යොජෙතබ්බා.

589. මොහාදිභාවතොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අනනුබොධාදීනං සඞ්ගහො. දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණවසෙන අප්පටිපත්ති, අසුභාදීසු සුභාදිවිපල්ලාසවසෙන මිච්ඡාපටිපත්ති. දිට්ඨිවිප්පයුත්තවසෙන වා අප්පටිපත්ති, දිට්ඨිසම්පයුත්තවසෙන මිච්ඡාපටිපත්ති. ද්වාරාරම්මණතොති ද්වාරතො, ආරම්මණතො ච ඡසු ද්වාරෙසු, ඡසු ආරම්මණෙසු ච පවත්තනතො. අයං පන විභාගො න අවිජ්ජාය එව, අඤ්ඤෙසුපි පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු අරූපධම්මානං ලබ්භතීති ආහ ‘‘සබ්බෙසුපී’’ති.

විපාකධම්මධම්මාදිභාවතොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන නෙවසෙක්ඛානාසෙක්ඛසංයොජනියාදිභාවෙ සඞ්ගණ්හාති. චතුයොනිසංවත්තනතොති චතුයොනිපරියාපන්නත්තභාවනිබ්බත්තනතො.

ලොකියවිභාගාදිභාවතොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අබ්‍යාකතසප්පච්චයසඞ්ඛතාදිභාවෙ සඞ්ගණ්හාති. සහෙතුකාහෙතුකාදිතොති ආදි-සද්දෙන සසඞ්ඛාරාසඞ්ඛාරාදිභෙදෙ සඞ්ගණ්හාති.

කාමං නාමරූපං පච්චුප්පන්නද්ධවසෙන වුච්චති, තථාපි යථා පච්චුප්පන්නං, එවං අතීතානාගතම්පීති අද්ධද්වයපරියාපන්නස්සාපි නයතො ගහෙතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘අතීතාදිතො තිවිධ’’න්ති.

සඤ්ජාතිසමොසරණට්ඨානතොති විඤ්ඤාණතංසම්පයුත්තධම්මානං උප්පත්තිපවත්තිදෙසභාවතො. ‘‘භූතප්පසාදවිඤ්ඤාණතො’’ති පාඨො යුත්තො. ‘‘විඤ්ඤාණාදිතො’’ති පන පඨන්ති. එකසෙසනයෙන බාහිරායතනස්සාපි සඞ්ගහෙ සති ආදි-සද්දෙන තස්ස සඞ්ගහිතතා දට්ඨබ්බා. නොභයගොචරන්ති මනායතනමාහ. න හි අරූපධම්මානං දෙසවසෙන ආසන්නතා, දූරතා වා අත්ථි අවිග්ගහත්තා, තස්මා මනායතනස්ස ගොචරො මනායතනං සම්පත්තො, අසම්පත්තො වාති න වුච්චති. ඵස්සාදීනම්පීති එත්ථ ඵස්සො තාව ඵුසනසභාවතො, ලොකියසාසවාදිභාවතො ච එකවිධො. පටිඝසම්ඵස්සඅධිවචනසම්ඵස්සභෙදතො, සහෙතුකාදිභාවතො ච දුවිධො. භවත්තයපරියාපන්නතො, වෙදනාත්තයසම්පයොගතො, අහෙතුකදුහෙතුකතිහෙතුකතො ච තිවිධො. යොනිගතිවසෙන චතුබ්බිධො, පඤ්චවිධො ච.

වෙදනා අනුභවනලක්ඛණතො, ලොකියසාසවාදිභාවතො ච එකවිධා. පඤ්චද්වාරිකමනොද්වාරිකභෙදතො දුවිධා. සුඛාදිභෙදතො තිවිධා. යොනිගතිවසෙන චතුබ්බිධා, පඤ්චවිධා ච. ඡළාරම්මණභෙදතො ඡබ්බිධා.

තණ්හා ලොකස්ස සමුදයභාවතො එකවිධා. දුවිධා දිට්ඨිසම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවතො. තිවිධා කාමභවවිභවතණ්හාභෙදතො. චතුබ්බිධා චතුමග්ගපහෙය්‍යතො. පඤ්චවිධා රූපාභිනන්දනාදිභාවතො. ඡබ්බිධා ඡතණ්හාකායභෙදතො.

උපාදානං එකවිධං දළ්හග්ගාහභාවතො. දුවිධං තණ්හාදිට්ඨිභෙදතො. තිවිධං භවත්තයූපනිස්සයභාවතො. චතුබ්බිධං කාමුපාදානාදිභෙදතො. පඤ්චවිධං පඤ්චගතිසංවත්තනතො.

භවො එකවිධො ලොකියසාසවාදිභාවතො. දුවිධො කම්මුපපත්තිභෙදතො. තිවිධො කාමභවාදිභෙදතො. චතුබ්බිධො චතුරුපාදානපච්චයතො. පඤ්චවිධො පඤ්චගතිසංවත්තනතො. ඡබ්බිධො කාමකම්මභවාදිභෙදතො. සත්තවිධො සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසඞ්ගහතො. අට්ඨවිධො චතුරුපාදානපච්චයකම්මභවාදිභෙදතො. නවවිධො කාමභවාදිභෙදතො.

ජාති එකවිධා තත්ථ තත්ථ භවෙ පඨමාභිනිබ්බත්තිභාවතො. දුවිධා රූපක්ඛන්ධසඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහතො. තිවිධා භවත්තයපරියාපන්නතො. යොනිගතිවසෙන චතුබ්බිධා, පඤ්චවිධා ච. ඉමිනා නයෙන ජරාමරණාදීනම්පි එකවිධාදිභාවො වෙදිතබ්බො.

590. සොකාදීනම්පි ගහිතත්තා අඞ්ගබහුත්තප්පසඞ්ගෙ ‘‘ද්වාදසෙවා’’ති අඞ්ගවවත්ථානං වෙදිතබ්බං. න හි සොකාදයො අඞ්ගභාවෙන වුත්තා, ඵලෙන පන කාරණං අවිජ්ජං මූලඞ්ගං දස්සෙතුං තෙ වුත්තා. ජරාමරණබ්භාහතස්ස හි බාලස්ස තෙ සම්භවන්තීති සොකාදීනං ජරාමරණකාරණතා වුත්තා, න පන ‘‘කායිකාය දුක්ඛාය වෙදනාය ඵුට්ඨො’’ති ච සුත්තෙ ජරාමරණනිමිත්තඤ්ච දුක්ඛං සඞ්ගහිතන්ති තං තන්නිමිත්තානං ජරාමරණබ්භාහතස්ස සම්භවෙ සාධකභාවෙන වුත්තං. යස්මා පන ජරාමරණෙනෙව සොකාදීනං එකසඞ්ඛෙපො කතො, තස්මා තෙසං ජාතිපච්චයතා යුජ්ජති. ජරාමරණපච්චයභාවෙ හි අවිජ්ජාය එකසඞ්ඛෙපො කාතබ්බො සියා. ජාතිපච්චයා පන ජරාමරණං, සොකාදයො ච සම්භවන්තීති තත්ථ ජරාමරණං එකන්තිකං අඞ්ගභාවෙන ගහිතං. සොකාදයො පන රූපභවාදීසු අභාවතො අනෙකන්තිකා කෙවලං පාකටෙන ඵලෙන අවිජ්ජානිදස්සනත්ථං ගහිතා. තෙන අනාගතෙ ජාතියා සති තතො පරාය පටිසන්ධියා හෙතුහෙතුභූතා අවිජ්ජා දස්සිතාති භවචක්කස්ස අවිච්ඡෙදො දස්සිතො හොතීති. සුත්තඤ්ච සොකාදීනං අවිජ්ජා කාරණන්ති එතස්සෙව අත්ථස්ස සාධකං දට්ඨබ්බං, න සොකාදීනං බාලස්ස ජරාමරණනිමිත්තතාමත්තස්ස. ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති හි වචනෙන අවිජ්ජා සොකාදීනං කාරණන්ති දස්සිතා, න ච ජරාමරණනිමිත්තමෙව දුක්ඛං දුක්ඛන්ති.

අපරො නයො ජරාමරණම්පි පච්චයො, අඤ්ඤථා ද්වාදසඞ්ගානි න පරිපූරෙන්ති. කස්ස පන සො පච්චයො? සොකාදීනං. යදි එවං කස්මා ‘‘ජරාමරණපච්චයා සොකාදයො සම්භවන්තී’’ති අවත්වා ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, සොකාදයො ච සම්භවන්තී’’ති වුත්තන්ති? යස්මා තදඤ්ඤෙනපි දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස තෙ සම්භවන්ති, තස්මා අප්පහීනසංයොජනස්සාපි තෙසං තප්පච්චයතා න එකංසිකාති ජාතිපච්චයතාව වුත්තා. අථ වා ජරාමරණග්ගහණෙන උපපත්තිභවො සඞ්ගහිතො. උපාදින්නක්ඛන්ධපරිපාකො හි ආයුනො සංහානි, ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො ච ජරා, තෙසඤ්ච භෙදො මරණන්ති. සති ච උපපත්තිභවෙ තත්ථ කතුපචිතං, පොරාණං වා කම්මං කම්මභවො, කම්මාදිඋපට්ඨානෙ චුතිඅනන්තරං පටිසන්ධිං ජනෙතීති උපපත්තිභවො ජාතියා පච්චයො, තස්මා ජරාමරණම්පි ජාතියා පච්චයතාය පටිච්චසමුප්පාදො. යස්මා පන ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති එත්ථෙව උපපත්තිභවස්ස ජාතියා පච්චයතා සඞ්ගහිතා, තස්මා වුත්තපරියායසඞ්ගහතො ච ‘‘ජරාමරණපච්චයා ජාතී’’ති න වුත්තං. එවං ජරාමරණස්සාපි පච්චයභාවසිද්ධිතො පටිච්චසමුප්පාදතාති ද්වාදසඞ්ගතා වවත්ථිතාති වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘ද්වාදසෙවා’’තිආදි. අයං තාවාති ‘‘දෙසනාභෙදතො’’තිආදිනා වුත්තං අත්ථසංවණ්ණනං සන්ධායාහ.

අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරපදකථාවණ්ණනා

591. අයං පනාති ඉදානි වක්ඛමානං. ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජා දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.103) සුත්තන්තෙසු චතුට්ඨානිකා අවිජ්ජා වුත්තාති ‘‘සුත්තන්තපරියායෙනා’’ති වුත්තං. නික්ඛෙපකණ්ඩෙ (ධ. ස. 1106) පන සුත්තන්තෙසු චතූසු ඨානෙසු කථිතාය එව අවිජ්ජාය අට්ඨසු ඨානෙසු කිච්චජාතිතො කථිතත්තා තදත්ථවණ්ණනාවසෙන විභාවනං කාතුං ‘‘අභිධම්මපරියායෙනා’’ති ආරභිත්වා ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අහාපෙත්වා විභජිතබ්බං. විභජනඤ්හි අභිධම්මපරියායො. ‘‘අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණ’’න්ති ආනෙත්වා තං සම්බන්ධිතබ්බං. සෙසට්ඨානෙසූති දුක්ඛසමුදයෙසු, පුබ්බන්තාදීසු ච. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණකරණවසෙනාපි. ඉධාති ඉමස්මිං ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදිකෙ පාඨෙ. සාති අවිජ්ජා. උප්පන්නාති අසමූහතුප්පන්නා, පගෙව පච්චුප්පන්නා. ‘‘පටිච්ඡාදෙත්වා’’ති එත්ථ වුත්තං පටිච්ඡාදනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යාථාවසරසලක්ඛණං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙතී’’ති වුත්තං. රසිතබ්බො පටිවිජ්ඣිතබ්බො සභාවො රසො, අත්තනො රසො සරසො, යාථාවො යථාභූතො සරසො යාථාවසරසො, යො ‘‘පීළනට්ඨො’’තිආදිනා (පටි. ම. 2.8) වුත්තො දුක්ඛසච්චප්පභෙදා එව ච පුබ්බන්තාදයො, සො එව ලක්ඛිතබ්බත්තා යාථාවසරසලක්ඛණං. තං පටිවිජ්ඣිතුං පච්චක්ඛතො ජානිතුං න දෙති.

තදුභයන්ති පුබ්බන්තඤ්චෙව අපරන්තඤ්ච අතීතං, අනාගතඤ්ච ඛන්ධපඤ්චකං. පුබ්බන්තාපරන්තභාගවන්තතාය වා පච්චුප්පන්නද්ධභූතො මජ්ඣන්තො පුබ්බන්තාපරන්තො. අයං අවිජ්ජා ඉමෙ සඞ්ඛාරාති ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නධම්මෙසු පච්චක්ඛතො ජානනාකාරදස්සනං. එත්ථාති එතෙසු දුක්ඛාදීසු. යදිපි අවිජ්ජා දුක්ඛාදීසු ආරම්මණකරණවසෙනපි පවත්තති, යථා පන නිරොධමග්ගෙ ආරම්මණං කාතුං අසක්කොන්තී තෙ ජානිතුකාමස්ස තප්පටිච්ඡාදනවසෙන, අනිරොධමග්ගෙසු නිරොධමග්ගග්ගහණකාරණභාවෙන ච පවත්තමානා තෙ යාථාවතො පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති, එවං දුක්ඛාදීසුපීති වෙදිතබ්බං. තථා හි වුත්තං ‘‘පටිච්ඡාදනවසෙනෙව ඉධාධිප්පෙතා’’ති. දුක්ඛාදිවිසයො අන්ධතමකරො, ලොභාදීනඤ්ච අන්ධතමකරානං පච්චයභූතො අදස්සනාකාරො අඤ්ඤාණං.

592. පුඤ්ඤාදයොති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො. තත්ථ පුනාති අත්තනො සන්තානං අපුඤ්ඤඵලතො, දුක්ඛසංකිලෙසතො ච සොධෙතීති පුඤ්ඤං. හිතසුඛජ්ඣාසයෙන පුඤ්ඤං කරොතීති තන්නිප්ඵාදනෙන කාරකස්ස අජ්ඣාසයං පූරෙති, පුජ්ජභවං නිබ්බත්තෙතීති වා පුඤ්ඤං. ඉති පූරකො, පුජ්ජනිබ්බත්තකො ච නිරුත්තිනයෙන පුඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බො. පුඤ්ඤඤ්ච සො අත්තනො ඵලස්ස අභිසඞ්ඛරණට්ඨෙන අභිසඞ්ඛාරො චාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. පුඤ්ඤපටිපක්ඛතො අපුඤ්ඤන්ති වුත්තවිපරියායෙන අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො වෙදිතබ්බො. සමාධිපච්චනීකානං අතිදූරතාය න ඉඤ්ජති, අනිඤ්ජඤ්ච භවං අභිසඞ්ඛරොතීති ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. කායෙන පවත්තිතො, කායතො වා පවත්තො, කායස්ස වා සඞ්ඛාරොති කායසඞ්ඛාරො. වචීචිත්තසඞ්ඛාරෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ පඨමත්තිකො පරිවීමංසනසුත්තාදිවසෙන ගහිතො. තත්ථ හි ‘‘පුඤ්ඤං චෙ සඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 2.51) ආගතං. දුතියත්තිකො විභඞ්ගසුත්තවසෙන. තත්ථ හි ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා. කතමෙ තයො? කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති (සං. නි. 2.28) වුත්තං.

විත්ථාරතො පනාතිආදි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං සරූපතො, පභෙදතො ච විභාවනං. භාවනාවසෙනෙව පවත්තා, න දානසීලවසෙනාති තත්ථ ලබ්භමානං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුං දස්සෙති. එවඤ්ච කත්වා අරූපාවචරචෙතනාපි ‘‘භාවනාවසෙනෙව පවත්තා’’ති වුත්තා. යෙ පන ‘‘භාවනාවසෙනෙවා’’ති අවධාරණෙන අභිඤ්ඤාචෙතනං නිවත්තෙතීති වදන්ති, තදයුත්තං තාසම්පි අවිජ්ජාපච්චයතාය විය පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරභාවස්ස ච ඉච්ඡිතත්තා. අඤ්ඤථා අභිඤ්ඤාචිත්තුප්පාදස්ස පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු අසඞ්ගහො එව සියා, න ච යුත්තං ‘‘කුසලඤ්ච පුඤ්ඤකිරියවත්ථුඤ්ච න හොතී’’ති. පාණාතිපාතාදීති ආදි-සද්දෙන න තදවසිට්ඨඅකුසලකම්මපථානංයෙව ගහණං, අථ ඛො අනවසෙසඅකුසලකම්මස්සාපි ගහණං දට්ඨබ්බං.

ඉතරෙසු පනාති කායසඞ්ඛාරාදීසු. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො පවත්තමානා ඉමෙහි ද්වාරෙහි පවත්තන්තීති ද්වාරතො පවත්තිදස්සනත්ථං. ‘‘සමවීසති චෙතනා’’ති කස්මා වුත්තං, යදි කායවචීවිඤ්ඤත්තියො සමුට්ඨාපෙන්තියො කුසලාකුසලචෙතනා කායසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරොති ච වුච්චන්ති, එවං සන්තෙ අභිඤ්ඤාචෙතනායපි කුසලාය තථා පවත්තාය වචීසඞ්ඛාරභාවො වත්තබ්බොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අභිඤ්ඤාචෙතනා’’තිආදි. එත්ථාති කායවචීසඞ්ඛාරග්ගහණෙ, කායවචීසඤ්චෙතනාග්ගහණෙ වා. න ගහිතාති අට්ඨකථායං න ගහිතා ‘‘අභිඤ්ඤාචෙතනා විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො න හොතී’’ති. කස්මා පන න හොති, නනු සාපි කුසලා, විපාකධම්මා චාති? සච්චමෙතං, අනුපච්ඡින්නතණ්හාවිජ්ජමානෙ පන සන්තානෙ සබ්‍යාපාරප්පවත්තියා තස්සා කුසලතා, විපාකධම්මතා ච වුත්තා, න විපාකුප්පාදනෙන. සා පන විපාකං උප්පාදෙන්තී රූපාවචරමෙව උප්පාදෙය්‍ය. න හි අඤ්ඤභූමිකං කම්මං අඤ්ඤභූමිකං විපාකං උප්පාදෙතීති. අත්තනා සදිසාරම්මණං තිට්ඨානිකමෙව ච උප්පාදෙය්‍ය චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ රූපාවචරවිපාකස්ස කම්මසදිසාරම්මණස්සෙව වුත්තත්තා. න ච රූපාවචරවිපාකො පරිත්තාදිආරම්මණො අත්ථි, අභිඤ්ඤාචෙතනා ච පරිත්තාදිආරම්මණාව හොති. තස්මා විපාකං න උප්පාදෙතීති විඤ්ඤායති. කසිණෙසු ච උප්පාදිතස්ස චතුත්ථජ්ඣානසමාධිස්ස ආනිසංසභූතා අභිඤ්ඤා. යථාහ ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’’තිආදි (දී. නි. 1.244-245; ම. නි. 1.384-386, 431-433; පාරා. 12). තස්මා සමාධිඵලසදිසා සා, න ච ඵලං දෙති. දානසීලානිසංසභූතො තස්මිං භවෙ පච්චයලාභො වියාති සාපි විපාකං න උප්පාදෙතීති.

‘‘යථා ච අභිඤ්ඤාචෙතනා, එවං උද්ධච්චචෙතනාපි න හොතී’’ති ඉදං උද්ධච්චසහගතධම්මෙ විසුං උද්ධරිත්වා ‘‘තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 725) වුත්තත්තා විචාරෙතබ්බං. සා පන විචාරණා හෙට්ඨා ඛන්ධනිද්දෙසවණ්ණනායං අකුසලකථායං විචාරිතා එවාති තත්ථ විචාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අපිචෙත්ථ යදෙකෙ විභජ්ජ වදන්ති, දස්සනභාවනානං අභාවෙපි යෙසං පුථුජ්ජනානං, සෙක්ඛානඤ්ච දස්සනභාවනාහි භවිතබ්බං, තෙසං තදුප්පත්තිකාලෙ තෙහි පහාතුං සක්කුණෙය්‍යා අකුසලා දස්සනෙන පහාතබ්බා, භාවනාය පහාතබ්බාති ච වුච්චන්ති. පුථුජ්ජනානං පන භාවනාය අභාවා භාවනාය පහාතබ්බචින්තා නත්ථි. තෙන තෙසං පවත්තමානා දස්සනෙන පහාතුං අසක්කුණෙය්‍යාපි භාවනාය පහාතබ්බාති න වුච්චන්ති. යදි වුච්චෙය්‍යුං, දස්සනෙනපහාතබ්බා භාවනායපහාතබ්බානං කෙසඤ්චි කෙනචි කදාචි ආරම්මණආරම්මණාධිපතිඋපනිස්සයපච්චයෙහි පච්චයො භවෙය්‍යුං? න ච පට්ඨානෙ දස්සනෙනපහාතබ්බා භාවනායපහාතබ්බානං කෙනචි පච්චයෙන පච්චයොති වුත්තා. සෙක්ඛානං පන විජ්ජමානා භාවනාය පහාතුං සක්කුණෙය්‍යාති භාවනාය පහාතබ්බා. තෙනෙව සෙක්ඛානං දස්සනෙන පහාතබ්බා, චත්තත්තා වන්තත්තා මුත්තත්තා පහීනත්තා පටිනිස්සට්ඨත්තා උක්ඛෙටිතත්තා සමුක්ඛෙටිතත්තා අස්සාදිතබ්බා, අභිනන්දිතබ්බා ච න හොන්ති. පහීනතාය එව සොමනස්සහෙතුභූතා, අවික්ඛෙපහෙතුභූතා ච න දොමනස්සං, උද්ධච්චඤ්ච උප්පාදෙන්තීති න තෙ තෙසං ආරම්මණආරම්මණාධිපතිභාවං, පකතූපනිස්සයභාවඤ්ච ගච්ඡන්ති. න හි පහීනෙ උපනිස්සාය අරියො රාගාදිකිලෙසෙ උප්පාදෙති.

වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡති…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන…පෙ… පච්චාගච්ඡතී’’ති (මහානි. 80; චූළනි. මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 27). න ච පුථුජ්ජනානං දස්සනෙන පහාතුං සක්කුණෙය්‍යා, ඉතරෙසං න කෙනචි පච්චයෙන පච්චයො හොන්තීති න සක්කා වත්තුං ‘‘දිට්ඨිං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජති, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, උද්ධච්චං උප්පජ්ජති. විචිකිච්ඡං ආරබ්භ විචිකිච්ඡා, දිට්ඨි, උද්ධච්චං උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 1.1.407) දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං උද්ධච්චාරම්මණපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා. එත්ථ හි උද්ධච්චන්ති උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදං සන්ධාය වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා අධිපතිපච්චයනිද්දෙසෙ ‘‘දිට්ඨිං ගරුං කත්වා අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ගරුං කත්වා රාගො උප්පජ්ජති, දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 1.1.415) එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං ‘‘උද්ධච්චං උප්පජ්ජතී’’ති. තස්මා දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බානං අතීතාදිභාවෙන න වත්තබ්බත්තෙපි යාදිසානං තාහි අනුප්පත්තිධම්මතා ආපාදෙතබ්බා, තෙසු පුථුජ්ජනෙසු වත්තමානා දස්සනං අපෙක්ඛිත්වා තෙන පහාතුං සක්කුණෙය්‍යා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සෙක්ඛෙසු වත්තමානා භාවනං අපෙක්ඛිත්වා තාය පහාතුං සක්කුණෙය්‍යා භාවනාය පහාතබ්බා.

තෙසු භාවනාය පහාතබ්බා සහායවිරහා විපාකං න ජනයන්තීති භාවනාය පහාතබ්බචෙතනාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො න වුත්තො, අපෙක්ඛිතබ්බදස්සනභාවනාරහිතානං පන පුථුජ්ජනෙසු උප්පජ්ජමානානං සකභණ්ඩෙ ඡන්දරාගාදීනං, උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදස්ස ච සංයොජනත්තයතදෙකට්ඨකිලෙසානං අනුපච්ඡින්නතාය අපරික්ඛීණසහායානං විපාකුප්පාදනං න සක්කා පටිසෙධිතුන්ති උද්ධච්චසහගතධම්මානං විපාකො විභඞ්ගෙ වුත්තො. යදි එවං, අපෙක්ඛිතබ්බදස්සනභාවනාරහිතානං අකුසලානං නෙවදස්සනෙන-නභාවනායපහාතබ්බතාය නවත්තබ්බතා ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, අප්පහාතබ්බානං ‘‘නෙවදස්සනෙන-නභාවනාය පහාතබ්බා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 9) වුත්තත්තා, අප්පහාතබ්බවිරුද්ධසභාවත්තා ච අකුසලානං.

එවම්පි තෙ ඉමස්මිං තිකෙ ‘‘නවත්තබ්බා’’ති වත්තබ්බා ආපජ්ජන්තීති? නාපජ්ජන්ති, චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ දස්සිතානං ද්වාදසඅකුසලචිත්තුප්පාදානං ද්වීහි පදෙහි සඞ්ගහිතත්තා. යථා හි ධම්මවසෙන සබ්බෙ සඞ්ඛතධම්මා සඞ්ගහිතාති උප්පන්නත්තිකෙ කාලවසෙන අසඞ්ගහිතාපි අතීතා ‘‘නවත්තබ්බා’’ති න වුත්තා චිත්තුප්පාදරූපභාවෙන ගහිතෙසු නවත්තබ්බස්ස අභාවා, එවමිධාපි චිත්තුප්පාදභාවෙන ගහිතෙසු නවත්තබ්බස්ස අසඞ්ගහිතස්ස අභාවා නවත්තබ්බතා නවුත්තාති වෙදිතබ්බා. යත්ථ හි චිත්තුප්පාදො කොචි නියොගතො නවත්තබ්බො අත්ථි, තත්ථ තෙසං චතුත්ථො කොට්ඨාසො අත්ථීති යථාවුත්තපදෙසු විය තත්ථාපි භින්දිත්වා භජාපෙතබ්බචිත්තුප්පාදෙ භින්දිත්වා භජාපෙති ‘‘සියා නවත්තබ්බා පරිත්තාරම්මණා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1422). තදභාවා උප්පන්නත්තිකෙ, ඉධ ච තථා න වුත්තා.

අථ වා යථා සප්පටිඝෙහි සමානසභාවත්තා රූපධාතුයං තයො මහාභූතා සප්පටිඝාති වුත්තා. යථාහ ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං අනිදස්සනසප්පටිඝං එකං මහාභූතං පටිච්ච ද්වෙ මහාභූතා, ද්වෙ මහාභූතෙ පටිච්ච එකං මහාභූත’’න්ති, එවං පුථුජ්ජනානං පවත්තමානා භාවනාය පහාතබ්බසමානසභාවා භාවනාය පහාතබ්බාති වුච්චෙය්‍යුන්ති? නත්ථි නවත්තබ්බතාපසඞ්ගො. එවඤ්ච සති පුථුජ්ජනානං පවත්තමානාපි භාවනාය පහාතබ්බා සකභණ්ඩෙ ඡන්දරාගාදයො පරභණ්ඩෙ ඡන්දරාගාදීනං උපනිස්සයපච්චයො, රාගො ච රාගදිට්ඨීනං අධිපතිපච්චයොති අයමත්ථො ලද්ධො හොති. යථා පන අඵොට්ඨබ්බත්තා රූපධාතුයං තයො මහාභූතා න පරමත්ථතො සප්පටිඝා, එවං අපෙක්ඛිතබ්බභාවනාරහිතා පුථුජ්ජනෙසු වත්තමානා සකභණ්ඩෙ ඡන්දරාගාදයො න පරමත්ථතො භාවනාය පහාතබ්බාති භාවනාය පහාතබ්බානං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයතා න වුත්තා. න ච දස්සනෙනපහාතබ්බා භාවනායපහාතබ්බානං කෙනචි පච්චයෙන පච්චයොති වුත්තා. යෙ හි දස්සනෙන පහාතබ්බපච්චයා කිලෙසා, න තෙ දස්සනතො උද්ධං පවත්තන්ති. දස්සනෙන පහාතබ්බපච්චයස්සපි පන උද්ධච්චසහගතස්ස සහායවෙකල්ලමත්තමෙව දස්සනෙන කතං, න තස්ස කොචි භාවො දස්සනෙන අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතොති තස්ස එකන්තභාවනායපහාතබ්බතා වුත්තා. තස්මා තස්ස තාදිසස්සෙව සති සහායෙ විපාකුප්පාදනවචනං, අසති ච විපාකානුප්පාදනවචනං න විරුජ්ඣතීති.

තයිදං සබ්බං තෙසං ආචරියානං අහොපුරිසිකාමත්තන්ති අපරෙ. කස්මා? උද්ධච්චසහගතස්ස එකන්තෙන භාවනාය පහාතබ්බත්තා. එවඤ්හි වුත්තං භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා? උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො’’ති (ධ. ස. 1406). යදි හි තං ඉච්ඡිතං සියා, යථා අතීතාරම්මණත්තිකෙ ‘‘නියොගා අනාගතාරම්මණා නත්ථී’’ති (ධ. ස. 1433) වත්වා විභජ්ජ වුත්තං, එවමිධාපි ‘‘නියොගා භාවනාය පහාතබ්බා නත්ථී’’ති වත්වා ‘‘උද්ධච්චසහගතො සියා භාවනාය පහාතබ්බො, සියා න වත්තබ්බො’’ති වදෙය්‍ය. යා ච තං සමත්ථෙන්තෙන ‘‘යදි වුච්චෙය්‍යු’’න්තිආදිනා යුත්ති වුත්තා, සාපි අයුත්ති. කස්මා? යස්මා දස්සනෙන පහාතබ්බාරම්මණානං රාගදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාඋද්ධච්චානං දස්සනෙන පහාතබ්බභාවො එව ඉච්ඡිතොති. යං පන උද්ධච්චග්ගහණෙන පාළියං උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො වුත්තොති වත්වා තං සාධෙතුං අධිපතිපච්චයනිද්දෙසෙ උද්ධච්චස්ස අනුද්ධරණං නිබන්ධනං වුත්තං, තම්පි අනිබන්ධනං පට්ඨානෙ සාවසෙසපාඨදස්සනතො. තථා හි ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස, අනාගතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.18.2) එතෙසං විභඞ්ගෙ චෙතොපරියඤාණග්ගහණං කත්වා ‘‘පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්සා’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ ලබ්භමානම්පි න උද්ධටං.

භාවනාය පහාතබ්බස්ස විපාකදානං පති දස්සනෙන පහාතබ්බස්ස සහායභාවූපගමනං විචාරෙතබ්බං. කිං අවිජ්ජාදි විය දානසීලාදීනං උප්පත්තියායෙව විපාකදානසාමත්ථියා ඨානවසෙන දස්සනෙනපහාතබ්බං භාවනායපහාතබ්බස්ස සහායභාවං උපගච්ඡති, උදාහු කිලෙසා විය කම්මස්ස පටිසන්ධිදානං පතීති? කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව පුරිමො පක්ඛො පහීනදස්සනප්පහාතබ්බත්තා සෙක්ඛසන්තානෙ පවත්තිනො භාවනාපහාතබ්බස්ස කිරියභාවො ආපජ්ජති පහීනාවිජ්ජාතණ්හාමානෙ සන්තානෙ පවත්තදානාදි විය. අථ දුතියො, තස්සාපි දස්සනෙනපහාතබ්බතා ආපජ්ජති අපායගමනීයසභාවානතිවත්තනතො, තස්මා හෙට්ඨා විචාරිතනයෙනෙව උද්ධච්චසහගතස්ස විපාකදානං පති පාළියා, අට්ඨකථාය ච අවිරුජ්ඣනවසෙනෙත්ථ අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

සාපීති උද්ධච්චචෙතනාපි. විඤ්ඤාණස්ස පච්චයභාවෙති සම්පුණ්ණස්ස විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයභාවෙ. යදි අපනෙතබ්බා, කස්මා ‘‘සමවීසති චෙතනා’’ති වුත්තන්ති තස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා පන සබ්බාපෙතා හොන්තී’’ති. අභිඤ්ඤාචෙතනායපි පච්චයභාවං දස්සෙති. යදි එවං අභිඤ්ඤාචෙතනාය සහ එකවීසතීති වත්තබ්බං, න, තථා අවචනස්ස වුත්තකාරණත්තා. තං පන ඉතරාවචනස්සාපි කාරණන්ති සමානරූපාය එකිස්සා අවචනෙ යං කාරණං අපෙක්ඛිත්වා එකා න වුත්තා, තෙන කාරණෙන වුත්තායපි අවත්තබ්බතං දස්සෙති. අයං තිකොති කායසඞ්ඛාරත්තිකො. පුරිමත්තිකන්ති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරත්තිකං. පවිසතීති කථං පවිසති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො හි අට්ඨකාමාවචරචෙතනාපභෙදො කායදුච්චරිතතො විරමන්තස්ස සියා කායසඞ්ඛාරො, වචීදුච්චරිතතො විරමන්තස්ස සියා වචීසඞ්ඛාරො, මනොද්වාරෙ පන උප්පන්නා තෙරසපි චෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ච හොති චිත්තසඞ්ඛාරො ච. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොපි කායදුච්චරිතවසෙන පවත්තියං සියා කායසඞ්ඛාරො, වචීදුච්චරිතවසෙන පවත්තියං සියා වචීසඞ්ඛාරො, ද්වෙ ද්වාරානි මුඤ්චිත්වා මනොද්වාරෙ පවත්තියං සියා චිත්තසඞ්ඛාරො, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො චාති එවං දුතියත්තිකො පුරිමත්තිකමෙව පවිසති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනංයෙව වසෙන අවිජ්ජාය පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො’’ති.

593. අවිජ්ජාභාවෙ භාවතොති අවිජ්ජාය අත්ථිභාවෙ සඞ්ඛාරානං භාවතො. න හි අවිජ්ජාය අසති කදාචි සඞ්ඛාරා සම්භවන්ති. ඉදානි තං අවිජ්ජාය භාවං දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤාණං අප්පහීනං හොතී’’ති ආහ. තෙන මග්ගෙන අනිරොධො ඉධ අවිජ්ජාය අත්ථිභාවො, න ධරමානතා එවාති දස්සෙති. ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා විභාවිතොයෙව. ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාත’’න්ති ච ඉමිනා ඤාණාභාවාදිං නිවත්තෙති. අයඤ්හි අ-කාරො ‘‘අහෙතුකා ධම්මා (ධ. ස. දුකමාතිකා 2) අභික්ඛුකො ආවාසො’’තිආදීසු (චූළව. 76) තංයොගනිවත්තියං දිස්සති. අභාවො හෙත්ථ දීපිතො. ‘‘අප්පච්චයා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 7) තංසම්බන්ධිතානිවත්තියං. පච්චයුප්පන්නඤ්හි පච්චයසම්බන්ධීති අප්පච්චයුප්පන්නත්තාති තංසම්බන්ධිතා එත්ථ ජොතීයති. ‘‘අනිදස්සනා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 9) තංසභාවනිවත්තියං. නිදස්සනඤ්හි දට්ඨබ්බතා. අථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නිදස්සනං න පස්සතීති තග්ගහෙතබ්බතානිවත්තියං. තථා ‘‘අනාසවා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 15). ‘‘අප්පටිඝා ධම්මා (ධ. ස. දුකමාතිකා 10), අනාරම්මණා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 55) තංකිච්චනිවත්තියං. ‘‘අරූපිනො ධම්මා (ධ. ස. තිකමාතිකා 11), අචෙතසිකා ධම්මා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 57) තබ්භාවනිවත්තියං. තදඤ්ඤථා හි එත්ථ පකාසීයති. ‘‘අමනුස්සො’’ති (දී. නි. 2.321) තබ්භාවමත්තනිවත්තියං. මනුස්සත්තමත්තං නත්ථි, අඤ්ඤං සමානන්ති සදිසතා හෙත්ථ සූචීයති. ‘‘අස්සමණො සමණපටිඤ්ඤො (අ. නි. 3.13, 27; පු. ප. 91, 124), අපුත්තො’’ති තථා සම්භාවනීයගුණනිවත්තියං. ගරහා හි එත්ථ ඤායති. ‘‘කච්චි භොතො අනාමයං (ජා. 1.15.146; 2.20.129), අනුදරා කඤ්ඤා’’ති තදනප්පභාවනිවත්තියං. ‘‘අනුප්පන්නා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 17) තංසදිසභාවනිවත්තියං. අතීතානඤ්හි උප්පන්නපුබ්බත්තා, උප්පාදිධම්මානඤ්ච පච්චයෙකදෙසනිබ්බත්තියා ආරද්ධුප්පාදභාවා, කාලවිනිමුත්තස්ස ච විජ්ජමානත්තා උප්පන්නානුකූලතා, පගෙව පච්චුප්පන්නානන්ති තබ්බිධුරභාවො එත්ථ විඤ්ඤායති. ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 11) තදපරියොසානනිවත්තියං. තන්නිට්ඨානඤ්හෙත්ථ පකාසීයති. ඉමෙසං පන අත්ථානං අසම්භවතො පාරිසෙසෙන යථා කුසලපටිපක්ඛා ධම්මා අකුසලා, එවං විජ්ජාපටිපක්ඛා අවිජ්ජාති කත්වා ඤාණපටිපක්ඛො ධම්මො අඤ්ඤාණන්ති වෙදිතබ්බං.

සුඛසඤ්ඤාය ගහෙත්වා දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛතාහි විඤ්ඤූහි දුක්ඛන්ත්වෙව ගහෙතබ්බං සංසාරදුක්ඛං සුඛන්ති සඤ්ඤාය අභිනිවිසිත්වා, එතෙන තත්ථ තණ්හාපවත්තිං දස්සෙති. ආරභතීති නිබ්බත්තෙති. තණ්හාපරික්ඛාරෙති තණ්හාය ‘‘සුඛං සුභ’’න්තිආදිනා සඞ්ඛතෙ පරික්ඛතෙ, අලඞ්කතෙති අත්ථො. තණ්හා හි දුක්ඛස්ස සමුදයොති අජානන්තො බාලො ‘‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.442) පරිතස්සන්තො කායසඞ්ඛාරෙ පරික්ඛරොති. තණ්හාපරික්ඛාරෙති වා තණ්හාය පරිවාරභූතෙ. තණ්හාවත්ථුං හි චක්ඛාදිං, රූපාදිඤ්ච අභිසඞ්ඛරිත්වා තංසමඞ්ගීනං දෙන්තා සඞ්ඛරා තණ්හාය උපනෙන්තා තස්සා පරිවාරා විය හොන්තීති. ගතිවිසෙසෙ බ්‍රහ්මලොකාදිකෙ. අනෙකසතපසුබද්ධභිංසනො වාජපෙය්‍යාදිකො යඤ්ඤො. අමරණත්ථාති ගහිතා දුක්කරකිරියා අමරතපො. අමරො වා දෙවො වා භවෙය්‍යං, දෙවඤ්ඤතරො වාති පවත්තිතා වතචරියා අමරතපො. දුක්ඛත්තා වා මරො මාරකො තපො අමරතපො. දිට්ඨෙ අදිට්ඨසද්දො විය මරෙ අමරසද්දො දට්ඨබ්බො.

ජාතිආදිපපාතදුක්ඛජනනතො මරුප්පපාතසදිසතා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරස්ස වුත්තා. ‘‘මහාපරිළාහජනික’’න්ති ඉමිනා අනුදහනට්ඨෙන තිණුක්කාසදිසතං පුඤ්ඤඵලස්ස දස්සෙති. අප්පස්සාදතඤ්චාති ච-සද්දෙන අධිකුට්ටනවිනිවිජ්ඣනඅඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනාදිං සඞ්ගණ්හාති. තප්පච්චයන්ති තස්ස විපරිණාමදුක්ඛසභාවස්ස සුගතිඵලස්ස පච්චයභූතං. රමණීයභාවෙන ච අස්සාදභාවෙන ච ගය්හමානං පුඤ්ඤඵලං දීපසිඛාමධුලිත්තසත්ථධාරාසදිසං. තදත්ථො ච පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො තංනිපාතලෙහනසදිසො වුත්තො. ‘‘සුඛො ඉමිස්සා පරිබ්බාජිකාය තරුණාය මුදුකාය ලොමසාය බාහාය සම්ඵස්සො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.469) සුඛසඤ්ඤාය අසුභභාවස්ස අසල්ලක්ඛණෙනෙව එකච්චකාමපරිභොගොති බාලො විය ගූථකීළනං, කිලෙසාභිභූතතාය කොධාරතිඅභිභූතො අසවසො මරිතුකාමො විය විසඛාදනං සම්පති කිරියාඛණෙ, ආයතිං ඵලක්ඛණෙ ච ජිගුච්ඡනීයං, දුක්ඛඤ්ච අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං ආරභති. ලොභසහගතස්ස වා ගූථකීළනසදිසතා, දොසසහගතස්ස විසඛාදනසදිසතා යොජෙතබ්බා. සභයස්සාපි පිසාචනගරස්ස කාමගුණසමිද්ධියා සුඛවිපල්ලාසහෙතුභාවො විය ආරුප්පවිපාකානං නිරන්තරතාය, අනුපලක්ඛියමානඋප්පාදවයානං දීඝසන්තානතාය අගය්හමානවිපරිණාමානං සඞ්ඛාරවිපරිණාමදුක්ඛභූතානම්පි නිච්චාදිවිපල්ලාසහෙතුභාවොති, තෙසං පිසාචනගරසදිසතා, තදභිමුඛගමනසදිසතා ච ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරස්ස යොජෙතබ්බා.

අවිජ්ජාභාවතොව සඞ්ඛාරභාවො, න අභාවතොති සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාපච්චයභාවෙ සඞ්ඛෙපෙන අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච වුත්තමත්ථං සුත්තෙන සමත්ථෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිනා සුත්තපදං ආභතං. තත්ථ අවිද්වාති අවිද්දසු. අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජාය සමන්නාගතො, අප්පහීනාවිජ්ජොති අධිප්පායො.

පට්ඨානපච්චයකථාවණ්ණනා

594. තාවාති වත්තබ්බන්තරාපෙක්ඛො නිපාතො, තෙන ‘‘අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො’’ති ඉදං තාව සිද්ධං, ඉදං පන අපරං වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. ‘‘ඉදං පන වත්තබ්බ’’න්ති යමත්ථං සන්ධාය වුත්තං, තං දස්සෙතුං පච්චයධම්මා නාම යෙසං පච්චයා හොන්ති, යථා වා පච්චයා හොන්ති, තදුභයෙසං බහුභාවතො අනෙකධාව පච්චයා හොන්තීති අවිජ්ජායපි තං ආසඞ්කන්තො පුච්ඡි ‘‘කතමෙසං සඞ්ඛාරානං කථං පච්චයො හොතී’’ති, පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො බහූ සඞ්ඛාරා වුත්තා. අවිජ්ජා ච තෙසං පච්චයො හොති, න සබ්බෙසං එකධාව හොති, තස්මා ඉමෙසං සඞ්ඛාරානං එවං පච්චයො හොතීති ඉදං වත්තබ්බන්ති අත්ථො. තත්‍රාති තස්මිං පච්චයභාවෙ. යදිපි ‘‘කතමෙසං සඞ්ඛාරාන’’න්තිආදිනා අසාධාරණතො පුච්ඡා ආරද්ධා, එකදෙසෙන පන සමුදායොපලක්ඛණමෙතන්ති ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානං යථාසකං පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවො වත්තබ්බොති තං දස්සෙතුං, අවිජ්ජාය වා පච්චයභාවෙ පුච්ඡිතෙ තප්පසඞ්ගෙන සබ්බෙසම්පි පච්චයධම්මානං පච්චයභාවං විසජ්ජෙතුකාමො පච්චයෙ තාව පාළිනයෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘භගවතා හී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ච භගවතා චතුවීසති පච්චයා වුත්තාති සම්බන්ධො. තෙසං වසෙන අවිජ්ජාදීනං පච්චයභාවො වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො.

‘‘හෙතු ච සො පච්චයො චා’’ති ඉමිනා වචනෙන හෙතුනො, අධිපතිපච්චයාදිභූතස්ස ච ගහණං සියාති තං නිවාරෙන්තො ආහ ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති. එවම්පි සො එව දොසො ආපජ්ජතීති පුන ආහ ‘‘හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොතී’’ති. තෙන න ඉධ හෙතුසද්දෙන ධම්මග්ගහණං කතං, අථ ඛො ධම්මස්ස සත්තිවිසෙසො ගහිතොති දස්සෙති. තස්ස හි පච්චයසද්දස්ස ච සමානාධිකරණතං සන්ධාය ‘‘හෙතු ච සො පච්චයො ච, හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති ච වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා පරතො පාළියං ‘‘හෙතූ හෙතු…පෙ… හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.1) තෙන තෙන හෙතුභාවාදිඋපකාරෙන තස්ස තස්ස ධම්මස්ස උපකාරකත්තං වුත්තං. අභිධම්මට්ඨකථායං පන ‘‘යො හි ධම්මො යං ධම්මං අප්පච්චක්ඛාය තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා, සො තස්ස පච්චයො’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා), ‘‘මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා) ච එවමාදිනා ධම්මපට්ඨානනිද්දෙසෙන ධම්මතො අඤ්ඤා ධම්මසත්ති නාම නත්ථීති ධම්මෙහෙව ධම්මසත්තිවිභාවනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. ඉධාපි වා ‘‘හෙතු ච සො පච්චයො චා’’ති ධම්මෙනෙව ධම්මසත්තිං දස්සෙති. න හි ‘‘හෙතුපච්චයො’’තිආදිකො උද්දෙසො කුසලාදිඋද්දෙසො විය ධම්මප්පධානො, අථ ඛො ධම්මානං උපකාරකභාවප්පධානොති.

‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා තබ්භාවෙන පච්චයභාවං ආරම්මණාදීසු අතිදිසති ‘‘ආරම්මණඤ්ච තං පච්චයො චාති ආරම්මණපච්චයො, ආරම්මණං හුත්වා පච්චයො, ආරම්මණභාවෙන පච්චයොති අත්ථො’’ති, න කම්මධාරයමත්තං.

595. වචනාවයවොති සාධනාවයවං සන්ධායාහ. වචනසභාවඤ්හි සාධනං පරෙසං අවිදිතත්ථඤාපනතො ලොකෙ සාධනන්ති පාකටං පඤ්ඤාතං. තථා හි නං අවයවලක්ඛණං, වචනසභාවඤ්ච සාධනං, අවයවපක්ඛාදීනි වචනානි සාධනන්ති ච ඤායවාදිනො වදන්ති. පටිඤ්ඤා, හෙතූතිආදීසූති පටිඤ්ඤා, හෙතු, උදාහරණ, උපනය, නිගමනානි. උදාහරණසාධම්මියා සාධ්‍යසාධනං හෙතු. විරූපො හෙතූති ච එවමාදීසු කාරණං යං කිඤ්චි කාරණලක්ඛණං, සම්පාපකලක්ඛණම්පි වා. ආදි-සද්දෙන තස්සාපි සඞ්ගහෙතබ්බතාය, ඤාපකලක්ඛණං පන වචනාවයවග්ගහණෙන ගහිතං. කාමං මූලම්පි කාරණලක්ඛණං කාරණමෙව, කාරණන්ති පනෙත්ථ පච්චයහෙතු ගහිතො. මූලන්ති හෙතුහෙතූති කාරණවිසෙසවිසයත්තා මූලස්ස විසුං ගහණං. එතීති එතස්ස අත්ථවචනං වත්තතීති, තඤ්ච උප්පත්තිට්ඨිතීනං සාධාරණවචනං. තෙනෙවාහ ‘‘තිට්ඨති වා උප්පජ්ජති වා’’ති. එකච්චො හි පච්චයො ඨිතියා එව උපකාරකො හොති යථා පච්ඡාජාතපච්චයො, එකච්චො උප්පත්තියා එව යථා අනන්තරාදිකො, එකච්චො උභයස්ස යථා හෙතුආදයො.

උපකාරකලක්ඛණොති ච ධම්මෙන ධම්මසත්තිං උපකාරං දස්සෙතීති දට්ඨබ්බං. හිනොති පතිට්ඨාති එත්ථාති හෙතු, අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං හි-සද්දො මූලසද්දො විය පතිට්ඨත්ථො වෙදිතබ්බො. හිනොති වා එතෙන කම්මනිදානභූතෙන උද්ධං ඔජං අතිහරන්තෙන මූලෙන විය පාදපො තප්පච්චයං ඵලං ගච්ඡති පවත්තති වුද්ධිං විරුළ්හිං ආපජ්ජතීති හෙතු. අත්තනො ඵලං කරොතීති කාරණං. නිදදාති දස්සෙන්තං විය හොතීති නිදානං. සම්භවති තං එතස්මාති සම්භවො. පභවති එතස්මාති පභවොති පච්චයහෙතුසද්දෙහි ඉතරෙසම්පි සමානත්ථතා වෙදිතබ්බා. එවං සන්තෙපි කාරණවිසෙසවිසයො හෙතුසද්දො, කාරණසාමඤ්ඤවිසයො පච්චයසද්දොති දස්සෙන්තො ‘‘මූලට්ඨෙනා’’තිආදිමාහ. හෙතුඅත්ථො, පච්චයට්ඨො ච හෙට්ඨා පපඤ්චවසෙන වුත්තොති තං සඞ්ඛිප්පං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපතො…පෙ… හෙතුපච්චයො’’ති.

යථා සාලිවීහිබීජාදීනි තංතංඔසධීනං සාලිවීහිආදිභාවස්ස සාධකානි, මණිආදිප්පභාවත්ථූනි ච නීලාදිවණ්ණානි නීලාදිප්පභාසාධකානි, එවං හෙතුපච්චයො යථාරහං අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං කුසලාදිභාවස්ස සාධකොති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘සො සාලිආදීන’’න්තිආදිනා. ආචරියානන්ති ච රෙවතාචරියං සන්ධායාහ. එවං සන්තෙති හෙතුපච්චයො යදි කුසලාදිභාවසාධකො, එවං සති. න සම්පජ්ජති න සිජ්ඣති. යථා කුසලාකුසලහෙතු තංසමුට්ඨානරූපස්ස කුසලාකුසලභාවාය න පරියත්තො, එවං අබ්‍යාකතොපි හෙතු තංසමුට්ඨානරූපස්ස අබ්‍යාකතභාවාය. සභාවෙනෙව හි තං අබ්‍යාකතන්ති ආහ ‘‘න හි සො තෙසං කුසලාදිභාවං සාධෙතී’’ති. හෙතුපච්චයො ච තෙසං හොතියෙවාති ආහ ‘‘න ච පච්චයො න හොතී’’ති. ඉදානි තමත්ථං පාළියා සමත්ථෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. විනා එතෙනාති එතෙන හෙතුනා අබ්‍යාකතභාවසාධකෙන විනා අහෙතුකත්තා, අබ්‍යාකතභාවො සිද්ධො සභාවෙනෙවාති අධිප්පායො.

‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසි කරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’තිආදි (අ. නි. 1.67) වචනෙහි කුසලභාවස්ස යොනිසොමනසිකාරප්පටිබද්ධතා සිද්ධාති ආහ ‘‘යොනිසොමනසිකාරප්පටිබද්ධො කුසලභාවො’’ති. එතෙනෙව අකුසලඅබ්‍යාකතභාවාපි කුසලභාවො විය න හෙතුපටිබද්ධාති දස්සිතං හොති. යං පනෙකෙ මඤ්ඤෙය්‍යුං ‘‘අහෙතුකහෙතුස්ස අකුසලභාවො විය සහෙතුකහෙතූනම්පි සභාවතොව කුසලාදිභාවො, අඤ්ඤෙසං තංසම්පයුත්තානං හෙතුපටිබද්ධො’’ති, තස්ස උත්තරං වත්තුං ‘‘යදි චා’’තිආදිමාහ. අලොභො කුසලො වා සියා අබ්‍යාකතො වාති යදි අලොභො සභාවතො කුසලො, සො කුසලසභාවත්තා අබ්‍යාකතො න සියා. අථ අබ්‍යාකතො තංසභාවත්තා කුසලො න සියා අලොභසභාවස්ස අදොසත්තාභාවො විය. යස්මා පන උභයථාපි හොති, තස්මා යථා උභයථා හොන්තෙසු සද්ධාදීසු සම්පයුත්තෙසු හෙතුපටිබද්ධං කුසලාදිභාවං පරියෙසෙථ, න සභාවතො, එවං හෙතූසුපි කුසලාදිතා අඤ්ඤපටිබද්ධා පරියෙසිතබ්බා, න සභාවතොති යං වුත්තං ‘‘සම්පයුත්තහෙතූසු සභාවතොව කුසලාදිභාවො’’ති, තං න යුජ්ජති. සා පන පරියෙසියමානා යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධා හොතීති හෙතූසු විය සම්පයුත්තෙසුපි යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, න හෙතුපටිබද්ධොති සිද්ධං හොතීති අධිප්පායො.

විරුළ්හමූලා වියාති එතෙන මූලානි විය මූලානීති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙනා’’ති. ස්වායං ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො ධම්මො කුසලාබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලාබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති එවං සත්තධා පඤ්හාවාරෙ නිද්දිට්ඨො. යං පන වුත්තං හෙතුකිච්චං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං, තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.1), තත්ථ පඨමො හෙතුසද්දො පච්චත්තනිද්දිට්ඨො පච්චයධම්මනිද්දෙසො, තෙනස්ස හෙතුභාවෙන උපකාරකතා හෙතුපච්චයතාති දස්සෙති. දුතියො පච්චයුප්පන්නවිසෙසනං, තෙන න යෙසං කෙසඤ්චි සම්පයුත්තකානං හෙතූ හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, අථ ඛො හෙතුනා සම්පයුත්තානමෙවාති දස්සෙති. නනු ච සම්පයුත්තසද්දස්ස සාපෙක්ඛත්තා දුතියෙ හෙතුසද්දෙ අවිජ්ජමානෙපි අඤ්ඤස්ස අපෙක්ඛිතබ්බස්ස අනිද්දිට්ඨත්තා හෙතූ අත්තනාව සම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති? නායමෙකන්තො. හෙතුසද්දො හි පච්චත්තනිද්දිට්ඨො ‘‘හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථෙව බ්‍යාවටො යදා ගය්හති, න තදා සම්පයුත්තවිසෙසනං හොතීති සම්පයුත්තඅවිසිට්ඨා යෙ කෙචි ගහිතා භවෙය්‍යුන්ති. නනු ච යථා ‘‘අරූපිනො ආහාරා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං, අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකානං ධම්මාන’’න්ති ච වුත්තෙ දුතියෙන ආහාරග්ගහණෙන, ඉන්ද්‍රියග්ගහණෙන ච විනාපි ආහාරින්ද්‍රියසම්පයුත්තකාව ගය්හන්ති, එවමිධාපි සියාති? න, ආහාරින්ද්‍රියාසම්පයුත්තස්ස වජ්ජෙතබ්බස්ස අභාවතො. වජ්ජෙතබ්බාභාවතො හි තත්ථ දුතියෙ ආහාරින්ද්‍රියග්ගහණෙ අසතිපි තංසම්පයුත්තකාව ගය්හන්තීති තං න කතං, ඉධ පන වජ්ජෙතබ්බං අත්ථීති කත්තබ්බං දුතියං හෙතුග්ගහණං. එවම්පි ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති එත්ථ හෙතුසම්පයුත්තකානං සො එව සම්පයුත්තකහෙතූති විසෙසනස්ස අකතත්තා යො කොචි හෙතු යස්ස කස්සචි හෙතුසම්පයුත්තස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, පච්චත්තනිද්දිට්ඨස්සෙව හෙතුනො පුන සම්පයුත්තවිසෙසනභාවෙන වුත්තත්තා. එතදත්ථමෙව හි විනාපි දුතියෙන හෙතුසද්දෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවෙ සිද්ධෙපි තස්ස ගහණං කතං.

අථ වා අසති දුතියෙ හෙතුසද්දෙ හෙතුසම්පයුත්තකානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, න පන හෙතූනන්ති එවම්පි ගහණං සියාති තන්නිවාරණත්ථං සො වුත්තො. තෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවං යෙ ලභන්ති, තෙසං සබ්බෙසං හෙතූනං, අඤ්ඤෙසම්පි හෙතූ හෙතුපච්චයෙන පච්චයොති දස්සිතං හොති. යස්මා පන හෙතුඣානමග්ගා පතිට්ඨාමත්තාදිභාවෙන අඤ්ඤධම්මනිරපෙක්ඛා, න ආහාරින්ද්‍රියා විය සාපෙක්ඛා එව, තස්මා එතෙස්වෙව දුතියං හෙතාදිග්ගහණං කතං. ආහාරින්ද්‍රියා පන ආහරිතබ්බඊසිතබ්බාපෙක්ඛා එව, තස්මා තෙ විනාපි දුතියෙන ආහාරින්ද්‍රියග්ගහණෙන අත්තනා එව ආහරිතබ්බෙ, ඊසිතබ්බෙ ච ආහාරින්ද්‍රියභූතෙ, අඤ්ඤෙ ච සම්පයුත්තකෙ පරිච්ඡින්දන්තීති තං තත්ථ න කතං. ඉධ ච දුතියෙන හෙතුග්ගහණෙන පච්චයුප්පන්නානං හෙතුනා, පච්චයභූතෙනෙව ච සම්පයුත්තානං හෙතූනං, අඤ්ඤෙසඤ්ච පරිච්ඡින්නත්තා පුන විසෙසෙන කිච්චං නත්ථීති පඤ්හාවාරෙ ‘‘කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධාන’’න්තිආදීසු දුතියං හෙතුග්ගහණං න කතන්ති දට්ඨබ්බං.

596. ආරම්මණභාවෙනාති විසයභාවෙන, ආලම්බිතබ්බභාවෙනාති අත්ථො. ආරභිත්වාපීති පි-සද්දෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති – රූපායතනාදිමත්තෙ යස්මිං කිස්මිඤ්චි එකස්මිං අට්ඨත්වා ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති (පට්ඨා 1.1.2) අනියමෙන සබ්බරූපායතනානං…පෙ… සබ්බධම්මායතනානඤ්ච ආරම්මණපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා රූපාදිභෙදෙන ඡබ්බිධෙසු සඞ්ඛතාසඞ්ඛතපඤ්ඤත්තිධම්මෙසු න කොචි ධම්මො ආරම්මණපච්චයො න හොතීති. ස්වායං ආරම්මණපච්චයභාවො හෙට්ඨා විභාවිතො එව. ආලම්බිත්වාති ගහෙත්වා. එකන්තසාරම්මණභාවතො අනාරබ්භ පවත්ති එව නත්ථීති ආහ ‘‘ආරබ්භෙවා’’ති. ස්වායං ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, කුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, කුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලස්ස, අකුසලස්සා’’ති එවං නවප්පකාරො වෙදිතබ්බො.

597. ජෙට්ඨකට්ඨෙනාති පමුඛභාවෙන. අත්තාධීනානඤ්හි පතිභූතො ධම්මො අධිපති. සො තෙසං පමුඛභාවෙන පවත්තති. ‘‘ඡන්දවතො කිං නාම න සිජ්ඣතී’’තිආදිකං පුරිමාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයං ලභිත්වා උප්පජ්ජමානෙ චිත්තුප්පාදෙ ඡන්දාදයො ධුරභූතා ජෙට්ඨකභූතා සම්පයුත්තධම්මෙ සාධයමානා වසෙ වත්තයමානා හුත්වා පවත්තන්ති, සම්පයුත්තධම්මා ච තෙසං වසෙන වත්තන්ති හීනාදිභාවෙන තදනුවත්තනතො, තෙන තෙ අධිපතිපච්චයා හොන්ති. ගරුකාතබ්බම්පි ආරම්මණං තන්නින්නපොණපබ්භාරානං අස්සාදනපච්චවෙක්ඛණමග්ගඵලානං අත්තනො වසෙ වත්තයමානං විය පච්චයො හොති. තස්මා අයං අත්තාධීනානං පතිභාවෙන උපකාරකත්තා අධිපතිපච්චයොති දට්ඨබ්බො. ඡන්දාධිපතීති ඡන්දසඞ්ඛාතො අධිපති, ඡන්දං ධුරං ඡන්දං ජෙට්ඨකං කත්වා චිත්තුප්පත්තිකාලෙ උප්පන්නස්ස කත්තුකම්‍යතාඡන්දස්සෙතං නාමං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. කස්මා පන යථා හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.1) වුත්තං, එවමිධ ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකාන’’න්ති අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.3) නයෙන වුත්තන්ති? එකක්ඛණෙ අභාවතො. හෙතවො හි ද්වෙ තයොපි එකක්ඛණෙ හෙතුපච්චයා හොන්ති, මූලට්ඨෙන උපකාරකභාවස්ස අවිජහනතො. අධිපති පන ජෙට්ඨකට්ඨෙන උපකාරකො, න ච එකක්ඛණෙ බහූ ජෙට්ඨකා හොන්ති. තස්මා එකතො උප්පන්නානම්පි තෙසං එකක්ඛණෙ අධිපතිපච්චයභාවො නත්ථීති ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකාන’’න්ති අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තං.

යං යං ධම්මන්ති යං යං ආරම්මණධම්මං. ගරුං කත්වාති ගරුකාරචිත්තීකාරවසෙන වා අස්සාදනවසෙන වා ගරුකාරිකං ලද්ධබ්බං අවිජහිතබ්බං අනවඤ්ඤාතං කත්වා. තෙ තෙ ධම්මාති තෙ තෙ ගරුකාතබ්බා ධම්මා. තෙසං තෙසන්ති තංතංගරුකාරකධම්මානං. අධිපතිපච්චයෙනාති ආරම්මණාධිපතිපච්චයෙන. ස්වායං ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස සහජාතාරම්මණෙහි, අකුසලස්ස ආරම්මණෙනෙව, අබ්‍යාකතස්ස සහජාතාරම්මණෙහි, කුසලාබ්‍යාකතස්ස සහජාතෙනෙවාති කුසලමූලා චත්තාරො, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස සහජාතාරම්මණෙහි, අබ්‍යාකතස්ස සහජාතෙනෙව, තථා අකුසලාබ්‍යාකතස්සාති අකුසලමූලා තයො, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස සහජාතාරම්මණෙහි, කුසලස්ස ආරම්මණෙනෙව, තථා අකුසලස්සාති අබ්‍යාකතමූලා තයො’’ති සඞ්ඛෙපතො දසප්පකාරො අධිපතිපච්චයො. එත්ථ ච සත්තධා සහජාතාධිපති, සත්තධා ආරම්මණාධිපති වෙදිතබ්බො.

598. අන්තරායතීති අන්තරං, බ්‍යවධායකන්ති අත්ථො. නාස්ස අන්තරං විජ්ජතීති අනන්තරො, අනන්තරො ච සො පච්චයො චාති අනන්තරපච්චයො. ‘‘අත්ථානන්තරතා අනන්තරපච්චයො, කාලානන්තරතා සමනන්තරපච්චයො’’තිආදිනා බහුධා පපඤ්චයන්ති, අසාරං ගන්ථවිත්ථාරං කරොන්ති. යථා පවත්තිඔකාසදානවිසෙසභාවෙන නත්ථිවිගතපච්චයා වුත්තා, න එවං අනන්තරසමනන්තරපච්චයා, එතෙ පන චිත්තනියමහෙතුභාවෙන වුත්තාති තං චිත්තනියමහෙතුභාවං දස්සෙතුං ‘‘යො හි එසා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණධාතූතිආදි චිත්තනියමොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සන්තීරණානන්තරා වොට්ඨබ්බනං, චුතිඅනන්තරා පටිසන්ධීති යස්ස යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා යං යං චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස තස්ස තදනන්තරුප්පාදනියමො තංතංසහකාරිපච්චයවිසිට්ඨස්ස පුරිමපුරිමචිත්තස්සෙව වසෙන ඉජ්ඣතීති දස්සෙති.

අත්ථානන්තරතායාති අත්ථෙන කෙනචි ධම්මෙන අනන්තරතාය. කාලානන්තරතායාති කාලභෙදෙන අනන්තරතාය. ආචරියානන්ති ඉධාපි රෙවතාචරියමෙව සන්ධාය වුත්තං. තත්ථාති තස්මිං කාලානන්තරතාය සමනන්තරපච්චයභාවෙ, තස්මිං වා යථාවුත්තවිරොධෙ. භාවනාබලෙන පන වාරිතත්තාති එත්ථ යථා රුක්ඛස්ස වෙධෙ දින්නෙ පුප්ඵිතුං සමත්ථස්සෙව පුප්ඵනං න හොති, වෙධෙ පන අපනීතෙ තාය එව සමත්ථතාය පුප්ඵනං හොති, එවමිධාපි භාවනාබලෙන වාරිතත්තා සමුට්ඨාපනසමත්ථස්සෙව අසමුට්ඨාපනං, තස්මිඤ්ච අපගතෙ තාය එව සමත්ථතාය සමුට්ඨාපනං හොතීති අධිප්පායො. තම්පි වචනං කාලානන්තරතා නත්ථි සත්තාහාදිනා කාලෙන අන්තරිතභාවතො. එතදෙව ‘‘කාලන්තරිතතා අත්ථි’’ ඉච්චෙව වදාම. නනු ච කාලො නාම කොචි පරමත්ථතො නත්ථීති වදෙය්‍යාති ආසඞ්කන්තො ආහ ‘‘කාලානන්තර…පෙ… ලද්ධී’’ති.

බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතොති උපචයසන්තතිඅධිවචනනිරුත්තිපදානං විය සද්දත්ථමත්තතො නානාකරණං, න වචනීයත්ථතොති අධිප්පායො. තෙනෙව සද්දත්ථවිසෙසං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පුරිමපච්ඡිමානං නිරොධුප්පාදන්තරාභාවතො නිරන්තරුප්පාදනසමත්ථතා අනන්තරපච්චයභාවො. රූපකලාපානං විය සණ්ඨානාභාවතො, පච්චයපච්චයුප්පන්නානං සහාවට්ඨානාභාවතො ච ‘‘ඉදමිතො හෙට්ඨා, උද්ධං, තිරිය’’න්ති විභාගාභාවා අත්තනා එකත්තමිව උපනෙත්වා සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උප්පාදනසමත්ථතා සමනන්තරපච්චයතා. උප්පාදනසමත්ථතාති ච අබ්‍යාපාරත්තා ධම්මානං යස්මිං යදාකාරෙ නිරුද්ධෙ, වත්තමානෙ වා සති තංතංවිසෙසවන්තො ධම්මා හොන්ති, තස්ස සොව ආකාරො වුච්චතීති දට්ඨබ්බො. ධම්මානං පවත්තිමත්තමෙව ච උපාදාය කාලවොහාරොති නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං අසඤ්ඤභවා චවන්තස්ස, පුරිමචුතිපච්ඡිමපටිසන්ධීනඤ්ච නිරොධුප්පාදනිරන්තරතාය කාලන්තරතා නත්ථි. න හි තෙසං අන්තරා අරූපධම්මප්පවත්ති අත්ථි, යං උපාදාය කාලන්තරතා වුච්චෙය්‍ය, න ච රූපධම්මප්පවත්ති අරූපධම්මප්පවත්තියා අන්තරං කරොති අඤ්ඤසන්තානත්තා. රූපාරූපසන්තතියො හි ද්වෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසසභාවත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරභාවෙන පවත්තමානාපි විසුංයෙව හොන්ති. එකසන්තතියඤ්ච පුරිමපච්ඡිමානං මජ්ඣෙ පවත්තමානං තංසන්තතිපරියාපන්නතාය අන්තරකාරකං හොති. තාදිසඤ්ච කිඤ්චි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං මජ්ඣෙ නත්ථි, න ච අභාවො අන්තරකාරකො හොති අභාවත්තා එව. තස්මා ජවනානන්තරස්ස ජවනස්ස විය, භවඞ්ගානන්තරස්ස භවඞ්ගස්ස විය ච නිරන්තරතා සුට්ඨු අනන්තරතා හොතීති තථා උප්පාදනසමත්ථතා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචුතීනම්පි දට්ඨබ්බා. උප්පත්තියා පච්චයභාවො චෙත්ථ අනන්තරපච්චයාදීනං පාකටොති උප්පාදනසමත්ථතාව වුත්තා. පච්චුප්පන්නානං පන ධම්මානං පුබ්බන්තාපරන්තපරිච්ඡෙදෙන ගහිතානං උප්පජ්ජතීති වචනං අලභන්තානං ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 2.18.4) අනන්තරාදිපච්චයභාවො වුත්තොති න සො උප්පත්තියා එවාති විඤ්ඤායති. න හි කුසලාදිග්ගහණං විය පච්චුප්පන්නග්ගහණං අපරිච්ඡෙදං. යතො උප්පත්තිමත්තසමඞ්ගිනො එව ගහණං සියා. තෙනෙව ච අතීතත්තිකෙ පටිච්චවාරාදයො න සන්තීති. තස්ස ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අකුසලස්සා’’ති සත්තධා භෙදො වෙදිතබ්බො.

599. උප්පජ්ජමානොව සහ උප්පාදනභාවෙනාති එත්ථාපි උප්පත්තියා පච්චයභාවෙන පාකටෙන ඨිතියාපි පච්චයභාවං නිදස්සෙතීති දට්ඨබ්බං, අඤ්ඤථා පදීපනිදස්සනං න යුජ්ජෙය්‍ය. පදීපො හි පභාසස්ස ඨිතියාපි පච්චයො, න උප්පත්තියා එව. පච්චයුප්පන්නානං සහජාතභාවෙන උපකාරකතා සහජාතපච්චයතා. ඔක්කන්තික්ඛණෙති පටිසන්ධික්ඛණෙ. තස්මිං හි ඛණෙ නාමරූපං ඔක්කන්තං විය පරලොකතො ආගන්ත්වා ඉධ මාතුකුච්ඡිආදිං පවිසන්තං විය උප්පජ්ජති, තස්මා සො ඛණො ඔක්කන්තික්ඛණොති වුච්චති. එත්ථ ච රූපන්ති හදයවත්ථුයෙව අධිප්පෙතං. තඤ්හි නාමස්ස, නාමඤ්ච තස්ස සහජාතපච්චයො හොති. චිත්තචෙතසිකාති පවත්තියං චත්තාරො ඛන්ධා පටිසන්ධික්ඛණෙ චිත්තසමුට්ඨානානං අභාවතො. රූපිනො ධම්මාති හදයවත්ථුං සන්ධායාහ. තත්ථ යදිපි පුබ්බෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති වුත්තං, තථාපි තෙන ඛණන්තරෙ සහජාතපච්චයභාවො රූපධම්මානං න නිවාරිතොති තන්නිවාරණත්ථමිදං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. කිඤ්චි කාලෙති කෙචි කිස්මිඤ්චි කාලෙති අත්ථො, තෙන රූපිනො ධම්මා කෙචි වත්ථුභූතා කිස්මිඤ්චි පටිසන්ධිකාලෙති අඤ්ඤෙසං රූපධම්මානං, වත්ථුනො ච පවත්තියං අරූපධම්මානං සහජාතපච්චයභාවං පුබ්බෙ අනිවාරිතං නිවාරෙති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘කිඤ්චි කාල’’න්ති වා ‘‘කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති වා වත්තබ්බෙ තථා අවත්වා විභත්තිවිපල්ලාසං කත්වා වුත්තං. තෙන කිඤ්චීති උපයොගෙකවචනං. ‘‘රූපිනො ධම්මා’’ති එතෙන සම්බන්ධෙ පච්චත්තබහුවචනං ජායති. ‘‘කාලෙ’’ති එතෙන සම්බන්ධෙ භුම්මෙකවචනන්ති දීපිතන්ති වෙදිතබ්බං. පුරිමෙන ච ‘‘එකො ඛන්ධො, වත්ථු ච තිණ්ණන්නං ඛන්ධාන’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.419) ආදිවචනෙන නාමසහිතං එව වත්ථු නාමස්ස පච්චයොති වත්තබ්බෙ ආපන්නෙ ඉතරෙන කෙවලස්ස ච තථාවත්තබ්බතං දස්සෙති. ස්වායං සහජාතපච්චයො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, කුසලාබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලාබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති (පට්ඨා. 1.1.419) නවවිධො වෙදිතබ්බො.

600. අත්තනො උපකාරකස්ස උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා. තථා හිස්ස තිදණ්ඩං නිදස්සිතං. උපකාරකතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙව දට්ඨබ්බා, න සහජාතතාදිවසෙන. සහජාතාදිපච්චයො හොන්තොයෙව හි කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති, න ච සහජාතාදිපච්චයධම්මෙහි විනා ඉමස්ස පවත්ති අත්ථි. තථා හි සහජාතාදිපච්චයො ච හොන්තොයෙව හි කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොති. යදි ච අත්තනො උපකාරකස්ස උපකාරකතාමත්තං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො සියා, පුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවෙන උපකාරස්ස උපකාරකා වත්ථුඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා සියුං, න ච තං ඉච්ඡිතං. තෙන වුත්තං ‘‘උපකාරකතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙනෙව දට්ඨබ්බා’’ති. අයඤ්ච උප්පත්තියා, ඨිතියා ච උපකාරකොති වෙදිතබ්බො. අයං පන ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති තිවිධො වෙදිතබ්බො.

601. තරුආදීනං පථවී විය අධිට්ඨානාකාරෙන පථවීධාතු සෙසධාතූනං, චක්ඛාදයො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං උපකාරකා චිත්තකම්මස්ස පටාදයො විය නිස්සයාකාරෙන ඛන්ධාදයො තංතංනිස්සයානං ඛන්ධාදීනං. පථවීධාතුයං පතිට්ඨාය එව හි සෙසධාතුයො උපාදාරූපානි විය යථාසකං කිච්චං කරොන්ති.

අධිට්ඨානාකාරෙනාති ආධාරාකාරෙන. ආධාරාකාරො චෙත්ථ තෙසං සාතිසයං තදධීනවුත්තිතාය වෙදිතබ්බො. යතො භූතානි අනිද්දිසිතබ්බට්ඨානානි වුච්චන්ති, එවඤ්ච කත්වා චක්ඛාදීනම්පි අධිට්ඨානාකාරෙන උපකාරකතා සුට්ඨු යුජ්ජති. න හි යථාවුත්තං තදධීනවුත්තිතාවිසෙසං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො චක්ඛාදීසු අදෙසකානං අරූපධම්මානං අධිට්ඨානාකාරො සම්භවති. යදිපි යං යං ධම්මං පටිච්ච යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තෙසං සබ්බෙසං තදධීනවුත්තිභාවො. යෙන පන පච්චයභාවවිසෙසෙන චක්ඛාදීනං පටුමන්දභාවෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො තදනුවිධානාකාරෙනෙව පවත්තන්ති, ස්වායමිධ තෙසං තදධීනවුත්තිතාසිද්ධො විසෙසොති. එවඤ්හි පච්චයභාවසාමඤ්ඤෙ සතිපි ආරම්මණපච්චයතො නිස්සයපච්චයස්ස විසෙසො විභාවිතො හොති. ස්වායං නයො හෙට්ඨා පකාසිතොව. ඡට්ඨො පනාති එත්ථ ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති ඉදං න ලබ්භති. යං පනෙත්ථ ලබ්භති ‘‘රූපිනො ධම්මා කෙචී’’ති, තත්ථ තෙ එව ධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛායතන’’න්තිආදි නිද්දිට්ඨං. යං රූපන්ති හදයවත්ථුං සන්ධාය වුත්තං. අයං පන නිස්සයපච්චයො තෙරසවිධො. කථං? සහජාතතො කුසලමූලා තයො, තථා අකුසලමූලා, අබ්‍යාකතමූලෙසු පන පුරෙජාතං ලබ්භති. අබ්‍යාකතඤ්හි අබ්‍යාකතස්ස සහජාතම්පි පච්චයො හොති, පුරෙජාතම්පි කුසලස්ස පුරෙජාතමෙව, තථා අකුසලස්ස, කුසලාබ්‍යාකතං සහජාතපුරෙජාතතො කුසලස්ස, සහජාතතො එව අබ්‍යාකතස්ස, තථා අකුසලාබ්‍යාකත’’න්ති එවං තෙරස.

602. තදධීනවුත්තිතාය අත්තනො ඵලෙන නිස්සිතොති යං කිඤ්චි කාරණං නිස්සයොති වත්වා තත්ථ යො භුසො නිස්සයො, තං උපනිස්සයොති නිද්ධාරෙති. බලවකාරණභාවෙන උපකාරකොති ආරම්මණභාවවසෙන අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදනසමත්ථතාවසෙන, කෙවලඤ්ච බලවන්තං කාරණං හුත්වා උපකාරකො. තෙනාහ ‘‘සො’’තිආදි.

තත්ථ දානං දත්වාති දෙය්‍යධම්මං චජිත්වා. යාය වා චෙතනාය සො දිය්‍යති, සා චෙතනා දානං. දත්වාති තං චෙතනං පරියොදපෙත්වා විසුද්ධං කත්වා. සීලං සමාදියිත්වාති පඤ්චඞ්ගදසඞ්ගාදිවසෙන නිච්චසීලං ගණ්හිත්වා. ඉමිනා සමාදානවිරතියෙව දස්සිතා, සම්පත්තවිරතිසමුච්ඡෙදවිරතියො පන ලොකෙ ‘‘සීල’’න්ති අපාකටත්තා න වුත්තා. කිඤ්චාපි න වුත්තා, ආරම්මණපච්චයො පන හොන්තියෙව. තත්ථ සමුච්ඡෙදවිරති සෙක්ඛානංයෙව කුසලස්ස ආරම්මණං හොති, න ඉතරෙසං. උපොසථකම්මන්ති ‘‘පාණං න හනෙ, න චාදින්නමාදියෙ’’ති (සු. නි. 402) එවං වුත්තං උපොසථසීලං. තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛතීති තං යථාවුත්තං කුසලං සෙක්ඛොපි පුථුජ්ජනොපි පච්චවෙක්ඛති, අරහාපි තං පච්චවෙක්ඛතෙව. අරහතොපි හි පුබ්බෙ කතං කුසලං කුසලමෙව. යෙන පන චිත්තෙන පච්චවෙක්ඛති, තං කිරියචිත්තං නාම හොති. තස්මා ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’ති ඉමස්මිං අධිකාරෙ න ලබ්භති. පුබ්බෙ සුචිණ්ණානීති ‘‘දත්වා කත්වා’’ති හි ආසන්නකතානි වුත්තානි, ඉමිනා න ආසන්නකතානීති වෙදිතබ්බානි, දානාදීහි වා සෙසානි කාමාවචරකුසලානි දස්සෙතුං ඉදං වුත්තං. ඣානා වුට්ඨහිත්වාති ඣානං සමාපන්නො ඣානතො වුට්ඨහිත්වා. ‘‘ඣානං වුට්ඨහිත්වා’’තිපි පාළි. සෙක්ඛා ගොත්‍රභුන්ති සොතාපන්නං සන්ධාය වුත්තං. සො හි ගොත්‍රභුං පච්චවෙක්ඛති. ‘‘වොදාන’’න්ති ඉදං පන සකදාගාමිඅනාගාමිනො සන්ධාය වුත්තං. තෙසඤ්හි තං චිත්තං වොදානං නාම හොති. සෙක්ඛාති සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිනො. මග්ගා වුට්ඨහිත්වාති මග්ගඵලභවඞ්ගාතික්කමවසෙන අත්තනා පටිලද්ධමග්ගා වුට්ඨහිත්වා, සුද්ධමග්ගතොයෙව පන වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛණං නාම නත්ථි. ආදි-සද්දෙන ‘‘කුසලං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තී’’ති (පට්ඨා. 1.1.404) එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. යදිපි නානත්තං අකත්වාව විභත්තො, තථාපි ඉදම්පි ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයානං විසෙසොති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං.

නෙසං චිත්තචෙතසිකානං අනන්තරපච්චයඅනන්තරූපනිස්සයානං නික්ඛෙපවිසෙසො අත්ථි. යස්මා පුරිමො අබ්‍යාකතධම්මවසෙන පවත්තො, ඉතරො කුසලාදිවසෙනපීති සොපි නික්ඛෙපවිසෙසො අත්ථතො එකීභාවමෙව ගච්ඡති සබ්බෙසුපි චිත්තුප්පාදෙසු තදුභයස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා. එවං සන්තෙපීතිආදි අනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයානං විසෙසදස්සනං. යථා හීතිආදි අනන්තරූපනිස්සයස්ස සම්භවදස්සනං.

පකතොති එත්ථ ප-කාරො උපසග්ගො, සො අත්තනො ඵලස්ස උප්පාදනසමත්ථභාවෙන සුට්ඨුකතතං දීපෙති. තථා ච කතං අත්තනො සන්තානෙ කතං හොතීති ආහ ‘‘අත්තනො සන්තානෙ’’තිආදි. කරණඤ්ච දුවිධං නිප්ඵාදනං, උපසෙවනඤ්චාති තං දස්සෙතුං ‘‘නිප්ඵාදිතො වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිප්ඵාදනං හෙතුපච්චයසමොධානෙන ඵලස්ස නිබ්බත්තනං. උපසෙවනං පන කායෙ අල්ලීයාපනවසෙන උපයොගූපසෙවනං, විජානනසඤ්ජානනාදීනං වසෙන ආරම්මණූපසෙවනඤ්ච. තෙනෙව අනාගතානම්පි උතුසම්පදාදීනං ආරම්මණූපසෙවනෙන උපසෙවිතානං පකතූපනිස්සයතා වුත්තා හොති, පගෙව අතීතපච්චුප්පන්නානං. පච්චුප්පන්නස්සාපි හි ‘‘පච්චුප්පන්නං උතුභොජනං සෙනාසනං උපනිස්සාය ඣානං උප්පාදෙතී’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 2.18.8) පකතූපනිස්සයභාවො ලබ්භතීති. පකතියා එවාති පච්චයන්තරසඞ්කරරහිතෙන අත්තනො සභාවෙනෙව. උපනිස්සයොති බලවකාරණං කත්වා. අනෙකප්පකාරතො පභෙදො වෙදිතබ්බො පඤ්හාවාරෙ ආගතනයෙන. පච්චයවාරෙ පන –

‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ධම්මානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො, පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං අකුසලානං ධම්මානං කෙසඤ්චි, කුසලා අබ්‍යාකතානං, අකුසලා අකුසලානං, කුසලානං කෙසඤ්චි, අකුසලා අබ්‍යාකතානං, අබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතානං, අබ්‍යාකතා කුසලානං, අබ්‍යාකතා අකුසලානං, පුග්ගලොපි, සෙනාසනම්පි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.9).

තත්ථ යෙ පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං අනන්තරූපනිස්සයො හොන්ති, තෙ තෙසං සබ්බෙසම්පි එකන්තෙනෙව හොන්ති, න කෙසඤ්චි කදාචි. තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරූපනිස්සයො ලබ්භති, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති න වුත්තං. යෙ පන පුරිමා යෙසං පච්ඡිමානං ආරම්මණූපනිස්සයො වා පකතූපනිස්සයො වා හොන්ති, තෙ තෙසං, න සබ්බෙසං එකන්තෙන හොන්ති. යෙසං උප්පත්තිවිබන්ධකා පච්චයා බලවන්තො හොන්ති, තෙසං න භවන්ති, ඉතරෙසං භවන්ති. තස්මා යෙසු පදෙසු අනන්තරපච්චයො න ලබ්භති, තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති වුත්තං. සිද්ධානං පච්චයධම්මානං යෙහි පච්චයුප්පන්නෙහි භවිතබ්බං, තෙසං ‘‘කෙසඤ්චී’’ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

කසිණපඤ්ඤත්තියා ආරම්මණූපනිස්සයතාභාවතො එකච්චාය පඤ්ඤත්තියා සද්ධිං සබ්බො ධම්මො ආරම්මණූපනිස්සයො, අනන්තරාතීතො චිත්තචෙතසිකරාසි අනන්තරූපනිස්සයො, කුසලාකුසලවිපාකකිරියාරූපවසෙන පඤ්චවිධො පකතූපනිස්සයොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පට්ඨානට්ඨකථායං වෙදිතබ්බො.

603. පඨමතරන්ති පච්චයුප්පන්නතො පුරෙතරං. අයඤ්හි පුරෙජාතපච්චයො රූපධම්මවසෙනෙව ලබ්භති. පච්චයුප්පන්නො ච අරූපධම්මායෙව. තෙනාහ ‘‘වත්තමානභාවෙන උපකාරකො’’ති. නිස්සයාරම්මණාකාරාදීහි විසිට්ඨා පුරෙජාතභාවෙන විනා උපකාරකභාවං අගච්ඡන්තානං වත්ථාරම්මණානං පුරෙජාතාකාරෙන උපකාරකතා පුරෙජාතපච්චයතා. එවං වත්ථාරම්මණවසෙන දුවිධෙ පුරෙජාතපච්චයෙ ‘‘චක්ඛායතන’’න්තිආදි වත්ථුවසෙන වුත්තං, ‘‘රූපාරම්මණ’’න්තිආදි ආරම්මණවසෙන.

යං රූපන්ති හදයවත්ථුං සන්ධායාහ. තත්ථ ‘‘කිඤ්චි කාලෙ’’ති පවත්තිකාලවසෙන වුත්තං. ‘‘කිඤ්චි කාලෙන’’ ඉති පටිසන්ධිකාලවසෙන. යානි ආරම්මණපුරෙජාතෙන විනා න වත්තන්ති, තෙසං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ආරම්මණපුරෙජාතදස්සනෙන මනොද්වාරෙපි යං යං ආරම්මණපුරෙජාතෙන වත්තති, තස්ස තස්ස ආරම්මණපච්චයභූතං සබ්බං රූපරූපං ආරම්මණපුරෙජාතන්ති දස්සිතමෙව හොති. තථා හි වුත්තං පඤ්හාවාරෙ ‘‘ආරම්මණපුරෙජාතං සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තී’’තිආදි (පට්ඨා. 1.1.424). ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො, අබ්‍යාකතො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො, අබ්‍යාකතො ධම්මො අකුසලස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.424) අබ්‍යාකතමූලකා තයොව වාරා. තෙ ච පච්චෙකං වත්ථුපුරෙජාතං, ආරම්මණපුරෙජාතන්ති ද්විධා විභත්තා.

604. පච්චයුප්පන්නධම්මස්ස පුරෙතරං සිද්ධභාවෙ සති පච්චයධම්මස්ස පච්ඡාජාතතාති වුත්තං ‘‘පුරෙජාතාන’’න්ති. අයඤ්ච නයො රූපධම්මෙසු එව ලබ්භති, න අරූපධම්මෙසූති වුත්තං ‘‘රූපධම්මාන’’න්ති. යදි පච්චයුප්පන්නධම්මා පුරෙතරමෙව ජාතා, කථං පච්චයභාවොති ආහ ‘‘උපථම්භකත්තෙනා’’ති. පච්ඡාජාතෙන හි විනා සන්තානාවිච්ඡෙදහෙතුභාවං අගච්ඡන්තානං ධම්මානං යෙ පච්ඡාජාතාකාරෙන උපකාරකා, තෙසං සා විප්පයුත්තාකාරාදීහි විසිට්ඨා උපකාරකතා පච්ඡාජාතපච්චයතා. එවං සබ්බපච්චයානං පච්චයන්තරාකාරවිසිට්ඨා උපකාරකතා යොජෙතබ්බා. ‘‘ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසාචෙතනා වියා’’ති එතෙන මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙන පවත්තමානෙහි අරූපධම්මෙහි රූපකායස්ස උපත්ථම්භිතභාවං දස්සෙති. තෙනෙව ‘‘ආහාරාසා වියා’’ති අවත්වා චෙතනාග්ගහණං කතං. කායස්සාති චතුසමුට්ඨානිකභූතුපාදායරූපසඞ්ඛාතස්ස රූපකායස්ස. සඞ්ඛෙපතො ඨපෙත්වා රූපධම්මෙ අවිසිට්ඨො අරූපක්ඛන්ධො පච්ඡාජාතපච්චයො. සො ජාතිවසෙන කුසලො, අකුසලො, විපාකො, කිරියාති චතුබ්බිධොති වෙදිතබ්බං.

605. කුසලාදිභාවෙන අත්තනා සදිසස්ස පයොගෙන කරණීයස්ස පුනප්පුනං කරණං පවත්තනං ආසෙවනට්ඨො, අත්තසදිසසභාවතාපාදනං වාසනං වා. පුරිමපුරිමාභියොගො වියාති උග්ගහණසවනධාරණාදිපුරිමාපුරිමාසෙවනා විය. තීසු පන එතෙසු පුරිමා පුරිමාති සමනන්තරාතීතා දට්ඨබ්බා. කස්මා පනෙත්ථ අනන්තරපච්චයෙ විය ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං අබ්‍යාකතාන’’න්තිආදිනා භින්නජාතියෙහි සද්ධිං නිද්දෙසො න කතොති? අත්තනො ගතිං ගාහෙතුං අසමත්ථත්තා. භින්නජාතිකා හි භින්නජාතිකානං ආසෙවනගුණෙන පගුණබලවභාවං සම්පාදෙන්තා අත්තනොව කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං ගතිං ගාහෙතුං න සක්කුණන්ති. තස්මා තෙහි සද්ධිං නිද්දෙසං අකත්වා යෙ යෙසං වාසනාසඞ්ඛාතෙන ආසෙවනගුණෙන පගුණබලවභාවවිසිට්ඨං අත්තනො කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං ගතිං ගාහෙතුං සමත්ථා, තෙසං තෙහි සමානජාතිකෙහෙව සද්ධිං නිද්දෙසො කතොති දට්ඨබ්බො.

අථ විපාකාබ්‍යාකතං කස්මා න ගහිතං? ආසෙවනාභාවතො. විපාකාබ්‍යාකතඤ්හි කම්මවසෙන විපාකභාවප්පත්තං කම්මපරිණාමිතං හුත්වා පවත්තමානං නිරුස්සාහං දුබ්බලං සන්තං ආසෙවනගුණෙන අත්තනො සභාවං ගාහෙත්වා පරිභාවෙත්වා නෙව අඤ්ඤං විපාකං පවත්තෙති, න ච පුරිමවිපාකානුභාවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති, අථ ඛො කම්මවෙගක්ඛිත්තං පතිතං විය හුත්වා උප්පජ්ජති. තස්මා සබ්බථාපි විපාකෙ ආසෙවනා නත්ථීති න ගහිතං. කුසලාකුසලකිරියානන්තරං උප්පජ්ජමානම්පි සකම්මපටිබද්ධවුත්තිතාය ආසෙවනගුණං න ගණ්හාතීති කුසලාදයොපි තස්ස ආසෙවනපච්චයො න හොන්ති. නානාජාතිකත්තාපි චෙතෙ තස්ස ආසෙවනාධානං න කරොන්තෙව. භූමිතො, පන ආරම්මණතො වා නානාජාතිකතා නාම නත්ථීති පරිත්තකුසලකිරියා මහග්ගතකුසලකිරියානං, සඞ්ඛාරාරම්මණඤ්ච කුසලං නිබ්බානාරම්මණස්ස ආසෙවනපච්චයො හොතියෙව. ස්වායං ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, අකුසලො ධම්මො අකුසලස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.426) තිධාව වුත්තො. අබ්‍යාකතග්ගහණෙන ආවජ්ජනවජ්ජිතා කිරියධම්මා ගහිතා.