නාමරූපපච්චයාසළායතනපදවිත්ථාරකථාවණ්ණනා
641. තන්ති නාමරූපං. තස්සාති සළායතනස්ස. තාදිසස්සෙවාති කතෙකසෙසස්සෙව.
ඉධාපි නාමන්ති ඛන්ධත්තයස්සෙව ගහණෙ කාරණං වුත්තනයමෙව. නියමතොති ඉදඤ්ච චතුන්නං භූතානං, ඡන්නං වත්ථූනං, ජීවිතස්ස ච යථාසම්භවං සහජාතනිස්සයපුරෙජාතඉන්ද්රියාදිනා සළායතනස්ස පවත්තමානස්ස එකන්තෙන පච්චයභාවං සන්ධාය වුත්තං. රූපායතනාදීනං පන සහජාතනිස්සයානුපාලනභාවො නත්ථීති අග්ගහණං වෙදිතබ්බං. ආරම්මණාරම්මණපුරෙජාතාදිභාවො ච තෙසං න සසන්තතිපරියාපන්නානමෙව, න ච චක්ඛාදීනං විය එකප්පහාරෙනෙවාති අනියමතො පච්චයභාවො. නියමතො…පෙ… ජීවිතින්ද්රියන්ති එවන්ති එත්ථ එවං-සද්දෙන වා රූපායතනාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනඤ්ච සළායතනන්ති එත්ථ යදිපි ඡට්ඨායතනසළායතනසද්දානං සද්දතො සරූපතා නත්ථි, අත්ථතො පන සළායතනෙකදෙසොව ඡට්ඨායතනන්ති එකදෙසසරූපතා අත්ථීති එකදෙසසරූපෙකසෙසො කතොති වෙදිතබ්බො. අත්ථතොපි හි සරූපානං එකදෙසසරූපෙකසෙසං ඉච්ඡන්ති ‘‘වඞ්කො ච කුටිලො ච කුටිලා’’ති. තස්මා අත්ථතො එකදෙසසරූපානඤ්ච එකසෙසෙන භවිතබ්බන්ති.
අථ වා ඡට්ඨායතනඤ්ච මනායතනඤ්ච ඡට්ඨායතනන්ති වා මනායතනන්ති වා ඡට්ඨායතනඤ්ච ඡට්ඨායතනඤ්ච ඡට්ඨායතනන්ති වා මනායතනඤ්ච මනායතනඤ්ච මනායතනන්ති වා එකසෙසං කත්වා චක්ඛාදීහි සද්ධිං ‘‘සළායතන’’න්ති වුත්තන්ති තමෙව එකසෙසං නාමමත්තපච්චයස්ස, නාමරූපපච්චයස්ස ච මනායතනස්ස වසෙන කතං අත්ථතො දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනඤ්ච සළායතනන්ති එවං කතෙකසෙසස්සා’’ති. යථාවුත්තොපි හි එකසෙසො අත්ථතො ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනඤ්චාති එවං කතො නාම හොතීති. සබ්බත්ථ ච එකසෙසෙ කතෙ එකවචනනිද්දෙසො කතෙකසෙසානං සළායතනාදිසද්දවචනීයතාසාමඤ්ඤවසෙන කතොති දට්ඨබ්බො.
‘‘න අඤ්ඤථා’’ති එතෙන තස්ස තස්ස නාමස්ස, රූපස්ස ච අභාවෙ තං තං ආයතනං න හොතීති බ්යතිරෙකං විභාවෙති.
යන්ති යං යං නාමං, රූපඤ්ච. යස්සාති යස්ස යස්ස ආයතනස්ස. යථාති සහජාතාදිනා යෙන යෙන පකාරෙන. නෙය්යන්ති ඤෙය්යං.
තස්ස වසෙනාති තස්ස හෙතුආදිපච්චයස්ස වසෙන. උක්කංසාවකංසොති එත්ථ සත්තධා පච්චයභාවතො උක්කංසො අට්ඨධා පච්චයභාවො, තතො නවධා, තතො දසධාති අයං උක්කංසො. අවකංසො පන දසධා පච්චයභාවතො නවධා පච්චයභාවො, තතො අට්ඨධා, තතො සත්තධාති එවං වෙදිතබ්බො, න පන සත්තධා පච්චයභාවතො එව ද්වෙපි උක්කංසාවකංසා යොජෙතබ්බා, තතො අවකංසාභාවතොති.
විපාකං නාමන්ති සම්බන්ධො. වුත්තනයෙනෙවාති සහජාතාදිවසෙන, සත්තධා, හෙතුආදිවසෙන ච. ඉතරන්ති අවිපාකං නාමං.
‘‘හදයවත්ථුනො සහායං හුත්වා’’ති එතෙන අරූපෙ විය අසහායං නාමං න හොති, හදයවත්ථු ච නාමෙන සහ ඡට්ඨායතනස්ස පච්චයො හොතීති එත්තකමෙව දස්සෙති, න පන යථා හදයවත්ථු පච්චයො හොති, තථා නාමම්පීති අයමත්ථො අධිප්පෙතො. වත්ථු හි නාමස්ස විප්පයුත්තපච්චයො හොති, න නාමං. නාමඤ්ච විපාකහෙතාදිපච්චයො හොති, න වත්ථූති. පවත්තෙ අරූපධම්මා කම්මජරූපස්ස ඨිතිප්පත්තස්සෙව පච්චයා හොන්ති, න උප්පජ්ජමානස්සාති විප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතා ච පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තාදයො එව චක්ඛාදීනං යොජෙතබ්බා.
‘‘තත්ථෙවා’’ති ඉමිනා ‘‘පවත්තෙ’’ති ඉදං පච්චාමට්ඨන්ති ආහ ‘‘තත්ථෙව හි පවත්තෙ’’ති. ‘‘පඤ්චවොකාරභවෙ’’ති පන ඉදං ‘‘පඤ්චන්න’’න්ති ඉමිනා දීපිතමෙවාති. පවත්තියං චක්ඛායතනාදිකස්ස නාමං විපාකපච්චයො න හොති, අත්තනා ජනිතරූපස්සෙව හොති. පටිසන්ධියං පන කම්මසමුට්ඨානං චිත්තසමුට්ඨානසදිසං, තස්මා වත්ථුනොපි විපාකපච්චයො හොතියෙව.
රූපතොති රූපෙසු. යං යං ආයතනං උප්පජ්ජතීති පටිසන්ධියං අණ්ඩජජලාබුජානං පඤ්චසු ආයතනෙසු කායායතනමෙව උප්පජ්ජති. ඉතරෙසං යථාරහං ඉතරානිපි.
අවසෙසමනායතනස්සාති එත්ථ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධභවෙ පනා’’ති එතස්ස අනුවත්තමානත්තා පඤ්චවොකාරභවෙ එව පවත්තමානං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි අවසෙසං මනායතනං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නාමරූපස්ස සහජාතාදිසාධාරණපච්චයභාවො, සම්පයුත්තාදිඅසාධාරණපච්චයභාවො ච යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො. ‘‘රූපපච්චයා පඤ්චායතනානී’’ති අයම්පි නයො ලබ්භති නිරොධසමාපන්නානං වසෙන, සො පන අපචුරභාවතො යෙභුය්යෙන ච පටිසන්ධියං පච්චයභූතස්සෙව නාමරූපස්ස පවත්තියං පච්චයභාවො විභාවිතොති න දස්සිතොති වෙදිතබ්බං.