විඤ්ඤාණපච්චයානාමරූපපදවිත්ථාරකථාවණ්ණනා

638. විභාගා නාමරූපානන්ති නාමස්ස, රූපස්ස ච පභෙදතො.

තත්ථ නාමස්ස තාව පභෙදං දස්සෙන්තෙන කාමං විඤ්ඤාණම්පි නාමමෙව, පච්චයපච්චයුප්පන්නෙ පන අසඞ්කරතො දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණාභිමුඛං නමනතො වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා’’ති වුත්තං. නිබ්බානස්ස පනෙත්ථ පවත්තිකථායං අප්පච්චයත්තා, නමනට්ඨාභාවතො ච පසඞ්ගො එව නත්ථි. නාමනට්ඨෙන හි තං නාමං, න නමනට්ඨෙන. තෙසං නාමරූපානං සුඛාදිවසෙන, පථවීආදිවසෙන ච විභාගො.

එකං සත්තාවාසන්ති අසඤ්ඤසත්තාවාසං. පුරිමෙසු චතූසු, අසඤ්ඤසත්තාවාසෙ චාති පඤ්චසු.

ගබ්භසෙය්‍යග්ගහණෙන ජලාබුජා ගහිතාති ‘‘අණ්ඩජානඤ්චා’’ති වුත්තං. අණ්ඩජානඤ්ච අභාවකානන්ති යොජෙතබ්බං. සන්තතිසීසානීති කලාපසන්තානමූලානි. යදිපි විකාරරූපානි පටිසන්ධික්ඛණෙ න සන්ති, ලක්ඛණපරිච්ඡෙදරූපානි පන සන්තීති තානි පරමත්ථතො අපරිනිප්ඵන්නානීති වජ්ජෙන්තො ආහ ‘‘රූපරූපතො’’ති. ඵස්සාදිකෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධභාවෙන එකත්තං නෙත්වා ‘‘තෙවීසති ධම්මා’’ති වුත්තං. අපනෙත්වාති කලාපන්තරගතෙ පථවීආදිකෙ සමානලක්ඛණතාය අග්ගහෙත්වා.

තෙසන්ති බ්‍රහ්මකායිකාදීනං. විත්ථාරෙනාති චතූසුපි සන්තතිසීසෙසු රූපානං අසඞ්ඛිපනෙන.

කාමභවෙ පන යස්මා සෙසඔපපාතිකානන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි කාමභවෙ ඔපපාතිකා වුත්තා න සන්ති, යෙන සෙසග්ගහණං සාත්ථකං භවෙය්‍ය, අණ්ඩජගබ්භසෙය්‍යකෙහි පන ඔපපාතිකසංසෙදජා සෙසා හොන්තීති සෙසග්ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා බ්‍රහ්මකායිකාදිකෙහි ඔපපාතිකෙහි වුත්තෙහි සෙසෙ සන්ධාය ‘‘සෙසඔපපාතිකාන’’න්ති ආහ. තෙ පන අරූපිනොපි සන්තීති ‘‘කාමභවෙ’’ති වුත්තං. අපරිපුණ්ණායතනානං පන නාමරූපං යථාසම්භවං රූපමිස්සකවිඤ්ඤාණනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙන සක්කා ධම්මගණනතො විඤ්ඤාතුන්ති න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

පටිසන්ධිචිත්තෙන සහ පවත්තඋතුතොති පටිසන්ධිචිත්තෙන සහ උප්පන්නරූපෙසු තෙජොධාතුතො. හදයවත්ථුනො තඞ්ඛණුප්පන්නත්තා පටිසන්ධිචිත්තස්ස වත්ථුදුබ්බලතා. තෙසං අජ්ඣොහරිතාහාරෙන අනුගතෙ සරීරෙ ආහාරසමුට්ඨානං සුට්ඨද්ධකන්ති සම්බන්ධො. නරොති තෙනෙව මාතුකුච්ඡිගතභාවෙන තිරොක්ඛො. අවකංසතො ද්වෙ අට්ඨකානෙව උතුචිත්තසමුට්ඨානානි හොන්තීති සසද්දකාලං සන්ධාය ‘‘උක්කංසතො ද්වින්නං නවකාන’’න්ති වුත්තං. පුබ්බෙති යං පුබ්බෙ සන්තතිද්වයාදිකං සත්තකපරියොසානං රූපං ඉධ වුත්තං, තං එකෙකස්ස චිත්තස්ස තීසු තීසු ඛණෙසු උප්පජ්ජමානමෙව වුත්තන්ති කත්වා ආහ ‘‘පුබ්බෙ…පෙ… සත්තතිවිධ’’න්ති. දුවිධම්පි තන්ති උතුසමුට්ඨානං, චිත්තසමුට්ඨානඤ්චාති දුවිධම්පි තං සද්දං.

සණ්ඨාතුන්ති අද්ධනියභාවෙන ඨාතුං, අත්තනො පන ඛණමත්තං තිට්ඨතෙව. චතුද්දිසා වවත්ථාපිතාති අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨසීසා මූලෙන චතූසු දිසාසු වවත්ථාපිතා. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලිඞ්ගෙත්වා ඨිතා භින්නවාහනිකා විය ච.

639. පඤ්චවොකාරභවෙ ච පවත්තියන්ති රූපාජනකකම්මජපඤ්චවිඤ්ඤාණප්පවත්තිකාලං, සහජාතවිඤ්ඤාණපච්චයඤ්ච සන්ධායාහ. තදා හි තතො නාමමෙව හොතීති. කම්මවිඤ්ඤාණපච්චයා පන තදාපි උභයං හොතීති සක්කා වත්තුං, පච්ඡාජාතවිඤ්ඤාණපච්චයා ච රූපං උපත්ථද්ධං හොතීති. අසඤ්ඤෙසූතිආදි කම්මවිඤ්ඤාණපච්චයං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්චවොකාරභවෙ ච පවත්තියන්ති භවඞ්ගාදිජනකකම්මතො අඤ්ඤෙන රූපුප්පත්තිකාලං, නිරොධසමාපත්තිකාලං, භවඞ්ගාදිඋප්පත්තිකාලතො අඤ්ඤකාලඤ්ච සන්ධාය වුත්තන්ති යුත්තං. භවඞ්ගාදිඋප්පත්තිකාලෙ හි තංජනකෙන කම්මුනා උප්පජ්ජමානං රූපං, සො ච විපාකො කම්මවිඤ්ඤාණපච්චයො හොතීති සක්කා වත්තුං. සහජාතවිඤ්ඤාණපච්චයානපෙක්ඛම්පි හි පවත්තියං කම්මෙන පවත්තමානං රූපං, නාමඤ්ච න කම්මවිඤ්ඤාණානපෙක්ඛං හොතීති. සබ්බත්ථාති පටිසන්ධියං, පවත්තෙ ච. සහජාතවිඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, කම්මවිඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපඤ්ච යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්චාති එත්ථ නාමරූපසද්දො අත්තනො එකදෙසෙන නාමසද්දෙන නාමසද්දස්ස සරූපො, රූපසද්දෙන ච රූපසද්දස්ස, තස්මා සරූපානං එකසෙසොති එකදෙසසරූපෙකසෙසො, නාමරූපසද්දස්ස ඨානං ඉතරෙසඤ්ච නාමරූපසද්දානං අදස්සනන්ති අත්ථො.

විපාකතො අඤ්ඤං අවිපාකං. යතො ද්විධා මතං, තතො යුත්තමෙව ඉදන්ති යොජෙතබ්බං.

කුසලාදිචිත්තක්ඛණෙති ආදි-සද්දෙන අකුසලකිරියචිත්තක්ඛණෙ විය විපාකචිත්තක්ඛණෙපි විපාකාජනකකම්මසමුට්ඨානං සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. විපාකචිත්තක්ඛණෙ පන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණපච්චයා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන උභයඤ්ච ලබ්භතීති තාදිසවිපාකචිත්තක්ඛණවජ්ජනත්ථං ‘‘කුසලාදිචිත්තක්ඛණෙ’’ති වුත්තං.

640. සුත්තන්තිකපරියායතොති පට්ඨානෙ රූපානං උපනිස්සයපච්චයස්ස අවුත්තත්තා වුත්තං. සුත්තන්තෙ පන යස්මිං සති යං හොති, අසති ච න හොති, සො තස්ස උපනිස්සයො නිදානං හෙතු පභවොති කත්වා ‘‘විඤ්ඤාණූපනිසං නාමරූප’’න්ති රූපස්ස ච විඤ්ඤාණූපනිස්සයතා වුත්තා. වනපත්ථපරියායෙ ච වනපත්ථගාමනිගමනගරජනපදපුග්ගලූපනිස්සයො ඉරියාපථවිහාරො, තතො ච චීවරාදීනං ජීවිතපරික්ඛාරානං කසිරෙන, අප්පකසිරෙන ච සමුදාගමනං වුත්තං, න ච වනපත්ථාදයො ආරම්මණූපනිස්සයාදිභාවං ඉරියාපථානං, චීවරාදිසමුදාගමනස්ස ච භජන්ති. තස්මා විනා අභාවො එව සුත්තන්තිකපරියායතො උපනිස්සයභාවො දට්ඨබ්බො. නාමස්ස අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං කම්මාරම්මණපටිසන්ධිආදිකාලෙ ආරම්මණපච්චයොව හොතීති වත්තබ්බමෙව නත්ථීති රූපස්සෙව සුත්තන්තිකපරියායතො එකධාව පච්චයභාවො වුත්තො. සසංසයස්ස හි රූපස්සෙතං පච්චයො හොතීති වුත්තෙ නාමස්ස හොතීති වත්තබ්බමෙව නත්ථීති.

පවත්තස්ස පාකටත්තා අපාකටං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා පුච්ඡති ‘‘කථං පනෙත’’න්තිආදිනා. සුත්තතො නාමං, යුත්තිතො රූපං විඤ්ඤාණපච්චයා හොතීති ජානිතබ්බං.

යුත්තිතො සාධෙත්වා සුත්තෙන තං දළ්හං කරොන්තො ‘‘කම්මසමුට්ඨානස්සාපි හී’’තිආදිමාහ. චිත්තසමුට්ඨානස්සෙවාති චිත්තසමුට්ඨානස්ස විය. එත්ථ ච ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; උදා. 1) භාසමානෙන භගවතා යස්මා උපපරික්ඛමානානං පණ්ඩිතානං පරමත්ථතො නාමරූපමත්තමෙව පවත්තමානං දිස්සති, න සත්තො, න ජීවො, තස්මා කෙනචි අප්පටිවත්තියං අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං හොති. සුඤ්ඤතප්පකාසනඤ්හි ධම්මචක්කප්පවත්තනන්ති. අථ වා නාමරූපමත්තතාවචනෙන පවත්තියා දුක්ඛසච්චමත්තතා වුත්තා. දුක්ඛසච්චප්පකාසනෙන ච තස්ස සමුදයො, තස්ස ච නිරොධො, නිරොධගාමිනිපටිපදා ච පකාසිතා එව හොති. අහෙතුකස්ස දුක්ඛස්ස, හෙතුනිරොධා අනිරුජ්ඣනකස්ස ච අභාවා, නිරොධස්ස ච උපායෙන විනා අනධිගන්තබ්බත්තාති චතුසච්චප්පකාසනං ධම්මචක්කප්පවත්තනං නිද්ධාරෙතබ්බං.