සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණපදවිත්ථාරකථාවණ්ණනා

620. යථාවුත්තසඞ්ඛාරපච්චයා උප්පජ්ජමානං තං කම්මනිබ්බත්තමෙව භවිතුං අරහතීති ‘‘බාත්තිංස ලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණානි සඞ්ගහිතානී’’ති ආහ. ධාතුකථායං පන විප්පයුත්තෙන සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණෙන යෙ ධම්මා, සළායතනපච්චයා ඵස්සෙන යෙ ධම්මා, ඵස්සපච්චයා වෙදනාය යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙ ධම්මා කතිහි ඛන්ධෙහි…පෙ… සඞ්ගහිතා? තෙ ධම්මා අසඞ්ඛතං ඛන්ධතො ඨපෙත්වා එකෙන ඛන්ධෙන, එකාදසහි ආයතනෙහි, එකාදසහි ධාතූහි සඞ්ගහිතා. කතිහි අසඞ්ගහිතා? චතූහි ඛන්ධෙහි, එකෙනායතනෙන, සත්තහි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති (ධාතු. 466) වචනතො සබ්බවිඤ්ඤාණඵස්සවෙදනාපරිග්ගහො කතො. යදි හි එත්ථ විඤ්ඤාණඵස්සවෙදනා සප්පදෙසා සියුං, ‘‘විපාකා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 3) ඉමස්ස විය විසජ්ජනං සියා. තස්මා තත්ථ අභිධම්මභාජනීයවසෙන සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණාදයො ගහිතාති අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරො ච අභිධම්මභාජනීයෙ (විභ. 243) චතුභූමකකුසලසඞ්ඛාරො, අකුසලසඞ්ඛාරො ච වුත්තොති එසො එව ධාතුකථායං ගහිතොති දට්ඨබ්බො. භවො පන ධාතුකථායං කම්මූපපත්තිභවවිසෙසදස්සනත්ථං න අභිධම්මභාජනීයවසෙන ගහිතො, එවඤ්ච කත්වා තත්ථ ‘‘උපාදානපච්චයා භවො’’ති අනුද්ධරිත්වා ‘‘කම්මභවො’’තිආදිනා (ධාතු. 66) නයෙන භවො උද්ධටො.

ලොකියවිපාකමනොවිඤ්ඤාණමෙව සන්ධායාහ ‘‘බාවීසතිවිධං හොතී’’ති. ඡහි විඤ්ඤාණෙහීති යථාඅධිකතෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි ඡහි විඤ්ඤාණෙහි. කස්මා පනෙත්ථ ලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණස්සෙව ගහණං කතන්ති ආහ ‘‘ලොකුත්තරානි පන වට්ටකථාය න යුජ්ජන්තී’’ති. යදි එවං කස්මා ධාතුකථායං ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’තිආදීසු (ධාතු. 362) ලොකුත්තරවිපාකානම්පි ගහණං කතන්ති? තං යථාධම්මසාසනත්තා අභිධම්මදෙසනාය විපාකත්තිකෙ (ධ. ස. තිකමාතිකා 3) විය අනවසෙසවිපාකධම්මසඞ්ගණ්හනවසෙන වුත්තං. සුත්තන්තදෙසනා පන යථානුලොමදෙසනාති තත්ථ පවත්තිනිවත්තියො අසඞ්කරතො දස්සෙතබ්බා. තස්මා තදත්ථසංවණ්ණනාති කත්වා පවත්තිකථායං ලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණානියෙව ගහිතානි. තෙනෙවාහ ‘‘වට්ටකථාය න යුජ්ජන්තීති න ගහිතානී’’ති.

යථා කතං කම්මං ඵලදානෙ සමත්ථං හොති, තථා කතං ‘‘උපචිත’’න්ති වුච්චතීති විපාකදානයොග්‍යමෙව සඞ්ඛාරං ගණ්හන්තො ‘‘උපචිතකම්මාභාවෙ’’ති ආහ. හෙතු නාම බ්‍යතිරෙකප්පධානන්ති අභාව-ග්ගහණං, තෙන කම්මෙ සති භාවතො, අසති අභාවතොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. යථා පනස්ස විඤ්ඤාණස්ස සඞ්ඛාරපච්චයතා න සිද්ධා, න එවං විපාකභාවො. සො පන සිද්ධොති කත්වා ආහ ‘‘විපාකංහෙත’’න්ති. තෙන විඤ්ඤාණස්ස විපාකභාවෙන සඞ්ඛාරපච්චයත්තං සාධෙති. තස්ස පන සාධනත්ථං ‘‘උපචිතකම්මාභාවෙ විපාකාභාවතො’’ති වුත්තන්ති තං විවරන්තො ‘‘විපාකඤ්චා’’තිආදිමාහ. යදි උප්පජ්ජෙය්‍යාති යදි කම්මනිරපෙක්ඛො විපාකො උප්පජ්ජෙය්‍ය. සබ්බෙසං සත්තානං බ්‍රහ්මත්තං උපගතානං ඝානාදිවිඤ්ඤාණානි මහාවිපාකවිඤ්ඤාණානීති තස්ස තස්ස විපාකස්ස අනොකාසෙ ඨිතානම්පි. විපාකානීති විඤ්ඤාණාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො, සබ්බවිපාකවිඤ්ඤාණානීති අත්ථො.

සඞ්ඛාරා බහූ එකූනතිංසචෙතනාභෙදතො, විඤ්ඤාණානි ච බහූනි බාත්තිංසවිධත්තා, න ච සබ්බතො සබ්බානීති ආහ ‘‘කතරසඞ්ඛාරපච්චයා කතරවිඤ්ඤාණන්ති චෙ’’ති. ‘‘විඤ්ඤාණ’’න්ති ච ඉදං විඤ්ඤාණසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා වුත්තං. කාමං ඛන්ධනිද්දෙසෙපි (විසුද්ධි. 2.451 ආදයො) ඉමානි විඤ්ඤාණානි නිද්දිට්ඨානි, තං පන අතිසංඛිත්තං, න ච තත්ථ නෙසං සඞ්ඛාරපච්චයතා විභාවිතාති තං පවත්තියං, පටිසන්ධියඤ්ච භවාදීසු පවත්තනාකාරවසෙන විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කාමාවචරපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරපච්චයා’’තිආදි ආරද්ධං. මනොවිඤ්ඤාණෙති නිද්ධාරණෙ භූම්මං. මහාවිපාකානීති විඤ්ඤාණාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො. මහාවිපාකාති පන පාඨෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුයොති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

621. යංසඞ්ඛාරපච්චයාති යස්ස යස්ස සඞ්ඛාරස්ස පච්චයභාවෙන. යං විඤ්ඤාණන්ති ‘‘යං යං විඤ්ඤාණ’’න්ති එවං උභයත්ථ ආමෙඩිතලොපො දට්ඨබ්බො. ‘‘හොතී’’ති ඉමිනා කාරණභාවෙ විඤ්ඤාණස්ස සබ්භාවමත්තං පවෙදිතං, න පවත්තිවිසෙසොති තං දස්සෙන්තො ‘‘එවං පවත්ති වෙදිතබ්බා’’ති ආහ. බ්‍රහ්මානම්පි අනිට්ඨරූපාදිආපාථගමනෙ අකුසලවිපාකචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි කදාචි උප්පජ්ජන්තීති ‘‘ඉමානි තෙරස…පෙ… පවත්තන්තී’’ති වුත්තං. තත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වොකාරො විත්ථාරො එත්ථාති පඤ්චවොකාරො, සො එව භවො, එතස්මිං පඤ්චවොකාරභවෙ. හොති හි භින්නාධිකරණානම්පි අඤ්ඤපදත්ථසමාසො යථා ‘‘උරසිලොමො’’ති. අථ වා යථාපච්චයං පවත්තමානෙහි පඤ්චහි ඛන්ධෙහි වොකරීයතීති පඤ්චවොකාරො, සො එව භවොති සබ්බං පුබ්බෙ විය.

‘‘පවත්තියඤ්ඤෙව පවත්තන්තී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි ආරද්ධං.

‘‘යෙභුය්‍යෙන ලොභසම්පයුත්තජවනාවසානෙ’’ති ඉදං පටිඝවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසම්පයුත්තානන්තරං සොමනස්සසහගතස්ස අනුප්පජ්ජනතොති කෙචි, තං න ගහෙතබ්බං. ‘‘චක්ඛුං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජති, දිට්ඨි උප්පජ්ජති…පෙ… විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, උද්ධච්චං උප්පජ්ජති, අකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති වචනතො. ඉට්ඨං චෙ ආරම්මණං, සොමනස්සතදාරම්මණං න න උප්පජ්ජතීති. ජවනෙන තදාරම්මණනියමෙ සොමනස්සසහගතානන්තරං සොමනස්සසහගතානෙව සන්ධාය වුත්තන්ති අපරෙ, තං විචාරෙතබ්බං උපෙක්ඛාසහගතකුසලාකුසලජවනානන්තරම්පි සොමනස්සතදාරම්මණස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා. උපෙක්ඛාසහගතකිරියාජවනානන්තරමෙව හි සොමනස්සතදාරම්මණං න ඉච්ඡන්ති.

යස්මා පන තිහෙතුකජවනාවසානෙ ච කදාචි අහෙතුකං තදාරම්මණං හොති, තස්මා ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති වුත්තං. යස්මා එකචිත්තක්ඛණායුකං ජවනාරම්මණං හොති, තදා තත්ථ එකමෙව තදාරම්මණං හොතීති කත්වා ‘‘සකිං වා’’ති වුත්තන්ති කෙචි. අපරෙ පන තදාරම්මණං නාම ජවනාරම්මණානුභවනකිච්චං, තං එකචිත්තක්ඛණිකෙ තථා ආසන්නභෙදෙ ආරම්මණෙ නුප්පජ්ජති. තස්මා ‘‘සකිං වා’’ති ඉදං දිරත්තතිරත්තාදි විය වචනසිලිට්ඨතාවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, ද්වික්ඛත්තුමෙව පන උප්පජ්ජතීති. ‘‘දිරත්තතිරත්ත’’න්ති (පාචි. 50) එත්ථ හි වා-සද්දස්ස අභාවා වචනසිලිට්ඨතාමත්තෙන දිරත්තග්ගහණං කතන්ති යුජ්ජති. ‘‘නිරන්තරං තිරත්තදස්සනත්ථං වා’’ති ඉධ පන වා-සද්දො විකප්පත්ථො වුත්තොති සකිං එව ච කදාචි පවත්තිං සන්ධාය ‘‘සකිං වා’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙව හි සම්මොහවිනොදනියං සකිං තදාරම්මණප්පවත්තියා විචාරෙතබ්බතං දස්සෙන්තෙන ‘‘චිත්තප්පවත්තිගණනායං පන සබ්බද්වාරෙසු තදාරම්මණෙ ද්වෙ එව චිත්තවාරා ආගතා’’ති (විභ. අට්ඨ. 227) වුත්තං.

තත්ථ චිත්තප්පවත්තිගණනායන්ති විපාකකථායං බලවරූපාදිආරම්මණෙ වුත්තං චිත්තප්පවත්තිගණනං සන්ධායාහ. තත්ථ හි ද්වෙව තදාරම්මණුප්පත්තිවාරා වුත්තා. තදෙව හි සන්ධාය ඉධාපි වුත්තං ‘‘අභිධම්මට්ඨකථායං පන තදාරම්මණෙ ද්වෙ චිත්තවාරා ආගතා’’ති. අභිධම්මට්ඨකථායං අනියතාරම්මණට්ඨානකිච්චා හුත්වා පවත්තන්තීති (විභ. අට්ඨ. 227) ද්වාරං අනාමසිත්වා එව වුත්තං, තං අනන්තරං පරතො වුත්තසහෙතුකවිපාකවිඤ්ඤාණානං සදිසසංවණ්ණනං කාතුකාමතාධිප්පායෙන වුත්තං. අහෙතුකද්වයාදීනඤ්හි භවඞ්ගභූතානං සයමෙව ද්වාරත්තා, චුතිපටිසන්ධිභූතානඤ්ච භවඞ්ගසඞ්ඛාතෙන, අඤ්ඤෙන ච ද්වාරෙන අනුප්පත්තිතො නියතං, අනියතං වා ද්වාරං එතෙසන්ති න සක්කා වත්තුන්ති.

අහෙතුකද්වයස්ස පන සන්තීරණතදාරම්මණභූතස්ස ද්වාරං ලබ්භති, තඤ්ච අනියතන්ති තම්පි ගණ්හන්තො ‘‘අනියතද්වාරාරම්මණට්ඨානකිච්චා හුත්වා පවත්තන්තී’’ති ආහ. තෙනෙව චෙත්ථ මහාවිපාකානම්පි තදාරම්මණභූතානං ද්වාරං ලබ්භතීති තත්ථාපි ද්වාරග්ගහණං කතං.

එකස්ස සත්තස්ස පවත්තො රූපාවචරවිපාකො පථවීකසිණාදීසු යස්මිං ආරම්මණෙ පවත්තො, තතො අඤ්ඤස්මිං තස්ස පවත්ති නත්ථීති රූපාවචරානං නියතාරම්මණතා වුත්තා. ඉතරානි ආරුප්පවිපාකවිඤ්ඤාණානි. නියතං අවත්ථුකානීති නියතාවත්ථුකානි. කසිණුග්ඝාටිමාකාසාදීසුයෙව ආරම්මණෙසු පවත්තනතො නියතාරම්මණානි. තත්‍රාති පවත්තියං. අස්සාති බාත්තිංසවිධස්ස විපාකවිඤ්ඤාණස්ස. තෙ තෙ සඞ්ඛාරාති යථාවුත්තා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිසඞ්ඛාරා. කම්මපච්චයෙනාති නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන. උපනිස්සයපච්චයෙනාති පකතූපනිස්සයපච්චයෙන.

622. එවං පවත්තියං විඤ්ඤාණප්පවත්තිං දස්සෙත්වා පටිසන්ධියං දස්සෙතුං ‘‘යං පන වුත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අනුරූපාය පටිසන්ධියාති අනුරූපෙන පටිසන්ධිකිච්චෙන. තං පන අනුරූපතං සයමෙව වක්ඛති. භවන්තරෙන භවන්තරස්ස සන්ධානං ඉධ පටිසන්ධීති තං අචිත්තකම්පි අත්ථෙවාති කත්වා ‘‘කති පටිසන්ධියො’’ති පුච්ඡං කත්වාපි ‘‘කති පටිසන්ධිචිත්තානී’’ති පුච්ඡා කතා. ‘‘කෙන කත්ථා’’ති කෙන චිත්තෙන කස්මිං භවෙ.

තත්ථාති තෙසු එකූනවීසතියා පටිසන්ධිචිත්තෙසු. කුසලවිපාකාය අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුයාති සම්බන්ධො. නත්ථි දෙවෙසු අහෙතුකා පටිසන්ධීති ‘‘මනුස්සලොකෙ’’ති විසෙසනං. නපුංසකාදීනන්ති ආදිසද්දෙන මම්මාදීනං සඞ්ගහො. කෙචි පන එකච්චෙ අහෙතුකපටිසන්ධිකා අවිකලින්ද්‍රියා හුත්වා ථොකං විචාරණපකතිකාපි හොන්තියෙව, තස්මා තාදිසානම්පි ඉධ ආදිසද්දෙන සඞ්ගහොති වදන්ති. සඞ්ඛෙපතොති සමාසතො, අසුකාය පටිසන්ධියා අසුකං ආරම්මණන්ති විභාගං අකත්වාති අත්ථො.

සෙසානන්ති රූපාවචරා පඤ්ච, පඨමතතියාරුප්පා ද්වෙති ඉමාසං වුත්තාවසෙසානං සත්තන්නං පටිසන්ධීනං. පච්චුප්පන්නාරම්මණං චුතිචිත්තං නාම නත්ථි පටිසන්ධිආරම්මණෙ එව පවත්තනතො. ද්වීසු ආරම්මණෙසූති අතීතනවත්තබ්බවසෙන ද්වීසු ආරම්මණෙසු.

623. තානීති පුබ්බෙ කතානි කම්මානි. අස්සාති ආසන්නමරණස්ස පුග්ගලස්ස. ඔලම්බන්තීති සායන්හෙ මහන්තානං පබ්බතකූටානං ඡායා විය භූමියං තස්ස චිත්තෙ අවලම්බන්ති උපතිට්ඨන්ති. තස්මිං නිරුද්ධෙති තස්මිං චුතිචිත්තෙ නිරුද්ධමත්තෙ තස්ස නිරොධසමනන්තරමෙව. තදෙවාති තංයෙව යථාවුත්තජවනවීථියා ආරම්මණභූතං. අවිජ්ජාතණ්හාදීසු කිලෙසෙසු අනුපච්ඡින්නෙස්වෙව කම්මාදිනො උපට්ඨානං, තඤ්ච ආරබ්භ චිත්තසන්තානස්ස භවන්තරනින්නපොණපබ්භාරතා හොතීති ආහ ‘‘අනුපච්ඡින්නකිලෙසබලවිනාමිත’’න්ති. සන්තානෙ හි විනාමිතෙ තදෙකදෙසභූතං පටිසන්ධිචිත්තඤ්ච විනාමිතමෙව හොති, න ච එකදෙසවිනාමිතභාවෙන විනා සන්තානස්ස විනාමිතතා අත්ථීති. සබ්බත්ථ පන දුග්ගතිපටිසන්ධිනින්නාය චුතියා පුරිමජවනානි අකුසලානි, ඉතරාය ච කුසලානීති නිච්ඡිනන්ති. ‘‘නිමිත්තස්සාදගධිතං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨති, අනුබ්‍යඤ්ජනස්සාදගධිතං වා, තස්මිං චෙ සමයෙ කාලං කරොති, ඨානමෙතං විජ්ජති, යං ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං උපපජ්ජෙය්‍ය නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’ති (සං. නි. 4.235) හි වුත්තං, තස්මා අකුසලං දුග්ගතියං, කුසලඤ්ච සුගතියං පටිසන්ධියා උපනිස්සයො හොතීති. අරහතො පන සබ්බසො කිලෙසානං උපච්ඡින්නත්තා පටිප්පස්සද්ධසබ්බභවුස්සුක්කතාය කම්මාදිනිමිත්තං න උපට්ඨහති, තතො විජ්ජමානම්පි කම්මං අලද්ධසහායත්තා පටිසන්ධිං න ජනෙති.

වුත්තප්පකාරකම්මවසෙනාති පාපකම්මවසෙන, තදුපට්ඨාපිතන්ති අධිප්පායො. ‘‘නරකාදීසු අග්ගිජාලවණ්ණාදික’’න්ති ඉදං තංසදිසතාවසෙන වුත්තං. න හි සො එව නිරයග්ගිවණ්ණාදි තදා තස්ස ආපාථං ආගච්ඡති. තත්ථ අග්ගිජාලවණ්ණාදිකන්ති ආදි-සද්දෙන වෙත්තරණීසිම්බලිඅසිපත්තවනාදිවණ්ණං සඞ්ගණ්හාති. නරකාදීසූති පන ආදි-සද්දෙන පෙතතිරච්ඡානානං නිබද්ධසඤ්චරණට්ඨානපරියාපන්නවණ්ණං. මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡතීති කම්මබලෙන උපට්ඨාපිතවණ්ණායතනං සුපිනං පස්සන්තස්ස විය, දිබ්බචක්ඛුස්ස විය ච මනොද්වාරෙ එව ගොචරභාවං ගච්ඡති. එකං ආවජ්ජනං, පඤ්ච ජවනානි, ද්වෙ තදාරම්මණානීති තීණි වීථිචිත්තානි.

රාගාදිහෙතුභූතං හීනමාරම්මණන්ති අකුසලවිපාකස්ස ආරම්මණං භවිතුං යුත්තං අනිට්ඨමාරම්මණමාහ. තම්පි හි සඞ්කප්පනවසෙන රාගස්සාපි හෙතු හොතීති. අකුසලවිපාකජනකකම්මසහජාතානං වා තංසදිසාසන්නචුතිජවනචෙතනාසහජාතානඤ්ච රාගාදීනං හෙතුභාවො එව හීනතා. තඤ්හි පච්ඡානුතාපජනකකම්මානමාරම්මණං කම්මවසෙන අනිට්ඨං අකුසලවිපාකස්ස ආරම්මණං භවෙය්‍ය. අඤ්ඤථා ච ඉට්ඨාරම්මණෙ පවත්තස්ස අකුසලකම්මස්ස විපාකො අකුසලකම්මනිමිත්තාරම්මණො න භවෙය්‍ය. න හි අකුසලවිපාකො ඉට්ඨාරම්මණො භවිතුං අරහතීති.

පඤ්චද්වාරෙ ච ආපාථං ආගච්ඡන්තං පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං ආසන්නකතකම්මාරම්මණසන්තතියං උප්පන්නං, තංසදිසඤ්ච දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤථා තදෙව පටිසන්ධිආරම්මණූපට්ඨාපකං, තදෙව ච පටිසන්ධිජනකං භවෙය්‍ය. න ච පටිසන්ධියා උපචාරභූතානි විය, එතස්මිං තයා පවත්තිතබ්බන්ති පටිසන්ධියා ආරම්මණං අනුප්පාදෙන්තානි විය ච පවත්තානි චුතිආසන්නානි ජවනානි පටිසන්ධිජනකානි භවෙය්‍යුං. ‘‘කතත්තා උපචිතත්තා’’ති (ධ. ස. 431) හි වුත්තං. තදා ච තංසමානවීථියං විය පවත්තමානානි කථං කතූපචිතානි සියුං? තදා න අස්සාදිතානි. න ච ලොකියානි ලොකුත්තරානි විය සමානවීථිඵලානි හොන්ති. ‘‘පුබ්බෙ වාස්ස තං කතං හොති පාපකම්මං දුක්ඛවෙදනීයං, පච්ඡා වාස්ස තං කතං හොති පාපකම්මං දුක්ඛවෙදනීයං, මරණකාලෙ වාස්ස හොති මිච්ඡාදිට්ඨි සමත්තා හොති සමාදින්නා. තෙන සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.303) සුත්තෙ මරණකාලෙ සමත්තාය සමාදින්නාය මිච්ඡාදිට්ඨියා, සම්මාදිට්ඨියා ච සහජාතචෙතනාය පටිසන්ධිදානං වුත්තං, න ච දුබ්බලෙහි පඤ්චද්වාරිකජවනෙහි මිච්ඡාදිට්ඨි, සම්මාදිට්ඨි වා සමත්තා හොති සමාදින්නා. තථා හි වුත්තං සම්මොහවිනොදනියං ‘‘සබ්බම්පි හෙතං කුසලාකුසලධම්මපටිවිජානනාදිචවනපරියොසානං කිච්චං මනොද්වාරිකචිත්තෙනෙව හොති, න පඤ්චද්වාරිකෙනාති සබ්බස්සපෙතස්ස කිච්චස්ස කරණෙ සහජවනකානි වීථිචිත්තානි පටික්ඛිත්තානී’’ති (විභ. අට්ඨ. 766).

තත්ථ හි න කිඤ්චි ධම්මං පටිවිජානාතීති ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2) එවං වුත්තං එකම්පි කුසලං වා අකුසලං වා න පටිවිජානාතීති ච වුත්තං. යෙසං පටිවිභාවනප්පවත්තියා සුඛං වා දුක්ඛං වා අන්වෙති, තෙසං සා පවත්ති පඤ්චද්වාරෙ පටික්ඛිත්තා. කුසලාකුසලකම්මසමාදානඤ්ච තාදිසමෙවාති. තදාරම්මණානන්තරං පන චවනං, තදනන්තරා ච උපපත්ති මනොද්වාරිකා එව හොති, න සහජවනකවීථිචිත්තපරියාපන්නාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ඉධ පඤ්චද්වාරිකතදාරම්මණානන්තරා චුති, තදනන්තරා පටිසන්ධි ච වුත්තාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ අවසෙසපඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ රූපාදිම්හි උප්පන්නං පටිසන්ධිං සන්ධාය ‘‘පච්චුප්පන්නාරම්මණං උපපත්තිචිත්තං පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති, අවසෙසඑකචිත්තක්ඛණායුකෙ ච උප්පන්නං පටිසන්ධිං සන්ධාය ‘‘පච්චුප්පන්නාරම්මණං උපපත්තිචිත්තං අතීතාරම්මණස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ච වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

624. කණ්හපක්ඛෙ සුක්කපක්ඛං ඨපෙත්වාති එත්ථ යථා පුබ්බෙ ‘‘පාපකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා’’ති වුත්තෙ කණ්හපක්ඛෙ ‘‘අනවජ්ජකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා’’ති සුක්කපක්ඛො වුත්තො, එවං ‘‘දුග්ගතිපරියාපන්නං පටිසන්ධිචිත්තං, නරකාදීසු අග්ගිජාලවණ්ණාදිකං දුග්ගතිනිමිත්ත’’න්ති ච වුත්තෙ කණ්හපක්ඛෙ ‘‘සුගතිපරියාපන්නං පටිසන්ධිචිත්තං, මනුස්සලොකෙ රත්තකම්බලසදිසමාතුකුච්ඡිවණ්ණසඞ්ඛාතං, දෙවලොකෙ වා උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛාදිවණ්ණසඞ්ඛාතං සුගතිනිමිත්ත’’න්ති එවං සුක්කපක්ඛං ඨපෙත්වා සෙසං සබ්බං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අතීතපච්චුප්පන්නාරම්මණායාති කම්මකම්මනිමිත්තවසෙන අතීතාරම්මණාය, මාතුකුච්ඡිවණ්ණාදිසුගතිනිමිත්තවසෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණාය.

625. තඤ්ච ඛොති යදෙතං ‘‘අනවජ්ජකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා’’ති අනියමනං කතං, තඤ්ච ඛො. කම්මනිමිත්තමෙව ආපාථමාගච්ඡති එකන්තතො අත්තනො කම්මාරම්මණතාය මහග්ගතවිපාකස්ස. සුද්ධාය වාති මහග්ගතකම්මනිමිත්තාරම්මණාය ජවනවීථියා, තදාරම්මණරහිතායාති අත්ථො, සා පන ජවනවීථි මහග්ගතවිපාකස්ස උපචාරො විය දට්ඨබ්බා. කෙචි පන තඤ්ච වීථිං මහග්ගතාවසානං වදන්ති. ‘‘නවත්තබ්බාරම්මණා වා’’ති ඉදං රූපාවචරපටිසන්ධිං, ආරුප්පෙසු ච පඨමං, තතියඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. දුතියචතුත්ථා පන අතීතාරම්මණවචනෙනෙව ගහිතා.

මාතුකුච්ඡිවණ්ණසඞ්ඛාතන්තිආදිනා වණ්ණො එව ගතිනිමිත්තභාවෙන ආගතො. තත්ථ සද්දො තාව අනුපාදින්නභාවෙන සුගතිපරියාපන්නතාය ගතිනිමිත්තභාවෙන අට්ඨකථාසු නාගතොති යුත්තමෙතං, ගන්ධාදීනං පන අනාගමනෙ කාරණං වීමංසිතබ්බං.

අයං තාත තවත්ථාය බුද්ධපූජා කරීයතීතිආදීසු පුබ්බචෙතනාවසෙන පුඤ්ඤං හොති. සබ්බන්තිමජවනෙ වත්තමානස්සාපීති වදන්ති.

626. ‘‘එතෙනානුසාරෙන ආරුප්පචුතියාපි අනන්තරා පටිසන්ධි වෙදිතබ්බා’’ති ඉදං කස්මා වුත්තං, නනු ‘‘පථවීකසිණජ්ඣානාදිවසෙන පටිලද්ධමහග්ගතස්ස සුගතියං ඨිතස්සා’’ති එවමාදිකෙ එව නයෙ අයම්පි පටිසන්ධි අවරුද්ධාති? න, තත්ථ රූපාවචරචුතිඅනන්තරාය එව පටිසන්ධියා වුත්තත්තා. තත්ථ හි ‘‘පථවීකසිණාදිකං වා නිමිත්තං මහග්ගතචිත්තං වා මනොද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡති, චක්ඛුසොතානං වා’’තිආදිනා තෙන වචනෙන රූපාවචරචුතියා එව අනන්තරා පටිසන්ධි වුත්තාති විඤ්ඤායති. අථාපි යථාසම්භවයොජනාය අයම්පි පටිසන්ධි තත්ථෙව අවරුද්ධා, අරූපාවචරචුතිඅනන්තරා පන රූපාවචරපටිසන්ධි නත්ථි. අරූපාවචරෙ ච උපරූපරි චුතියා අනන්තරා හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා පටිසන්ධි නත්ථීති චතුත්ථාරුප්පචුතියා නවත්තබ්බාරම්මණපටිසන්ධි නත්ථි. තෙන තතො තත්ථෙව අතීතාරම්මණා, කාමාවචරෙ ච අතීතපච්චුප්පන්නාරම්මණා පටිසන්ධි. ඉතරාහි ච යථාසම්භවං අතීතනවත්තබ්බාරම්මණා ආරුප්පපටිසන්ධි, අතීතපච්චුප්පන්නාරම්මණා ච කාමාවචරපටිසන්ධි යොජෙතබ්බාති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං විසුං උද්ධරණං කතං.

627. එවං ආරම්මණවසෙන එකවිධාය කාමාවචරසුගතිචුතියා දුවිධා දුග්ගතිපටිසන්ධි, දුග්ගතිචුතියා දුවිධා සුගතිපටිසන්ධි, කාමාවචරසුගතිචුතියා ද්විඑකද්විප්පකාරානං කාමරූපාරූපානං වසෙන පඤ්චවිධා සුගතිපටිසන්ධි, රූපාවචරචුතියා තථෙව පඤ්චවිධා, දුවිධාය ආරුප්පචුතියා පච්චෙකං ද්වින්නං ද්වින්නං කාමාරුප්පානං වසෙන අට්ඨවිධා ච පටිසන්ධි දස්සිතා. දුග්ගතිචුතියා පන එකවිධාය දුග්ගතිපටිසන්ධි දුවිධා න දස්සිතා, තං දස්සෙතුං ‘‘දුග්ගතියං ඨිතස්ස පනා’’තිආදි වුත්තං. යථා වුත්තා පන –

ද්වෙ ද්වෙ පඤ්චාථ පඤ්චට්ඨ, ද්වෙ භවාලම්බභෙදතො;

චුතියා තාදිසායෙතා, චතුවීසති සන්ධියො. (විභ. මූලටී. 227);

628. ‘‘කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා’’තිආදිනා (ධ. ස. 431) නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො හෙට්ඨා දස්සිතප්පකාරොති උපනිස්සයභාවමෙව දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ.

නිස්සයපච්චයභූතෙන රූපෙන සහපවත්තියෙවෙත්ථ විඤ්ඤාණස්ස තෙන මිස්සිතා, තදභාවො අමිස්සිතා. යවන්ති එත්ථ සත්තා එකජාතිසමන්වයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමිස්සිතා හොන්තීති යොනියො. සුචරිතදුච්චරිතවසෙන ගන්තබ්බා පාපුණිතබ්බාති ගතියො. තිට්ඨති එත්ථාති ඨිති, විඤ්ඤාණස්ස ඨිති විඤ්ඤාණට්ඨිති. නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤීතිආදිආවාසො එව සත්තෙහි ආවසිතබ්බතො සත්තාවාසො. අසඤ්ඤසත්තාවාසස්ස ඉධ අසම්භවතො ‘‘සත්තාවාසවසෙන අට්ඨවිධං හොතී’’ති වුත්තං.

629. අඤ්ඤත්‍ර ජාතිපණ්ඩකපටිසන්ධියාති එත්ථ පඨමකප්පිකපටිසන්ධියාපීති වත්තබ්බං. සාපි හි භාවෙන විනාව උප්පජ්ජතීති.

ඔමතොති අවමතො, අවකංසතොති අත්ථො. ආදිනාති ‘‘මිස්සං අමිස්ස’’න්ති එතස්මිං දුකෙ ආදිම්හි වුත්තෙන මිස්සවිඤ්ඤාණෙන. ඔමතො ද්වෙ වා තයො වා දසකා උප්පජ්ජන්තීති ගබ්භසෙය්‍යකානං වසෙන වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ පන අනෙකෙ කලාපා සහ උප්පජ්ජන්ති. බ්‍රහ්මත්තභාවෙපි හි අනෙකගාවුතප්පමාණෙන අනෙකෙ කලාපා සහ උප්පජ්ජන්තීති තිංසතො අධිකානෙව රූපානි හොන්ති. තදහුජාතඑළකස්ස ලොමං ජාතිඋණ්ණාති කෙචි. හිමවන්තප්පදෙසෙ ජාතිමන්තඑළකලොමං ජාතිඋණ්ණාති අපරෙ. ගබ්භං ඵාලෙත්වා ගහිතඑළකලොමං ජාතිඋණ්ණාති අඤ්ඤෙ. ඉමාසු ගතීසු ඉමා යොනියො සම්භවන්ති, ඉමාසු න සම්භවන්තීති එවං යොනීනං ගතිවසෙන සම්භවභෙදො.

630. භුම්මවජ්ජෙසූති භුම්මදෙවානං වජ්ජනං යොනිවිභාගං පති තෙසං මනුස්සසදිසත්තා. යොනියො තිස්සො පුරිමිකා න හොන්තීති යොනිත්තයපටික්ඛෙපෙන පච්ඡිමා යොනි අනුඤ්ඤාතාති අත්ථතො ආපන්නමෙව හොති. ගතිත්තයෙති මනුස්සපෙතතිරච්ඡානසඤ්ඤිතෙ ගතිත්තයෙ. තඤ්හි එත්ථ පුබ්බෙ අනාමට්ඨං.

ච-සද්දො අවුත්තසමුච්චයත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘ච-සද්දෙනා’’තිආදි වුත්තං. කස්මා පන නිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතෙසු පුරිමිකා තිස්සො යොනියො න සන්තීති? අසම්භවතො. තාසඤ්හි නිච්චාතුරභාවතො කාමසෙවා නත්ථීති න තා අණ්ඩජාදයො හොන්ති. කුච්ඡියං තාසං ගබ්භො නාවතිට්ඨති ජාලසබ්භාවතොති කෙචි. අග්ගිජාලාය සන්තප්පමානසරීරා එතා නිබ්බත්තන්තීති අල්ලට්ඨානෙසු, පුප්ඵාදීසු ච සම්භවාභාවතො සංසෙදජතාපි තාසං නත්ථෙවාති වදන්ති. තෙනාහ ‘‘ඔපපාතිකා එව හි තෙ හොන්තී’’ති.

රූපීබ්‍රහ්මෙසු තාව ඔපපාතිකයොනිකෙසූති ඔපපාතිකයොනිකෙහි රූපීබ්‍රහ්මෙ නිද්ධාරෙති. රූපීබ්‍රහ්මෙසූති හි අධිකරණෙ භුම්මං, ඔපපාතිකෙසූති නිද්ධාරණෙ. තෙන ‘‘ඔපපාතිකයොනිකෙසූ’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තරාසිතො ‘‘රූපීබ්‍රහ්මෙසූ’’ති විසෙසෙන තදෙකදෙසං නිද්ධාරෙති. චක්ඛුසොතවත්ථුදසකානං, ජීවිතනවකස්ස චාති එත්ථ කෙචි ‘‘චක්ඛුසොතවත්ථුසත්තකානං, ජීවිතඡක්කස්ස චාති චතුන්නං කලාපානං වසෙන රූපභවෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහ සත්තවීසති රූපානි උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ ගන්ධරසාහාරානං පටික්ඛිත්තත්තා’’ති කාරණං වත්වා තං සමත්ථෙන්තා ‘‘පාළියඤ්හි ‘රූපධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ ඨපෙත්වා අඤ්ඤසත්තානං දෙවානං පඤ්චායතනානි පාතුභවන්ති, පඤ්ච ධාතුයො පාතුභවන්තී’ති (විභ. 1015-1016) වුත්තං, තථා ‘රූපධාතුයා ඡ ආයතනානි, නව ධාතුයො’ති සබ්බසඞ්ගහකවසෙන තත්ථ විජ්ජමානායතනධාතුයො දස්සෙතුං වුත්තං. කථාවත්ථුම්හි ච ඝානායතනාදීනං විය ගන්ධායතනාදීනඤ්ච තත්ථ භාවො පටික්ඛිත්තො ‘අත්ථි තත්ථ ඝානායතනන්ති? ආමන්තා. අත්ථි තත්ථ ගන්ධායතනන්ති? න හෙවං වත්තබ්බෙ’තිආදිනා (කථා. 520). න ච අඵොට්ඨබ්බායතනානං පථවීධාතුආදීනං විය අගන්ධරසායතනානං ගන්ධරසානං තත්ථ භාවො සක්කා වත්තුං, ඵුසිතුං සක්කුණෙය්‍යතාවිනිමුත්තස්ස පථවීආදිසභාවස්ස විය ගන්ධරසායතනභාවවිනිමුත්තස්ස ගන්ධරසසභාවස්ස අභාවා. යදි ච ඝානසම්ඵස්සාදීනං කාරණභාවො නත්ථීති ‘ආයතනානී’ති තෙ න වුච්චෙය්‍යුං, ධාතුසද්දො පන නිස්සත්තනිජ්ජීවවාචකොති ‘ගන්ධධාතු රසධාතූ’ති අවචනෙ කාරණං නත්ථි, ධම්මභාවො ච තෙසං එකන්තෙන ඉච්ඡිතබ්බො සභාවධාරණාදිලක්ඛණතො අඤ්ඤස්ස අභාවා. ධම්මානඤ්ච ආයතනභාවො එකන්තිකො යමකෙ වුත්තො ‘ධම්මො ආයතනන්ති? ආමන්තා’ති (යම. 1.ආයතනයමක.13). තස්මා තෙසං ගන්ධරසායතනභාවාභාවෙපි කොචි ආයතනභාවො වත්තබ්බො. යදි ච ඵොට්ඨබ්බභාවතො අඤ්ඤො පථවීආදිභාවො විය ගන්ධරසභාවතො අඤ්ඤො තෙසං කොචි සභාවො සියා, තෙසං ධම්මායතනසඞ්ගහො. ගන්ධරසභාවෙ පන ආයතනභාවෙ ච සති ‘ගන්ධො ච සො ආයතනඤ්ච ගන්ධායතනං, රසො ච සො ආයතනඤ්ච රසායතන’න්ති ඉදමාපන්නමෙවාති ගන්ධරසායතනභාවො ච න සක්කා නිවාරෙතුං. ‘තයො ආහාරා’ති ච වචනතො කබළීකාරාහාරස්ස තත්ථ අභාවො විඤ්ඤායති. තස්මා යථා පාළියා අවිරොධො හොති, තථා රූපගණනා කාතබ්බා. එවඤ්හි ධම්මතා න විලොමිතා හොතී’’ති වදන්ති.

එත්ථ වුච්චතෙ – රූපාවචරසත්තානං ඝානජිව්හායතනාභාවතො විජ්ජමානාපි ගන්ධරසා ආයතනකිච්චං න කරොන්තීති තෙ අනාමසිත්වා පාළියං ‘‘පඤ්චායතනානි පාතුභවන්තී’’ති (විභ. 1015), ‘‘ඡ ආයතනානී’’ති (විභ. 992) ච ආදි වුත්තං, ‘‘තයො ආහාරා’’ති ච අජ්ඣොහරිතබ්බස්ස ආහාරස්ස අභාවෙන ඔජට්ඨමකරූපසමුට්ඨාපනසඞ්ඛාතස්ස ආහාරකිච්චස්ස අකරණතො, න සබ්බෙන සබ්බං ගන්ධරසානං, ඔජාය ච අභාවතො. ඉති විසයිනො, කිච්චස්ස ච අභාවෙන විසයො, කිච්චවා ච ධම්මො න වුත්තො. යස්මිඤ්හි භවෙ විසයී නත්ථි, තස්මිං තංහෙතුකො නිප්පරියායෙන විසයස්ස ආයතනභාවො නත්ථීති විජ්ජමානස්සාපි අවචනං යථා තත්ථෙව රූපභවෙ පථවීතෙජොවායොධාතූනං ඵොට්ඨබ්බායතනභාවෙන. යස්ස පන යත්ථ වචනං, තස්ස තත්ථ විසයීසබ්භාවහෙතුකො නිප්පරියායෙන ආයතනභාවො වුත්තො යථා තත්ථෙව රූපායතනස්ස.

යදි විසයීසබ්භාවහෙතුකො විසයස්ස නිප්පරියායෙන ආයතනභාවො, කථමසඤ්ඤසත්තානං ද්වෙ ආයතනානි පාතුභවන්තීති, අසඤ්ඤසත්තානඤ්හි චක්ඛායතනං නත්ථි, අචක්ඛායතනභාවෙන ච නෙසං රූපායතනං අඤ්ඤෙසං අවිසයොති? නායං විරොධො. යෙන අධිප්පායෙන රූපධාතුයං සඤ්ඤීනං ගන්ධායතනාදීනං අවචනං, තෙන රූපායතනස්සාපි අවචනන්ති අසඤ්ඤීනං එකං ආයතනං වත්තබ්බං. යථාසකඤ්හි ඉන්ද්‍රියගොචරභාවාපෙක්ඛාය යෙසං නිප්පරියායෙන ආයතනභාවො අත්ථි, තෙසු නිද්දිසියමානෙසු තදභාවතො රූපධාතුයං සඤ්ඤීනං ගන්ධාදිකෙ විසුං ආයතනභාවෙන අවත්වා ධම්මසභාවානතිවත්තනතො, මනොවිඤ්ඤාණස්ස ච විසයභාවූපගමනතො ධම්මායතනන්තොගධෙ කත්වා ‘‘පඤ්චායතනානී’’ති පාළියං (විභ. 1015) වුත්තං. එතදත්ථඤ්හි ‘‘ධම්මායතන’’න්ති සාමඤ්ඤතො නාමකරණං, පිට්ඨිවට්ටකානි වා තානි කත්වා ‘‘පඤ්චායතනානී’’ති වුත්තං.

යෙන ච පන අධිප්පායෙන අසඤ්ඤීනං රූපායතනං වුත්තං, තෙන සඤ්ඤීනම්පි ගන්ධාදීනං විසුං ගහණං කාතබ්බන්ති ඉමස්ස නයස්ස දස්සනත්ථං ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං දෙවානං ද්වෙ ආයතනානි පාතුභවන්තී’’ති (විභ. 1017) වුත්තං. අසතිපි හි තත්ථ අත්තනො ඉන්ද්‍රියෙ රූපස්ස වණ්ණායතනසභාවාතික්කමො නත්ථෙවාති තං රූපායතනන්ත්වෙව වුච්චති. ඉමිනා ච නයදස්සනෙන ගන්ධාදීනි තීණි පක්ඛිපිත්වා සඤ්ඤීනං අට්ඨ ආයතනානි, අසඤ්ඤීනං පඤ්චාති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා රූපලොකෙ ඵුසිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පථවීආදීනං බ්‍රහ්මානං වචීඝොසො එව න සියා. න හි පටිඝට්ටනානිඝංසමන්තරෙන සද්දප්පවත්ති අත්ථි, න ච ඵුසනසභාවානං කත්ථචි අඵුසනභාවතා සක්කා විඤ්ඤාතුං, ඵොට්ඨබ්බායතනසඞ්ඛාතස්ස ච භූතත්තයස්ස අභාවෙ රූපභවෙ රූපායතනාදීනම්පි සම්භවො එව න සියා. තස්මා ඵුසිතුං සක්කුණෙය්‍යතායපි පථවීආදීනං තත්ථ කායින්ද්‍රියාභාවෙන තෙසං ඵොට්ඨබ්බභාවො න වුත්තො. එවඤ්ච කත්වා රූපධාතුයං තෙසං සප්පටිඝවචනඤ්ච සමත්ථිතං හොති. වුත්තඤ්හි ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං අනිදස්සනසප්පටිඝං එකං මහාභූතං පටිච්ච ද්වෙ මහාභූතා’’තිආදි (පට්ඨා. 2.22.20).

පටිඝො ච නාම භූතත්තයස්ස කායප්පසාදං පති තන්නිස්සයභූතඝට්ටනාද්වාරෙන අභිමුඛභාවො, ඉධ පන තංසභාවතා. සො ච ඵුසිතුං අසක්කුණෙය්‍යසභාවස්ස ඝට්ටනාය අභාවතො නත්ථි. යදි තත්ථ අසතිපි විසයිනි රූපායතනං ගහෙත්වා ‘‘ද්වෙ ආයතනානී’’ති වුත්තං, අථ කස්මා ගන්ධායතනාදීනි ගහෙත්වා ‘‘පඤ්චායතනානී’’ති න වුත්තන්ති? නයදස්සනවසෙන දෙසනා පවත්තාති වුත්තොවායමත්ථො. අථ වා තත්ථ රූපායතනස්සෙව වචනං කදාචි අඤ්ඤභූමිකානං පසාදස්ස විසයභාවං සන්ධාය, න පන ඉතරෙසං අභාවතො, නාපි පරියායෙනපි ආයතනභාවාභාවතො. අසඤ්ඤීනඤ්හි රූපායතනං සමානතලවාසීනං වෙහප්ඵලානං, උපරිභූමිකානඤ්ච සුද්ධාවාසානං පසාදස්ස විසයභාවං ගච්ඡති, න පන ගන්ධරසාති තෙසංයෙව තත්ථ අවචනං යුත්තං. කථාවත්ථුම්හි ච නිප්පරියායෙන ගන්ධායතනාදීනං අත්ථිභාවං පටිජානන්තං සන්ධාය පටිසෙධො කතො.

යදිපි චෙතං වචනං තත්ථ ගන්ධායතනාදීනං අභාවවිභාවනං න හොති, අත්ථිභාවදීපනම්පි පන අඤ්ඤවචනං නත්ථෙවාති? නයිදමෙවං, අට්ඨකථාසු තත්ථ නෙසං අත්ථිභාවස්ස නිද්ධාරෙත්වා වුත්තත්තා. යඤ්හි අට්ඨකථාවචනං පාළියා න විරුජ්ඣති, තං පාළි විය පමාණභූතං අගරහිතාය ආචරියපරම්පරාය යාවජ්ජතනා ආගතත්තා. තත්ථ සියා – යං පාළියා න විරුජ්ඣති අට්ඨකථාවචනං, තං පමාණං, ඉදං පන විරුජ්ඣතීති? නයිදමෙවං, යථා න විරුජ්ඣති, තථා පටිපාදිතත්තා. චක්ඛාදීනං ආයතනානං, තන්නිස්සයානඤ්ච විඤ්ඤාණානං සත්තසුඤ්ඤතාසන්දස්සනත්ථං භගවතො ධාතුදෙසනාති ආයතනභාවෙන වුත්තානංයෙව ධාතුභාවදීපනතො ධාතුභාවස්සාපි තෙසං අවචනං යුජ්ජති එව. තස්මා යථා පාළියා අවිරොධො හොති, තථා චක්ඛුදසකාදිවසෙන ඉධ රූපගණනා කතාති න එත්ථ ධම්මතාවිලොමනාසඞ්කාය ඔකාසොති වෙදිතබ්බං.

අඤ්ඤෙසු සංසෙදජඔපපාතිකයොනිකෙසූති රූපීබ්‍රහ්මෙ පන ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙසු ඔපපාතිකෙසු, සංසෙදජෙසු චාති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. ඔපපාතිකවිසෙසනඤ්හෙත්ථ අඤ්ඤග්ගහණං, න සංසෙදජවිසෙසනං අසම්භවතො. සති හි සම්භවෙ, බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනවිසෙසිතබ්බතා හොති. කාමාවචරදෙවෙසු සබ්බකාලං පටිසන්ධිපවත්තීසු යථාවුත්තාය සන්තතියා රූපානං ලබ්භනතො වුත්තං ‘‘තානි ච නිච්චං දෙවෙසූ’’ති. න හි තෙ කදාචිපි විකලින්ද්‍රියා, අභාවකා ච හොන්තීති. චක්ඛු නෙසං දසන්නං පූරණොති කත්වා චක්ඛුදසකො නාම, අසාධාරණෙන වා චක්ඛුනා ලක්ඛිතො දසකො චක්ඛුදසකො. එවං සෙසාති යථා චක්ඛුදසකො වුත්තො, එවං සෙසාපි දසකා යොජෙත්වා වෙදිතබ්බා. ‘‘සංසෙදජූපපාතයොනීසු, අවකංසතො තිංසා’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘අවකංසතො පනා’’තිආදිමාහ, තං පනෙතං පාළියා න සමෙති. න හි පාළියං කාමාවචරානං සංසෙදජොපපාතිකානං අඝානකානං උපපත්ති වුත්තා. ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ හි ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි එකාදසායතනානි පාතුභවන්ති, කස්සචි දසායතනානි, කස්සචි අපරානි දසායතනානි, කස්සචි නවායතනානි, කස්සචි සත්තායතනානි පාතුභවන්තී’’ති වුත්තං, න වුත්තං ‘‘අට්ඨායතනානි පාතුභවන්තී’’ති (විභ. 1007). යදි හි අඝානකස්සාපි උපපත්ති සියා, තික්ඛත්තුං ‘‘දසායතනානි පාතුභවන්තී’’ති වත්තබ්බං සියා, තික්ඛත්තුඤ්ච ‘‘නවායතනානි පාතුභවන්තී’’ති, න ච තං වුත්තං.

තත්ථ උපපත්තික්ඛණෙති පටිසන්ධික්ඛණෙ. එකාදසාති පරිපුණ්ණායතනස්ස සද්දායතනවජ්ජානි එකාදස ආයතනානි. කස්සචි දසායතනානීති අන්ධස්ස චක්ඛායතනවජ්ජානි. අපරානි දසායතනානීති බධිරස්ස සොතායතනවජ්ජානි. නවායතනානීති අන්ධබධිරස්ස චක්ඛුසොතායතනවජ්ජානි. සත්තායතනානීති ගබ්භසෙය්‍යකස්ස රූපගන්ධරසකායඵොට්ඨබ්බමනොධම්මායතනවසෙන වුත්තං. යදි චක්ඛුසොතඝානවිකලොපි උප්පජ්ජෙය්‍ය, තස්ස අට්ඨෙවායතනානි සියුං, න ච වුත්තං ‘‘අට්ඨායතනානි පාතුභවන්තී’’ති. තස්මා නත්ථෙව චක්ඛුසොතඝානවිකලො. සති ච අඝානකූපපත්තියං පුනපි ‘‘කස්සචි අපරානිපි දසායතනානි පාතුභවන්තී’’ති වත්තබ්බං සියා. තථා ච සති යථා අන්ධබධිරස්ස වසෙන ‘‘කස්සචි නවායතනානි පාතුභවන්තී’’ති එකවාරං වුත්තං, එවං අන්ධාඝානකස්ස, බධිරාඝානකස්ස ච වසෙන ‘‘කස්සචි අපරානි නවායතනානි, කස්සචි අපරානිපි නවායතනානි පාතුභවන්තී’’ති වත්තබ්බං සියාති අත්ථො. එවං ධාතුපාතුභාවාදිපඤ්හානිපි වත්තබ්බානීති වදන්ති. එත්ථ ච යථා ‘‘සත්තති උක්කංසතොථ රූපානී’’ති පදං ‘‘සංසෙදජූපපාතයොනීසූ’’ති එත්ථ යොනිද්වයවසෙන යොජීයති, න එවං ‘‘අවකංසතො තිංසා’’ති ඉදං. ඉදං පන සංසෙදජයොනිවසෙනෙව යොජෙතබ්බං. එකයොගනිද්දිට්ඨස්සාපි එකදෙසො සම්බන්ධං ලභතීති සංසෙදජස්ස ජච්චන්ධබධිරඅඝානකනපුංසකස්ස ජිව්හාකායවත්ථුදසකානං වසෙන තිංස රූපානි උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං, න ඔපපාතිකස්සාති අයමෙත්ථ අට්ඨකථායමධිප්පායො.

යෙ පන ‘‘ඔපපාතිකස්ස ජච්චන්ධබධිරඅඝානකනපුංසකස්ස ජිව්හාකායවත්ථුදසකානං වසෙන තිංස රූපානි උප්පජ්ජන්තීති මහාඅට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. සො හි පමාදපාඨො. එවඤ්ච කත්වා ආයතනයමකවණ්ණනායං ‘‘කාමධාතුයං පන අඝානකො ඔපපාතිකො නත්ථි. යදි භවෙය්‍ය, ‘කස්සචි අට්ඨායතනානි පාතුභවන්තී’ති වදෙය්‍යා’’ති (යම. අට්ඨ. ආයතනයමක 18-21) වුත්තං. අපරෙ පනාහු ‘‘කස්සචි එකාදසායතනානි පාතුභවන්තීති යාව ‘කස්සචි නවායතනානී’ති පාළි ඔපපාතිකෙ සන්ධාය වුත්තා. තස්මා පුබ්බෙනාපරං අට්ඨකථායං අවිරොධො සිද්ධො. තථා ච යථාවුත්තපාළියා අයමත්ථවණ්ණනා අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති සමෙතියෙවා’’ති. යං පනෙකෙ වදන්ති ‘‘ඔපපාතිකග්ගහණෙන සංසෙදජාපි සඞ්ගය්හන්ති. තථා හි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ ‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි එකාදසායතනානි පාතුභවන්තී’තිආදීනං (විභ. 1007) නිද්දෙසෙ ‘ඔපපාතිකානං පෙතාන’න්තිආදිනා (විභ. 1009) ඔපපාතිකග්ගහණමෙව කතං, න සංසෙදජග්ගහණ’’න්ති, තං පරිපුණ්ණායතනානංයෙව සංසෙදජානං ඔපපාතිකෙසු සඞ්ගහණවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘සංසෙදජයොනිකා පරිපුණ්ණායතනාපරිපුණ්ණායතනභාවෙන ඔපපාතිකසඞ්ගහං කත්වා වුත්තා’’ති, පධානාය වා යොනියා සබ්බං පරිපුණ්ණායතනයොනිං දස්සෙතුං ‘‘ඔපපාතිකානන්ති වුත්ත’’න්ති ච, ඉධ පන යොනිද්වයං සරූපෙනෙව පකාසෙතුං, සංසෙදජයොනිවසෙනෙව ච අවකංසතො රූපපවත්තිං දස්සෙතුං ඔපපාතිකයොනියා ඉතරං අසඞ්ගහෙත්වා ‘‘සංසෙදජූපපාතයොනීසූ’’ති වුත්තං. තං සබ්බං වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

උක්කංසාවකංසානං පන අන්තරෙති ‘‘සත්තති, තිංසා’’ති එවං වුත්තානං රූපස්ස උක්කංසාවකංසපරිච්ඡෙදානං මජ්ඣෙ. අනුරූපතො විකප්පො වෙදිතබ්බොති අපායෙසු අන්ධස්ස ඡ චක්ඛුදසකාභාවතො, තථා බධිරස්ස සොතදසකාභාවතො, අන්ධබධිරස්ස පන පඤ්ච චක්ඛුසොතදසකාභාවතොති එවමාදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං වුත්තමෙවාති.

631. චුතිපටිසන්ධීනං ඛන්ධාදීහි අඤ්ඤමඤ්ඤසමානතා අභෙදො. අසමානතා භෙදො.

ආරම්මණතොපි අභින්නාති චතූසු ආරුප්පෙසු තතො තතො චවිත්වා තත්ථ තත්ථෙව උපපජ්ජන්තස්ස වසෙන වුත්තං. තථෙව පන හෙට්ඨා, රූපභවෙ වා උපපත්ති නත්ථි. අරූපභූමිතො චවිත්වා හෙට්ඨා උපපත්ති නාම කාමභවෙ එව, තත්ථාපි තිහෙතුකපටිසන්ධි එව. රූපභවතො පන චුතො දුහෙතුකොපි හොතීති වදන්ති. අමහග්ගතබහිද්ධාරම්මණාය චුතියා අනන්තරා මහග්ගතඅජ්ඣත්තාරම්මණා දුතියචතුත්ථාරුප්පපටිසන්ධි. එවං නයමත්තස්ස දස්සිතත්තා වුත්තං, අවුත්තඤ්ච සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා ආහ ‘‘අයං තාව අරූපභූමීසුයෙව නයො’’ති. රූපාරූපාවචරානං උපචාරස්ස බලවතාය තතො චවිත්වා දුග්ගතියං උපපත්ති නත්ථීති ‘‘එකච්චසුගතිචුතියා’’ති ආහ. එකච්චදුග්ගතිපටිසන්ධීති එත්ථ එකච්චග්ගහණස්ස පයොජනං මග්ගිතබ්බං. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො සියා – නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤීසු වුත්තා එකච්චෙ ච විනිපාතිකා තිහෙතුකාදිපටිසන්ධිකා, තෙසං පටිසන්ධිං විනිපාතිකභාවෙන ‘‘දුග්ගතිපටිසන්ධී’’ති ගහෙත්වා සබ්බසුගතිචුතියා ච සා පටිසන්ධි හොති, න එකච්චසුගතිචුතියා එවාති තන්නිවත්තනත්ථං එකච්චදුග්ගතිග්ගහණං කතං. අපායපටිසන්ධි එව හි එකච්චසුගතිචුතියා හොති, න සබ්බසුගතිචුතියාති. අථ වා දුග්ගතිපටිසන්ධි දුවිධා එකච්චසුගතිචුතියා අනන්තරා, දුග්ගතිචුතියා චාති. තත්ථ පච්ඡිමං වජ්ජෙත්වා පුරිමංයෙව ගහෙතුං වුත්තං ‘‘එකච්චදුග්ගතිපටිසන්ධී’’ති. අහෙතුකචුතියා සහෙතුකපටිසන්ධීති දුහෙතුකා ච තිහෙතුකා ච යොජෙතබ්බා. මණ්ඩූකදෙවපුත්තාදීනං විය හි අහෙතුකචුතියා තිහෙතුකපටිසන්ධිපි හොතීති.

තස්ස තස්ස විපරීතතො ච යථායොගං යොජෙතබ්බන්ති ‘‘එකච්චසුගතිචුතියා එකච්චදුග්ගතිපටිසන්ධී’’තිආදීසු භෙදවිසෙසෙසු ‘‘එකච්චදුග්ගතිචුතියා එකච්චදුග්ගතිපටිසන්ධී’’තිආදිනා යං යං යුජ්ජති, තං තං යොජෙතබ්බන්ති අත්ථො. යුජ්ජමානමත්තාපෙක්ඛනවසෙන නපුංසකනිද්දෙසො කතො. යොජෙතබ්බන්ති වා භාවත්ථතා දට්ඨබ්බා. ‘‘අමහග්ගතබහිද්ධාරම්මණාය මහග්ගතඅජ්ඣත්තාරම්මණා’’තිආදීසු පන විපරීතයොජනා න කාතබ්බා. න හි මහග්ගතඅජ්ඣත්තාරම්මණාය චුතියා අරූපභූමීසු අමහග්ගතබහිද්ධාරම්මණා පටිසන්ධි අත්ථි. ‘‘චතුක්ඛන්ධාය ආරුප්පචුතියා අනන්තරා පඤ්චක්ඛන්ධා කාමාවචරපටිසන්ධී’’ති එතස්ස විපරියායො සයමෙව යොජිතො. ‘‘අතීතාරම්මණාය චුතියා පච්චුප්පන්නාරම්මණා පටිසන්ධී’’ති එතස්ස ච විපරියායො නත්ථි එව. භෙදවිසෙසො එව ච එවං විත්ථාරෙන දස්සිතො, අභෙදවිසෙසො පන එකෙකස්මිං භෙදෙ තත්ථ තත්ථෙව චුතිපටිසන්ධියොජනාවසෙන වෙදිතබ්බො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධාය කාමාවචරචුතියා පඤ්චක්ඛන්ධා කාමාවචරා…පෙ… අවිතක්කඅවිචාරාය අවිතක්කාවිචාරා’’ති. චතුක්ඛන්ධාය පන චතුක්ඛන්ධා සයමෙව යොජිතා. එතෙනෙව නයෙන සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති පඤ්චක්ඛන්ධාදීසු අභෙදවිසෙසො න දස්සිතොති.

632. ඉතීති එවං වුත්තප්පකාරෙන. එතං විඤ්ඤාණං අවිජ්ජාදිසහකාරිකාරණසහිතස්ස සඞ්ඛාරස්ස වසෙන ලද්ධප්පච්චයං. බාහිරකකප්පිතස්ස අධිපතිට්ඨනකස්ස අභාවතො රූපාරූපධම්මමත්තං. තෙනාහ ‘‘න සත්තො න ජීවො’’ති. උපෙතීති වුච්චති තථාවොහාරමත්තං, අත්ථතො පන පච්චයසාමග්ගියා භවන්තරභාවෙන උප්පජ්ජනමත්තන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තස්ස චා’’තිආදි. තතො හෙතුං විනාති තත්ථ හෙතුං විනා. මනුස්සචුතිපටිසන්ධික්කමෙනාති මනුස්සචුතිතො මනුස්සපටිසන්ධික්කමෙන. එවඤ්හි පාකටග්ගහණං උභයවිසෙසනං හොති. පාකටතා චෙත්ථ තදාසන්නක්ඛන්ධවසෙන වෙදිතබ්බා ‘‘චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ’’තිආදීසු (දී. නි. 1.247) විය. මනුස්සචුතිපටිසන්ධික්කමෙනාති වා මනුස්සචුතිතො යස්ස කස්සචි පටිසන්ධික්කමෙන. තථා හි වක්ඛති ‘‘නිස්සයං අස්සාදයමානං වා අනාස්සාදයමානං වා’’ති (විසුද්ධි. 2.632).

සරසෙනාති සභාවෙන, පරික්ඛීණායුසඞ්ඛාරතායාති අත්ථො. උපක්කමෙනාති අත්තනා, පරෙන වා කතෙන සීසච්ඡෙදනාදිඋපක්කමෙන. සබ්බෙසං අඞ්ගපච්චඞ්ගසන්ධීනං බන්ධනානි සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගසන්ධිබන්ධනානි, තෙසං ඡෙදකානං. සන්නිපාතන්ති පතනං පවත්ති. හදයප්පදෙසොපි අනුක්කමෙන සුස්සිත්වා අප්පාවසෙසො හොති, පගෙව කායොති ආහ ‘‘කමෙන උපසුස්සමානෙ සරීරෙ’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘තඞ්ඛණාවසෙසහදයවත්ථුසන්නිස්සිත’’න්ති. ‘‘නිරුද්ධෙසු චක්ඛාදීසූ’’ති ඉදං ගබ්භසෙය්‍යකානං ආයතනානං අනුපුබ්බුප්පත්ති විය නිරොධොපි අනුපුබ්බතො හොතීති අධිප්පායෙන වුත්තං, අතිමන්දභාවූපගමනතං වා සන්ධාය ‘‘නිරුද්ධෙසූ’’ති වුත්තං, න අනවසෙසනිරොධං. පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණානන්තරම්පි හි පුබ්බෙ චුති දස්සිතා. යමකෙ ච ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣති, තස්ස මනායතනං නිරුජ්ඣතීති? ආමන්තා. යස්ස වා පන මනායතනං නිරුජ්ඣති, තස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣතීති? සචිත්තකානං අචක්ඛුකානං චවන්තානං තෙසං මනායතනං නිරුජ්ඣති, නො ච තෙසං චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣති. සචක්ඛුකානං චවන්තානං තෙසං මනායතනඤ්ච නිරුජ්ඣති, චක්ඛායතනඤ්ච නිරුජ්ඣතී’’තිආදිනා (යම. 1.ආයතනයමක.120) චක්ඛායතනාදීනං චුතිචිත්තෙන සහ නිරොධො වුත්තොති.

හදයවත්ථුමත්තෙති හදයවත්ථුපදෙසමත්තෙ. න හි හදයවත්ථුං නිස්සාය කායින්ද්‍රියං පවත්තති. හදයවත්ථුපි තදා ආතපෙ පක්ඛිත්තහරිතතාලපණ්ණං විය අප්පාවසෙසං හොතීති ‘‘තඞ්ඛණාවසෙසහදයවත්ථුසන්නිස්සිත’’න්ති වුත්තන්ති වදන්ති. ඉතරවත්ථූනං පන සකිච්චාසමත්ථතාය කෙවලං හදයවත්ථුසන්නිස්සිතමෙව, තදා විඤ්ඤාණං හොතීති වුත්තං ‘‘තඞ්ඛණාවසෙසහදයවත්ථුසන්නිස්සිත’’න්ති. මාතුඝාතාදි, මහග්ගතමඤ්ඤං වා තාදිසං ගරුකං නාම. සමාසෙවිතං අභිණ්හසො කතං. ආසන්නං මරණකාලෙ කතං, යදා තදා වා කතම්පි පරිබ්‍යත්තං හුත්වා අනුස්සරිතං. පුබ්බකතං අපරාපරියායවෙදනීයං. ලද්ධො අවසෙසො අවිජ්ජාදිකො විඤ්ඤාණස්ස පච්චයො එතෙනාති ලද්ධාවසෙසපච්චයො, සඞ්ඛාරො. එතෙන විපච්චිතුං කතොකාසං යථූපචිතං කුසලාකුසලචෙතනමාහ. කම්මනිමිත්තං නාම යං වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා ආයූහනකාලෙ කම්මං ආයූහති, තං. අතීතෙ කප්පකොටිසතසහස්සමත්ථකෙපි හි කම්මෙ කතෙ විපච්චනකාලෙ ආගන්ත්වා කම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා උපතිට්ඨති. ගතිනිමිත්තං නාම නිබ්බත්තනකඔකාසෙ එකො වණ්ණො. සො ච නිරයෙ නිබ්බත්තනාරහස්ස ‘‘අග්ගිජාලවණ්ණාදිකො’’තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අවිජ්ජාපටිච්ඡාදිතාදීනවෙ තස්මිං කම්මාදිවිසයෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණභාවෙන උප්පත්තිට්ඨානභූතෙ.

තණ්හාය අප්පහීනත්තා එව, පුරිමුප්පන්නාය ච සන්තතියා තථාපරිණතත්තා පටිසන්ධිට්ඨානාභිමුඛං විඤ්ඤාණං නින්නපොණපබ්භාරං හුත්වා පවත්තතීති ආහ ‘‘තණ්හා නාමෙතී’’ති. සහජාතසඞ්ඛාරාති චුතිආසන්නජවනවිඤ්ඤාණසහජාතා චෙතනා, සබ්බෙපි වා ඵස්සාදයො. තස්මිං පටිසන්ධිට්ඨානෙ කම්මාදිවිසයෙ විඤ්ඤාණං ඛිපන්ති. ඛිපන්තා විය තස්මිං විසයෙ පටිසන්ධිවසෙන විඤ්ඤාණපතිට්ඨානස්ස හෙතුභාවෙන පවත්තන්තීති අත්ථො. තන්ති තං විඤ්ඤාණං. චුතිපටිසන්ධිතදාසන්නවිඤ්ඤාණානං සන්තතිවසෙන විඤ්ඤාණන්ති උපනීතෙකත්තං. තණ්හාය නාමියමානං…පෙ… පවත්තතීති නමනඛිපනපුරිමනිස්සයජහනඅපරනිස්සයස්සාදනනිස්සයරහිතපවත්තනානි සන්තතිවසෙන තස්සෙවෙකස්ස විඤ්ඤාණස්ස හොන්ති, න අඤ්ඤස්සාති දස්සෙති. සන්තතිවසෙනාති ච වදන්තො ‘‘තදෙවිදං විඤ්ඤාණං සන්ධාවති සංසරති අනඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 1.396) ඉමඤ්ච මිච්ඡාගාහං පටික්ඛිපති. සති හි නානත්තනයෙ සන්තතිවසෙන එකත්තනයො හොතීති. එත්ථ ච ඔරිමතීරරුක්ඛවිනිබද්ධරජ්ජු විය පුරිමභවත්තභාවවිනිබද්ධං කම්මාදිආරම්මණං දට්ඨබ්බං, පුරිසො විය විඤ්ඤාණං, තස්ස මාතිකාතික්කමනිච්ඡා විය තණ්හා, අතික්කමනපයොගො විය ඛිපනකසඞ්ඛාරා, යථා ච සො පුරිසො පරතීරෙ පතිට්ඨහමානො පරතීරරුක්ඛවිනිබද්ධං කිඤ්චි අස්සාදයමානො වා අනස්සාදයමානො වා කෙවලං පථවියං සකබලපයොගෙහෙව පතිට්ඨාති, එවමිදම්පි භවන්තරත්තභාවවිනිබද්ධං හදයවත්ථුසඞ්ඛාතං නිස්සයං පඤ්චවොකාරභවෙ අස්සාදයමානං, චතුවොකාරභවෙ අනස්සාදයමානං වා කෙවලං ආරම්මණසම්පයුත්තකම්මෙහෙව පවත්තති. තත්ථ අස්සාදයමානන්ති පාපුණන්තං, පටිලභමානන්ති අත්ථො.

භවන්තරාදිපටිසන්ධානතොති භවන්තරස්ස අඤ්ඤභවස්ස ආදිපටිසන්ධානභාවතො. භවන්තරාදයො වා භවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසන්තරානි, තෙසං පටිසන්ධානතොති අත්ථො. තදෙතං විඤ්ඤාණං නාපි ඉධාගතං ඉමස්මිංයෙව භවෙ උප්පන්නත්තා. කම්මන්ති පටිසන්ධිජනකං කම්මං. සඞ්ඛාරාති චුතිආසන්නජවනවිඤ්ඤාණසහගතා ඛිපනකසඞ්ඛාරා. නතීති නමනවසෙන පවත්තතණ්හා. විසයො කම්මාදි.

633. සද්දපටිඝොසාදීනං සතිපි පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙ සන්තානබන්ධො න පාකටොති තෙසං එකත්තනානත්තභාවං අනාමසිත්වා අනාගමනාතීතහෙතුසමුප්පාදමෙව දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. සද්දාදිහෙතුකාති එත්ථ පටිඝොසො සද්දහෙතුකො. පදීපො පදීපන්තරාදිහෙතුකො. මුද්දා ලඤ්ඡනහෙතුකා. ඡායා ආදාසාදිඅභිමුඛමුඛාදිහෙතුකා. හොන්ති අඤ්ඤත්‍ර අගන්ත්වාති සද්දාදිපච්චයදෙසං අනුපගන්ත්වා සද්දාදිහෙතුකා හොන්ති තතො පුබ්බෙ අභාවා. එවං ඉදම්පි පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං න හෙතුදෙසං ගන්ත්වා තංහෙතුකං හොති තතො පුබ්බෙ අභාවා. තස්මා න ඉදං හෙතුදෙසතො පුරිමභවතො ඉධාගතං පටිඝොසාදයො විය සද්දාදිදෙසතො, නාපි තත්ථ හෙතුනා විනා උප්පන්නං සද්දාදීහි විනා පටිඝොසාදයො වියාති අත්ථො. අථ වා හොන්ති අඤ්ඤත්‍ර අගන්ත්වාති පුබ්බෙ පච්චයදෙසෙ සන්නිහිතා හුත්වා තතො අඤ්ඤත්‍ර ගන්ත්වා තප්පච්චයා න හොන්ති උප්පත්තිතො පුබ්බෙ අභාවා, නාපි සද්දාදිපච්චයා න හොන්ති, එවං ඉදම්පීති වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

නත්ථි එකතා එකසන්තානෙකත්තෙපි අඤ්ඤස්සෙව විඤ්ඤාණස්ස පාතුභවනතො. නාපි නානතා සන්තානබන්ධතො පදීපො විය. ඛණිකාය හි පදීපජාලාය සන්තානෙකත්තං උපාදාය සො එවාති වුච්චති, අත්ථකිච්චඤ්ච සාධෙති, එවමිධාපි දට්ඨබ්බං. ‘‘යදි හී’’තිආදිනා සන්තානබන්ධෙ එකන්තං එකතාය, නානතාය ච අග්ගහෙතබ්බතං, ගහණෙ ච දොසං දස්සෙති. එස නයොති අතිදෙසෙන බීජඞ්කුරාදීසු සබ්බහෙතුහෙතුසමුප්පන්නෙසු යථාසම්භවං යොජනා කාතබ්බාති දස්සෙති. ඉධාපි හි හෙතුහෙතුසමුප්පන්නවිඤ්ඤාණානං එකන්තමෙකත්තෙ සති න මනුස්සගතිතො දෙවගති සම්භූතා සියා. එකන්තනානත්තෙ න කම්මවතො ඵලං සියා, තතො ‘‘රත්තස්ස බීජං රත්තස්ස ඵල’’න්තිආදිකස්ස විය ‘‘භූතපුබ්බාහං, භන්තෙ, රොහිතස්සො නාම ඉසි අහොසි’’න්තිආදිකස්ස (සං. නි. 1.107) වොහාරස්ස ලොපො සියා, තස්මා එත්ථ සන්තානබන්ධෙසු හෙතුහෙතුසමුප්පන්නෙසු න එකන්තමෙකතා වා නානතා වා උපගන්තබ්බා න ගහෙතබ්බා. එත්ථ ච එකන්තඑකතාපටිසෙධෙන ‘‘සයංකතං සුඛං දුක්ඛ’’න්ති (විභ. මූලටී. 227) ඉමං දිට්ඨිං නිවාරෙති, එකන්තනානතාපටිසෙධෙන ‘‘පරංකතං සුඛං දුක්ඛ’’න්ති (විභ. මූලටී. 227), හෙතුහෙතුසමුප්පන්නතාවචනෙන ‘‘අධිච්චසමුප්පන්න’’න්ති (විභ. මූලටී. 227) ඉමං දිට්ඨිං නිවාරෙති.

634. තත්ථාති ඵලුප්පත්තිට්ඨානෙ. අඤ්ඤස්සාති යෙන තං කම්මං කතං, තතො අඤ්ඤස්ස. අඤ්ඤතොති යං තං කම්මං නිබ්බත්තිතං, තතො අඤ්ඤතො. ‘‘ධම්මමත්තං භවන්තරමුපෙතී’’ති (විසුද්ධි. 2.632; විභ. අට්ඨ. 227; මහානි. අට්ඨ. 27; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.105) වුත්තත්තා ඵලස්ස උපභුඤ්ජකෙ ච අසති කස්ස තං ඵලං සියාති අනුයුඤ්ජෙති. තත්‍රාති තස්මිං යථාවුත්තෙ අනුයොගෙ.

තත්ථාති එකසන්තානෙ. යස්මිං ධම්මපුඤ්ජෙ කම්මං නිබ්බත්තං, තස්සෙව සන්තානෙති අත්ථො. එතස්ස අත්ථස්සාති හෙතුඵලානං අත්ථතො අඤ්ඤත්තෙපි තෙනෙව හෙතුඵලභාවෙන සම්බන්ධත්තා තං ඵලං ‘‘අඤ්ඤස්ස, අඤ්ඤතො’’ති වා න වත්තබ්බන්ති එතස්ස අත්ථස්ස. චතුමධුරඅලත්තකරසාදිභාවනා අම්බමාතුලුඞ්ගාදිබීජානං අභිසඞ්ඛාරො. එත්ථ ච අභිසඞ්ඛතං බීජං විය කම්මවා සත්තො, අභිසඞ්ඛාරො විය කම්මං, බීජස්ස අඞ්කුරාදිප්පබන්ධො විය සත්තස්ස පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණාදිප්පබන්ධො. තත්ථුප්පන්නස්ස මධුරස්ස රත්තකෙසරස්ස වා ඵලස්ස වා තස්සෙව බීජස්ස, තතො එව ච අභිසඞ්ඛාරතො භාවො විය කම්මකාරකස්සෙව සත්තස්ස, තංකම්මතො එව ච ඵලස්ස භාවො වෙදිතබ්බො. බාලසරීරෙ කතං විජ්ජාපරියාපුණනං, සිප්පසික්ඛනං, ඔසධප්පයොගො ච න වුඩ්ඪසරීරං ගච්ඡන්ති. අථ ච තන්නිමිත්තං විජ්ජාපාටවං සිප්පජානනං, අනාමයතා ච වුඩ්ඪසරීරෙ හොන්ති, න ච තානි අඤ්ඤස්ස හොන්ති තංසන්තතිපරියාපන්නෙ එව වුඩ්ඪසරීරෙ උප්පජ්ජනතො, න ච යථාපයුත්තෙන විජ්ජාපරියාපුණනාදිනා විනා තානි අඤ්ඤතො හොන්ති තදභාවෙ අභාවතො, එවං ඉධාපි සන්තානෙ යං ඵලං, එතං නාඤ්ඤස්ස. න ච අඤ්ඤතොති යොජෙතබ්බං. එතෙන ච සඞ්ඛාරාභාවෙ ඵලාභාවමෙව දස්සෙති, න අඤ්ඤපච්චයනිවාරණං කරොති.

යම්පි වුත්තං, තත්ථ වදාමාති වචනසෙසො. තත්ථ වා උපභුඤ්ජකෙ අසති සිද්ධා භුඤ්ජකසම්මුතීති සම්බන්ධො. ඵලතීති සම්මුති ඵලතිසම්මුති.

රුක්ඛසඞ්ඛාතානං ධම්මානන්ති රුක්ඛපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතානං භූතුපාදායධම්මානං. තස්මාති යස්මා යථා ඛන්ධසන්තානෙ කුසලාකුසලචෙතනුප්පත්තියං ‘‘පුඤ්ඤං කරොති, පාපං කරොතී’’ති කත්තුවොහාරො, එවං තස්ස ඵලුප්පත්තියං ‘‘සුඛං අනුභවති, දුක්ඛං අනුභවතී’’ති උපභුඤ්ජකවොහාරො, තස්මා න එත්ථ ඛන්ධවිනිමුත්තෙන අඤ්ඤෙන උපභුඤ්ජකෙන නාම කොචි අත්ථො අත්ථීති.

635. එවං සන්තෙපීති අසඞ්කන්තිපාතුභාවෙ තත්ථ ච යථාවුත්තදොසපරිහරණෙ සති, සිද්ධෙති අත්ථො. පවත්තික්ඛණෙයෙවාති සඞ්ඛාරානං පවත්තමානක්ඛණෙ එව. පවත්තිතො පුබ්බෙති කම්මායූහනක්ඛණතො පුබ්බෙ, අවිජ්ජමානතාය සමානත්තා එවං වුත්තං. පච්ඡා චාති විපච්චනප්පපත්තිතො පච්ඡා ච.

අවිපක්කවිපාකා කතත්තා චෙ පච්චයා, විපක්කවිපාකානම්පි කතත්තං සමානන්ති තෙසම්පි ඵලාවහතා සියාති ආසඞ්කානිවත්තනත්ථං ආහ ‘‘න ච නිච්චං ඵලාවහා’’ති.

‘‘න විජ්ජමානත්තා අවිජ්ජමානත්තා වා’’ති එතෙන විජ්ජමානත්තං, අවිජ්ජමානත්තඤ්ච නිස්සාය වුත්තදොසෙ පරිහරති. තස්සා පාටිභොගකිරියාය, භණ්ඩකීණනකිරියාය, ඉණග්ගහණකිරියාය වා කරණමත්තං තංකිරියාකරණමත්තං, තදෙව තදත්ථනිය්‍යාතනෙ පටිභණ්ඩදානෙ, ඉණදානෙ ච පච්චයො හොති, අඵලිතනිය්‍යාතනාදිඵලන්ති අත්ථො.

636. සම්මොහවිඝාතත්ථන්ති බාත්තිංසාය විඤ්ඤාණෙසු යථාවුත්තසඞ්ඛාරානං පටිසන්ධියං, පවත්තියඤ්ච පච්චයභාවෙ විභජ්ජ අවිභාවිතෙ පවත්තනකසම්මොහස්ස අපනයනත්ථං.

පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. අවිසෙසෙනාති ‘‘තිහෙතුකො තිහෙතුකස්සා’’තිආදිකං භෙදං අකත්වා සාමඤ්ඤතො, පිණ්ඩවසෙනාති අත්ථො. සබ්බත්ථ උපනිස්සයපච්චයො බලවකම්මස්ස වසෙන යොජෙතබ්බො. ‘‘දුබ්බලඤ්හි කම්මං උපනිස්සයපච්චයො න හොතී’’ති පට්ඨානසංවණ්ණනාය දස්සිතමෙතං. රූපාවචරපඤ්චකුසලචෙතනාභෙදොති ‘‘ඨපෙත්වා අභිඤ්ඤාප්පත්ත’’න්ති විසෙසෙත්වා වත්තබ්බං, න වා වත්තබ්බං විපාකස්ස පච්චයභාවකථාය අවිපාකාරහස්ස පසඞ්ගාභාවතො. අභිඤ්ඤාචෙතනාය හි අවිපාකතා හෙට්ඨා විභාවිතා එව. අවිසෙසෙන පනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පඤ්චන්නං විපාකවිඤ්ඤාණානන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

පඤ්චන්නන්ති චක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණානං, සම්පටිච්ඡනමනොධාතුයා, ද්වින්නං සන්තීරණමනොවිඤ්ඤාණධාතූනඤ්චාති එතෙසං පඤ්චන්නං. තථෙවාති ද්වෙධා එව. කථං පන ඉට්ඨාරම්මණෙයෙව පවත්තනකානි කුසලවිපාකවිඤ්ඤාණානි දුග්ගතියං පවත්තන්තීති ආහ ‘‘නිරයෙ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්සා’’තිආදි. ථෙරො හි තත්ථ ඉද්ධියා වස්සං නිම්මිනිත්වා කතිපයං වෙලං නිරයග්ගිං වූපසමෙත්වා තෙසං ධම්මං දෙසෙති.

ස්වෙව කාමාවචරො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. අවිසෙසෙන පන පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොති කාමාවචරං, රූපාවචරඤ්චාති දුවිධම්පි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං එකජ්ඣං සඞ්ගණ්හාති.

ද්වාදසාකුසලචෙතනාභෙදොති එත්ථ උද්ධච්චසහගතචෙතනාය ගහණෙ කාරණං න දිස්සති, විචාරෙතබ්බමෙතං. එකස්ස විඤ්ඤාණස්ස තථෙව පච්චයො පටිසන්ධියං, නො පවත්තෙති එකස්සෙව පච්චයභාවනියමො පටිසන්ධියං, නො පවත්තෙ. පවත්තෙ හි සත්තන්නම්පි පච්චයොති අධිප්පායො.

රූපභවෙ චතුන්නන්ති අකුසලවිපාකානං චක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණානං. තානි පන එකන්තතො අනිට්ඨාරම්මණානි, රූපභවෙ ච කථං අනිට්ඨාරම්මණසමායොගොති ආහ ‘‘සො ච ඛො’’තිආදි. ‘‘තථා කාමාවචරදෙවලොකෙපි අනිට්ඨරූපාදයො නත්ථී’’ති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. බහුලඤ්හි තෙසං ඉට්ඨා එව රූපාදයො උපට්ඨහන්ති, කදාචි අනිට්ඨං. දෙවානඤ්හි කෙසඤ්චිදෙව පුබ්බනිමිත්තපාතුභාවකාලාදීසු මිලාතමාලාදිඅනිට්ඨාරම්මණසමායොගො හොතීති.

637. යත්ථ විත්ථාරප්පකාසනං කතං, තතො භවතො පට්ඨාය මුඛමත්තප්පකාසනං කාතුකාමො ආහ ‘‘ආදිතො පට්ඨායා’’ති. තෙනෙව ‘‘ද්වීසු භවෙසූ’’තිආදි වුත්තං. මනුස්සාපි කෙචි අණ්ඩජා, සංසෙදජා ච හොන්තීති තදපෙක්ඛාය ‘‘චතූසු යොනීසූ’’ති වුත්තං. එකත්තකායඑකත්තසඤ්ඤිතාසාමඤ්ඤෙන චතුත්ථඣානභූමිකාපි අසඤ්ඤාරුප්පවජ්ජා චතුත්ථිංයෙව විඤ්ඤාණට්ඨිතිං භජන්ති. එස පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන චෙව උපනිස්සයපච්චයෙන චා’’ති වුත්තනයෙනෙව. යථාසම්භවන්ති එකවීසතිකාමාවචරරූපාවචරකුසලවිපාකෙසු චුද්දසන්නං පටිසන්ධියං, පවත්තෙ ච, සත්තන්නං පවත්තෙ එවාති අයං යථාසම්භවො.

තාදිසෙයෙවාති නානත්තකායඑකත්තසඤ්ඤීසඞ්ඛාතෙයෙව.

චතුන්නං විඤ්ඤාණානන්ති භවාදයො අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං. චතූසු අන්තොගධානං පන තිණ්ණං විඤ්ඤාණානං තීසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු පච්චයභාවො යොජෙතබ්බො. අවිඤ්ඤාණකෙ සත්තාවාසෙ සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණෙ අලබ්භමානෙපි තස්ස සඞ්ඛාරහෙතුකත්තං ලබ්භතෙව. තථා හි තත්ථ පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො කටත්තාරූපානං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයෙන පච්චයො හොති. එතස්මිඤ්ච මුඛමත්තප්පකාසනෙ පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං දුග්ගතිආදීසු පවත්තියං කුසලවිපාකාදිවිඤ්ඤාණානං පච්චයභාවො භවෙසු වුත්තනයෙනෙව විඤ්ඤායතීති න වුත්තොති වෙදිතබ්බො.